Кіріспе
Сүтқоректілер туысы
Macrotis – құмды далаларда мекендейтін, қапталда сүйектейтін, барлық жейтін жануарлардың туысы, олар бильбилер немесе қоян бандикуттары деп белгілі; олар Peramelemorphia қатарының мүшелері. Австралияны еуропалықтар отарлаған кезде екі түрі болған. Кіші бильби 1950 жылдары жойылып кетті; үлкен бильби сақталып қалды, бірақ әлі де құрып кету қаупі бар. Қазіргі уақытта ол осал түр ретінде тізілген. Үлкен бильбинің орташа ұзындығы, құйрығын есептемегенде, шамамен ұзын. Оның түбі әдетте сұр немесе ақ болады; оның ұзын, сүйір мұрны және өте ұзын құлақтары бар, сондықтан оның лақап аты қоянға ұқсас.
Таксономия
Макротис грек тілінде "үлкен құлақты" (μακρός + οὖς 'құлақ') білдіреді, бұл жануардың ірі, ұзын құлақтарына сілтеме жасайды. Туыс атауы алғаш рет бір ғасырлық таксономиялық шатасудан кейін, 1932 жылы Эллис Траутон жасаған қайта қараумен қабылданған атау ретінде бекітілген, бұрынғыша қосалқы туыс ретінде ұсынылған. Траутон туыстың жүйелі жіктелуін қарастырғанда үш түрді анықтады, соның ішінде алты түршесі бар бір өте өзгергіш популяцияны да қамтыды. "Бильби" термині – солтүстік Жаңа Оңтүстік Уэльс аймағындағы Юваларай абориген тілінен алынған сөз, ол "ұзын мұрынды егеуқұйрық" дегенді білдіреді. Батыс Австралияда оны "далгит" деп атайды, ал Оңтүстік Австралияда кейде "пинки" деп те атайды. Жаңа Оңтүстік Уэльстің вираджури тайпасы да оны "бильби" деп атайды. Герард Крефт 1864 жылы Дарлиң өзенінің төменгі ағысындағы халықтың қолданған "Jacko" атауын тіркеді, ал 1866 жылы Мюррей өзенінің төменгі ағысындағы халықтан алынған "Wuirrapur" атауымен бірге "Jecko" деп өзгертілді.
Сипаттама
Білбидің ерекше ұзын тұмсығы және қатты жылу бөліп шығаратын өте үлкен құлақтары бар. Олардың ұзындығы шамамен 50-65 см аралығында болады. Бандикуттармен салыстырғанда, оларда ұзын құйрық, үлкен құлақтар және жұмсақ, жібектей түк болады. Құлақтарының үлкендігі оларға жақсырақ естуге мүмкіндік береді. Олар түнгі жануарлар, бәсеңдер және су ішуге мұқтаж емес, себебі ылғалды тамақтан алады, оған жәндіктер мен олардың дернәсілдері, тұқымдар, өрмекшілер, түйнектер, жемістер, саңырауқұлақтар және өте кішкентай жануарлар кіреді. Көптеген тағамдарды топырақты қазып немесе тырнақтап, өте ұзын тілдерін пайдалана отырып табады. Бандикуттардан өзгеше, олар өте жақсы қазады және күшті алдыңғы аяқтары мен жақсы дамыған тырнақтарымен кеңінен жер астына тоннельдер салады. Білби әдетте өзінің мекендейтін аймағында онға дейін, шамамен он екіге дейін жер астына салынған қазбалар жасайды және олардың арасында жылжып, жыртқыштардан және күндізгі ыстықтан қоршану үшін пайдаланады. Ана бильбидің қапшасы артқа қарай қаратылған, бұл оның қазу кезінде топыраққа толуына кедерес жасайды. Бөлбелердің жүктілік мерзімі шамамен 12-14 күнге созады, сүтқоректілер арасындағы ең қысқа мерзімдердің бірі. Бұл жануардың сыртқы түрі "Австралияның Пасха қоянына берген жауабы" деп еске алынады.
Қорғау
Бильбилердің мекендеу ортасының жоғалуы мен өзгеруіне, сондай-ақ басқа жануарлармен бәсекелесуіне байланысты популяциясы азайып барады. Оларды сақтап қалу үшін ұлттық қалпына келтіру жоспары жасалып жатыр. Бұл жоспарға тұтқында өсіру, популяцияны бақылау және бильбилердің бұрынғы мекендеу орындарына қайта орналастыру шаралары кіреді. Бильбиді Пасха қоянына отандық балама ретінде танымал ету мақсатында шоколадты бильбилерді сату жолымен үлкен жетістіктерге қол жеткізілді (кейде түскен табыстың бір бөлігі бильбилерді қорғау және зерттеуге бағышталды). 2000 жылы Оңтүстік Австралиядағы Құрғақ жерлерді қалпына келтіру қорығына, ал 2019 жылдың сәуірінде Куинсленд штатындағы Куравиния ұлттық паркіне алты бильбиді жыртқыштардан қорғалған қоршауға жіберу арқылы қайта оралту жұмыстары жүзеге асырылды. Сондай-ақ, Батыс Австралиядағы Перон түбегінде "Батыс қалқаны" бағдарламасы аясында, және басқа да қорғау аймақтарында, оның ішінде аралдарда және Австралияның жабайы табиғатты қорғау қорының Скотия және Юкамура қорықтарында сәтті қайта оралту шаралары жүргізілді. Батыс Австралиядағы Перт қаласының жанындағы Каяна жабайы табиғатты қалпына келтіру орталығында бильбилерді өсіру бағдарламасы өте табысты жүзеге асырылуда.
Эволюция
Бильбилердің эволюциялық тарихы 15 миллион жылға жетеді. 2014 жылы ғалымдар 15 миллион жыл бұрынғы бильбиге тиесілі қазбаланған жақ сүйектің бөлігін тапты, оның тістері қысқа болып келген, бұл тістер ормандағы жемістерді жеуге арналған болуы мүмкін. Бұл жаңалыққа дейін, табылған ең көне бильби қазбасының жасы 5 миллион жылды құраған. Қазіргі бильбилер шөлде құрттар мен жәндіктерді жеу үшін шұңқыр қазуға бейімделген, сондықтан олардың тістері ұзақ болып дамыған. Білбинің өзінің ең жақын туысы – бастапқыда ет жейтін бандикуттан шамамен 20 миллион жыл бұрын айырылып шыққаны болжанып жүр.