Кіріспе

АҚШ Әскери-теңіз күштерінің «Дредноут» броненосец кемесі

USS Idaho (BB 42) – 43-ші штаттың атымен аталатын АҚШ Әскери-теңіз күштерінің төртінші кемесі. Ол өз класындағы үш кемеден үшіншісі болды. Нью-Йорк кеме құрылысы корпорациясы (New York Shipbuilding Corporation) тарапынан Нью-Джерси штатының Кэмден қаласында салынды, 1917 жылдың маусымында суға түсіріліп, 1919 жылдың наурыз айында қолданысқа берілді. Кеме төрт үш қақпақты мұнарада орналасқан он екі зеңбірекпен қаруландырылды және ауыр броньдық плиталармен қорғалды, оның негізгі белдеуінің бронясы шамалы қалыңдығында болды. «Айдахо» 1920-1930 жылдардың көп бөлігін Тынық мұхиты флотында өткізіп, әдеттегі жаттығулар жүргізді. Өзінің бауырлары сияқты, ол 1930 жылдардың басында жаңартылды. 1941 жылдың ортасында, АҚШ Екінші дүниежүзілік соғысқа кірмес бұрын, «Айдахо» және оның бауырлары Атлантика шайқасында американдық кемелерді қорғаған бейтараптық патрульдеріне қосылды. 1941 жылдың 7 желтоқсанында Жапония Перл-Харборға шабуыл жасағаннан кейін «Айдахо» және оның бауырлары Тынық мұхитына жіберілді, онда ол Тынық мұхитындағы десанттық операцияларды қолдады. Ол Гилберт және Маршалл аралдары, Филиппин кампаниясы, сондай-ақ Пелелиу, Иво Джима және Окинаваға шабуыл кезінде жапон күштеріне оқ атты. «Айдахо» 1945 жылдың 2 қыркүйегінде Жапонияның ресми түрде капитуляциялануы кезінде Токио шығанағында болған кемелердің қатарында еді. Соғыс аяқталғаннан кейін кеме 1946 жылдың шілдесінде қызметтен босатылды. 1947 жылдың қарашасында кеме кемелерді бөлшектеушілерге сатылып, кейін бөлшектелді.

Дизайн

Айдахоның ұзындығы 190 метр (624 фут), ені 30 метр (97 фут) және суға бату тереңдігі 9 метр (30 фут) болатын. Ол жобаланғанда және толық жауынгерлік жүктемеде дейін суырып алатын. Кеме төрт вал тік турбиналармен және 9 маймен қыздырылатын Babcock & Wilcox қазандықтарымен жабдықталған, олардың қуаты жоғары жылдамдығын 33.3 теңіз шақырымына (61.7 км/сағ) дейін жететін еді. Кеменің круиздік қашықтығы 15 теңіз шақырымы (28 км) жылдамдықта болды. Оның экипажы 1081 офицер мен қатардағы сарбаздан тұрды. Салынған кезде, кемеде негізгі артиллерия үшін бақылау мұнаралары бар екі торлы мачта орнатылған. Негізгі броньды белдеудің қалыңдығы 305 мм, ал негізгі броньды палубаның қалыңдығы 38 мм-ге дейін жететін. Негізгі батареяның мұнаралары барбеттерінде 287 мм қалың беттері болды. Бақылау мұнарасының қабырғалары 280 мм қалыңдықпен жасалған. Кемеде орталық сызықта орналасқан, алдыңғы және артқы бөліктерде екі жұпқа бөлінген төрт үш зеңбірек мұнарасы бар 12 /50 калибрлі зеңбіректерден тұратын негізгі батарея орнатылған. Бұрынғы американдық линкорларындағы үш зеңбірек мұнараларынан айырмашылығы, бұл орналымдар әрбір зеңбіректің жеке-жеке көтерілуіне мүмкіндік берді. Екінші батареяда кеменің ортаңғы бөлігінде орналасқан жеке казематтарда орнатылған 14 /51 калибрлі зеңбіректер болды. Бастапқыда кеме 22 зеңбірекпен жабдықталуы жоспарланған, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Солтүстік теңіздегі тәжірибелер кеме корпусына орналастырылатын қосымша зеңбіректердің тек тыныш теңізде ғана пайдалы болатынын көрсетті. Нәтижесінде, судың кіруін болдырмау үшін казематтар жабылып қалды. Екінші батарея 4 /50 калибрлі зеңбіректермен күшейтілді. Айдахоның қару-жарағынан басқа, екі торпеда түтігі де болды, олар корпуста, әрбір жақта су астында орнатылған.

Өзгерістер

1921 жылдан бастап Әскери-теңіз күштері линкорларына ұшақ катапульттарын орната бастады, ал «Айдахо» Mark II катапультын алған кемелердің бірі болды. «Айдахо» 1930 жылдардың басында кең ауқымды модернизацияланды. Оның бастапқы турбиналары Westinghouse компаниясы жасаған жаңа редукторлы турбиналармен ауыстырылды, сондай-ақ Инженерлік бюросы жобалаған алты жылдам қазандық алды. Оның қарулануы да жаңартылды, басты батарея мұнаралары 30 градусқа дейін көтерілуі үшін модификацияланды, бұл зеңбіректердің атыс қашықтығын едәуір арттырды. 5 дюймдік екі зеңбірек алынып тасталды, ал сегіз 5 дюймдік/25 калибрлі зениттік зеңбірек орнатылды. Кемеге қосымша брондалған палуба қосылды және су астындағы қорғанысы күшейтілді. Екі торлы мачта алынып тасталды; алдыңғы мачтаның орнына ауыр мұнаралы көпір салынды, ал бас мачтаның орнына жеңіл тіреу мачтасы орнатылды. Жаңа көпір орнатылған кезде кеме адмирал мен оның штабы үшін флагмандық көпірмен жабдықталды, флагмандық кеме ретінде қайта жабдықталды. Бұл өзгерістер кеменің суыру қабілетін арттырып, стандартты және толық жүктемеге жеткізді. Кеме экипажы 1443 адамға дейін өсті. 1942 жылдың 14 қазанынан 28 желтоқсанына дейін жүргізілген жөндеу жұмыстары барысында «Айдахо» он төрт қарулы Bofors зеңбірегінен және қырық үш Oerlikon зеңбірегінен тұратын жаңа зениттік батарея алды, бірақ Oerlikon зеңбіректері кезең-кезеңмен орнатылды. Жөндеу жұмыстары аяқталған кезде, кемеде олардың тек он алтысы болды, 1943 жылдың қаңтарында тағы он бір зеңбірек, ал ақпанда қалған он алтысы қосылды. 1944 жылдың 22 қазанынан 1945 жылдың 1 қаңтарына дейін «Айдахо» тағы бір маңызды жөндеуден өтті, оның барысында ескі 25 калибрлі зеңбіректердің орнына жеке, екі мақсатты орналымдарда он 5 дюймдік/38 калибрлі зеңбірек орнатылды. Сондай-ақ, ол басты батареяның отты басқару жүйесі үшін жаңа Mark 8 радарларын алды.

Соғыс аралық кезең

Айдахо 1915 жылғы 20 қаңтарда Нью-Джерси штатының Камден қаласындағы «Нью-Йорк кеме құрылысы корпорациясында» салынды. Ол 1917 жылғы 30 маусымда суға түсірілді. Жаңа линкордың жабдықталу жұмыстары аяқталғаннан кейін, 1919 жылғы 24 наурызда флотқа қабылданып алынды. Ұзақ өтпей, кеме 13 сәуірде Нью-Йоркке қайта оралу алдында Гуантанамо шығанағына бағытталды. Сол жерде Бразилия президенті Эпитасио Пессоа Бразилияға оралу үшін кемеге мінгізілді. Сапар 6 шілдеде басталды; Айдахо 17 шілдеде Рио-де-Жанейроға жетті, онда Пессоа кемеден түсіп, Панама каналына қарай жол тартты. Ол Монтерейге (Калифорния) кемемен жетіп, қыркүйек айында Тынық мұхиты флотына қосылды. Содан кейін флот бірқатар оқу-жаттығулар өткізді және 13 қыркүйекте президент Вудро Вильсон үшін теңіз парады ұйымдастырды. Айдахода 22 шілдеде аяқталған Аляскаға саяхат жасады, онда Әскери-теңіз күштерінің хатшысы Джозеф Даниельс және Ішкі істер министрі Джон Б. Пейн болды. Айдахо келесі бес жыл бойы флоттық жаттығулардың бейбіт уақытты тәртібіне оралды; олар Солтүстік және Оңтүстік Америка жағалауларында, тіпті Чилиге дейін оңтүстікке қарай өтті. Кеме осы кезеңде түрлі салтанаттарда қатысты, соның ішінде 1923 жылы Сиэтлде президент Уоррен Хардингтің теңіз парадында болды. Тынық мұхиты флоты 1922 жылы ұрыс флоты ретінде қайта құрылды. 1925 жылы Гавайиде ірі жаттығуларға қатысып, 15 сәуірде Калифорниядан шықты. Жаттығулар 1 шілдеге дейін жалғасты, содан кейін Айдахо Оңтүстік Тынық мұхитына круизге аттанды. Самуа, Австралия және Жаңа Зеландияда тоқтады. Гавайиден Калифорнияға қайтып келе жатқанда, ол Калифорниядан Гавайиге гидроұшақпен ұшуға тырысқан командир Джон Роджерсті алып жүрді. Кеме 24 қыркүйекте Сан-Францискоға жетті. Келесі алты жыл бойы Айдахо Сан-Педрода орналасты, онда ол Тынық мұхиты мен Кариб теңізінің арасында дайындық жаттығуларын жүргізе берді. 1931 жылғы 7 қыркүйекте ол Сан-Педродан Норфолк теңіз портына бағытталды, онда 30 қыркүйекте келгеннен кейін ірі қайта құру жұмыстары басталды. Ұзақ қайта құру 1934 жылғы 9 қазанда аяқталды, ал Кариб теңізінде тағы бір сынақ сапарынан кейін Айдахо Сан-Педроға оралды, ол 1935 жылғы 17 сәуірде жетті. Флоттық маневрлер жиіледі, әсіресе Азиядағы экспансиялық саясатына байланысты Жапониямен шиеленіс күшейгеннен кейін. 1940 жылдың ортасында ұрыс флоты Калифорниядан Гавайиге көшірілді; Айдахо 1 шілдеде басқа кемелерге қосылды. Осы кезде Еуропада Екінші дүниежүзілік соғыс басталды, Атлантика шайқасы туды. Оған жауап ретінде президент Франклин Рузвельт американдық кемелерді қорғау үшін бейтараптық патрульдерін құрды. 1941 жылғы 7 мамырда Әскери-теңіз операцияларының бастығы адмирал Гарольд Старк Айдахо, оның бауырлары Миссисипи және Нью-Мексико, авианосец Йорктаун, төрт жеңіл крейсер және екі эсминец эскадрильясын Атлантикаға бейтараптық патрульдерін күшейту үшін жіберді. Айдахо 6 маусымда Гавайиден Хэмптон Роудсқа бағытталды. Қыркүйекте ол Исландияның Хвалфьёрдур портында орналасты, және 7 желтоқсанда Жапония Перл-Харборға шабуыл жасағанда сол жерде болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

АҚШ Екінші дүниежүзілік соғысқа белсенді қатысқаннан кейін, «Айдахо» мен «Миссисипи» 9 желтоқсанда Исландиядан шығып, Тынық мұхиты флотына қайта қосылды. Олар Панама каналы арқылы өтіп, 1942 жылдың 31 қаңтарында Сан-Францискоға жетті. Жыл бойы «Айдахо» Калифорния жағалауында жауынгерлік жаттығулармен айналысты. Қазан айында, тозығы жеткен бас қаруларын ауыстыру үшін Пьюгет-Саунд кемежайына барды. Бастапқы 5 дюймдік/51 калибрлі қосалқы қарулары алынып тасталды, себебі олар сауда кемелерін қаруландыру үшін қажет болды. 1943 жылдың сәуір айына дейін жаттығулар жалғасты, содан кейін 7 сәуірде жапондық әскерлер Ату және Киска аралдарын басып алған Алеут аралдарына аттанды. «Айдахо» бомбалау және күзету күштерінің флагманы болды. 11 мамырда АҚШ әскерлері Атуға жағаға түсті, ал «Айдахо» шабуылға қарумен қолдау көрсетті. Келесі айда Кискаға екінші шабуыл жасалды, бірақ жапондықтар шілдеде аралды тастап кетті. 7 қыркүйекте «Айдахо» Сан-Францискоға оралып, келесі ірі десанттық операцияға дайындық бастады. «Айдахо» Перл-Харборға көшіп, 10 қарашада десант флотына қосылды, содан кейін Гилберт аралдарына бағыт алды. 20 қарашада Макин атолына келді; «Айдахо» келесі екі аптада жапондық позицияларын бомбалады, сондай-ақ жапондық әуе шабуылдарына қарсы әуе қорғаныс батареясын пайдаланды. 5 желтоқсанда ол Пёрл-Харборға қайтып, Маршалл аралдарына қарсы келесі шабуылға дайындық жасады. 1944 жылдың 31 қаңтарында «Айдахо» және флоттың қалған бөлігі Кваджалейнге жетіп, дайындық бомбалауын бастады. Ол 5 ақпанға дейін жапондық күштерді бомбалауды жалғастырды, содан кейін теңізшілер кішкентай аралды жапондық гарнизонынан тартып алды. «Айдахо» 20 наурызда Кавиенгке, Жаңа Ирландияға диверсиялық бомбалауды жүргізу үшін кетер алдында Майуродан отын мен оқ-дәрілерді толтырды. 25 наурызда «Айдахо» Жаңа Гебрид аралдарына жетіп, қысқа уақытқа Австралияға ұшып кетті. 8 маусымда Кваджалейнге оралды, онда Мариана аралдарына шабуылға арналған эскорт тасымалдаушыларына қосылды. «Айдахо» 14 маусымда Сайпанды бомбалауды бастады, шабуыл келесі күні болды. «Айдахо» кейін Гуамға ауысты, онда жапондық позицияларын бомбалады. 19-20 маусымдағы Филиппин теңізіндегі шайқаста «Айдахо» десант флотында қалып, әскер тасымалы мен жабдықтау кемелерін қорғады. 28 маусымнан 9 шілдеге дейін оқ-дәрі қорын толықтыру үшін Маршалл аралдарындағы Эниветокке жүзіп, 12 шілдеде Гуамға оралды. 21 шілдеде жағалаудағы әскерлер жағаға жеткенге дейін ол аралды сегіз күн бойы бомбалады. Кеме 2 тамызға дейін америкалық күштерді жағаға дейін қолдауды жалғастырды, содан кейін ол қосымша жабдықтау үшін Эниветокке оралды. Сол жерден ол 15 тамызда жөндеу жұмыстары үшін құрғақ докқа кірді. Қыркүйек айының басында «Айдахо» Гуадалканалға жүзіп, су асты шабуылдау жаттығуына қатысты. 12 қыркүйекте Пелелиуге жүзіп, аралды бомбалауға кірісті. Пелелиу шайқасында жапондық қорғанысшылар шабуылдаушы теңізшілерге ауыр зардап шекті, «Айдахо» 24 қыркүйекке дейін артиллериялық қолдау көрсетті, содан кейін ол күрделі жөндеуге бағыт алды. Ол Манусқа, содан кейін Вашингтон штатының Бремертон қаласына жүзіп, 22 қазанда келді. Ремонт кезінде 5 дюймдік/25 калибрлі қарулар он 5 дюймдік/38 калибрлі қарулармен ауыстырылды. Ол осы модификацияны алған өзінің класындағы жалғыз кеме болды. Бұл қаруларды орнату үшін 5 дюймдік/51 қаруы соңғысын алып тастауды талап етті, өйткені жаңа қарулар оқ-дәрілерді үздіксіз көтеруді талап етті. Жұмысты аяқтағаннан кейін ол Калифорния жағалауында жаттығулар өткізді. 1945 жылы 28 қаңтарда «Айдахо» Сан-Диегодан Перл-Харборға қарай аттанды. Ол жерде ол Мариан аралдарына бағыт алды, содан кейін 14 ақпанда келесі ірі десанттық операцияның нысанасы болған Иво-Джимаға қарай солтүстікке қарай жүзіп кетті. Кеме 19 ақпанда жапондық қорғаушыларды жағаға шыққан кезде бомбалады; «Айдахо» 7 наурызда Улитиде қайтадан толтыру үшін кері шегінгенге дейін бір айдай сол жерде қалды. 21 наурызда «Айдахо» 54-ші арнайы топқа (TF 54) қосылды, контр-адмирал Мортон Дейоның қолбасшылығындағы атыс және жапқыш тобының флагманы болды. 25 наурызда Окинаваны атуды бастады, ал қону 1 сәуірде басталды. Бұл шайқас жапондықтардың жан кетірушілердің камикадзе шабуылдарының шыңы болды. «Айдахо» 12 сәуірде 5 камикадзені атып түсірді, ал жақыннан болған жарылыс кеменің сол жақ қанатын зақымдады. Окинавадан уақытша жөндеу жұмыстары жүргізілді, содан кейін 20 сәуірде Гуамға кетіп, 25 сәуірде жетті. Тұрақты жөндеу жұмыстары тез аяқталды, содан кейін кеме 22 мамырда Окинаваға оралып, оттық қолдау миссиясын жалғастырды. Ол 20 маусымға дейін Окинава маңында жұмыс істеді, содан кейін Филиппинге аттанды. Лейте шығанағында жаттығу операцияларын жүргізді, содан кейін 15 тамызда Жапония капитуляцияға келісті. «Айдахо» 27 тамызда Токио шығанағына кірген кемелердің қатарында болды, оккупациялық әскерлерді тасымалдады. 2 қыркүйекте капитуляция шартына қол қойылды. Кеме 6 қыркүйекте Жапония суларынан шығып, АҚШ-тың шығыс жағалауына бағыт алды. 16 қазан күні Норфолкке жетті, ал 3 шілдеде 1946 жылы демобилизацияланды. Бір жарым жыл резервте тұрғаннан кейін, 24 қарашада 1947 жылы Нью-Йорк қаласының Липсетт компаниясына металл терісіне сатылды.