Кіріспе
1945 жылы жазылған К.С.Льюис ғылыми-фантастикалық романы "Қорқынышты Күш: Ересектерге арналған Заманауи Ертегі" (сонымен қатар "Қиналып жатқан планета" деген атаумен қысқартылған түрінде жарық көрген) – К.С.Льюисдің 1945 жылғы романы, Льюисдің теологиялық ғылыми-фантастикалық "Ғарыш Трилогиясының" соңғы кітабы. Оқиғалар "Сұрғылт планетадан тыс" және "Переландра" (сонымен қатар "Венераға саяхат") романдарынан кейін жалғасады және тағы да филолог Элвин Рэнсомға арналған. Бірақ бұл екі романның оқиғаларынан өзгеше, оқиға Күн жүйесіндегі басқа планеталарда емес, Жерде өтеді. Романның мазмұны көрінеу ғылыми институт, атап айтқанда N.I.C.E., ол жасырын түрде зұлымдыққа толы күштердің алдындағы қорқынышты күштерге қызмет етеді. Романға Льюис досы және Inkling тобының мүшесі Чарльз Уильямстың жазуы зор әсер еткен, ал стилі анық антиутопиялық. Алғы сөздерінде Льюис романның мақсаты 1943 жылы жарық көрген "Адамның жойылуы" атты ғылыми еңбегімен үйлесетінін айтады, онда білім беру арқылы балаларды тануға үйрету керек табиғи заңдар мен объективті құндылықтар бар екендігі сөз болады. Романның атауы Дэвид Линдсейдің 1555 жылы жазған "Эксперимент пен сарайдан әңгіме" поэмасынан алынған. "Осы қорқынышты күштің көлеңкесі, алты шақырымнан да асады" деген шумақ Бабыл мұнарасына сілтеме жасайды.
That Hideous Strength: A Modern Fairy Tale for Grown Ups (also released under the title The Tortured Planet in an abridged format) is a 1945 novel by C. S. Lewis, the final book in Lewis's theological science fiction Space Trilogy. The events of this novel follow those of Out of the Silent Planet and Perelandra (also titled Voyage to Venus) and once again feature the philologist Elwin Ransom. Yet unlike the principal events of those two novels, the story takes place on Earth rather than elsewhere in the Solar System. The story involves an ostensibly scientific institute, the N. I. C. E., which is a front for sinister supernatural forces. The novel was heavily influenced by the writing of Lewis's friend and fellow Inkling Charles Williams, and is markedly dystopian in style. In the foreword, Lewis states that the novel's point is the same as that of his 1943 non fiction work The Abolition of Man, which argues that there are natural laws and objective values that education should teach children to recognise. The novel's title is taken from a poem written by David Lyndsay in 1555, Ane Dialog betuix Experience and ane Courteour, also known as The Monarche. The couplet in question, "The shadow of that hyddeous strength, sax myle and more it is of length", refers to the Tower of Babel.
Сюжет
Роман, екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы кезеңінде жазылған, соғыс аяқталғаннан кейін белгісіз бір жылы орын алады. Марк Студдок – жас ғалым, ол жаңа ғана Эджстоу университетінің Брэктон колледжіндегі социология бойынша аға ғылыми қызметкер болып тағайындалды. Брэктон колледжінің стипендиялық комиссиясы колледж жерінің бір бөлігін Ұлттық Координацияланған Эксперименттер Институтына (N.I.C.E.) сату мәселесін талқылап жатыр, оның құрамында колледждің бірнеше оқытушылары бар. Сату туралы мәміле даулы, себебі бұл жер (Брагдон Вуд) – Мерлиннің соңғы тынысын тапқан жер деп саналатын ежелгі ормандардың бірі. Келісімге қол қойылғаннан кейін, N.I.C.E. қызметкері Лорд Феверстоун Маркқа Институтта жұмыс істеу мүмкіндігін ұсынады. (Біртіндеп, Феверстоунның Ричард Девайнның жаңа лауазымы екені белгілі болады, ол профессор Уэстонды «Үнсіз планетадан» Марсқа саяхатқа қатыстырған, бірақ «Переландрадағы» Венераға саяхатқа емес.) Марктың әйелі Джейн (университеттегі докторант) ерекше бір қорқынышты түс көреді, онда кесілген бас көрінеді. Ол бұрынғы оқытушыларының бірінің әйелі, Димбл ханыммен танысады, ол N.I.C.E.-ке жер сату салдарынан үйінен шығарылып жатыр. Джейн түсі туралы айтқанда, Димбл ханым оны жақын маңдағы Сент-Анн қаласындағы Манорға тұратын Мисс Айронвудтан кеңес алуға жетеледі. Джейн мен Марк арасындағы пікір-таластың нәтижесінде олардың некесінің нашарлап бара жатқаны көрінеді. Лорд Феверстоун Маркты N.I.C.E.-мен таныстырады, онда ол Эджстоуға жақын Бельбуридегі бас кеңсесінің жоғары лауазымды қызметкерлерімен танысады. Марк өзінің ұйымдағы орнын анықтап біле алмайды; оған кеңсе берілмейді, біраз уақыт бойы ешқандай міндет тапсырылмайды және ол кейде жақсы көрінеді, кейде жаман. N.I.C.E.-тен кетіп бара жатқан ғалым Билл Хингест Маркқа осы орыннан кетуге кеңес береді. Сол түні Хингест тағысы жоқ жағдайда қаза табады. Сонымен қатар Джейн Сент-Анн қаласындағы Мисс Айронвудқа баруға батылдық табады. Мисс Айронвуд, Джейн түсіндегідей қара киіммен киінген, Джейннің түстерінің нағыз оқиғалардың көрінісі екеніне сенімді. Кейін Джейн Льюистің ғарыш трилогиясының алғашқы екі кітабының басты кейіпкері, доктор Элвин Рэнсомпен танысады. Ол Англияның жақсы жағы деп есептелетін Логрес мемлекетінің билеушісі Артур патшаның Пендрагоны немесе мұрагері болып табылады. Күнделікті өмірде ол Сент-Анн қаласындағы Манорде тұратын топтың директоры болып табылады. Ол Күн жүйесінің планеталарын басқаратын періштелер – Ойересумен (жекеше түрі – Ойярса) байланыста болады. Жер карантинде болды: оның бүлікшіл Ойярсасы (шайтан) және оның демондық әскерлері Ай орбитасынан тысқары жерге бара алмады, ал басқа Ойересу Жерге келе алмады. Маркқа ақыры жұмыс беріледі: N.I.C.E.-ді қолдайтын және Эджстоудағы тәртіпсіздікті қасақана тудырғаннан кейін пайдалануға болатын екі газет мақаласын жазу. Тәртіпсіздік жоспарланғандай өтеді, бұл N.I.C.E.-тің жеке полиция күштеріне қаланы басып алуға мүмкіндік береді. Олар Джейнды тұтқындайды, оның психикалық қабілеттеріне қызығушылық танытады (кейіннен белгілі болғандай), олардың қарсыластарының қолына тиеді деп қорқады. N.I.C.E. полициясының басшысы, «Фейри» Хардкасл деп танылатын әйел Джейнды азаптауды бастайды, бірақ тәртіпсіздікшілер оған қарай бет бұрғанда, оны босатуға мәжбүр болады. Толығымен шаршап, есінен танып қалған Джейн құтқарылып, Сент-Аннға жеткізіледі. Марк тағы да N.I.C.E.-де жағымсыз болып көрінеді, бірақ итальяндық ғалым Филостратомен сөйлескеннен кейін ол Институттың басшысымен таныстырылады. Бұл сөзбе-сөз бас болып шығады – жақында гильотинаға ұшыраған француз ғалымының басы (Джейннің түсіндегідей), Филострато өзінің күш-жігерімен оған жаңа өмір сыйлап отырғанына қате сенеді. Джейннің адамдар ұзақ уақыт бойы жерленген адамның қабірін қазып жатқандығы және ол адам кеткендігі туралы түстерінен Рэнсом N.I.C.E.-нің Брагдон Вудта жерленген Мерлиннің денесін іздеп жүргенін түсінеді – өлі емес, бірақ уақыттан тыс күйде. Джейн топ мүшелерін өзі армандаған жерге жетелейді. N.I.C.E. басшылары енді Маркқа Билл Хингесті өлтіргенін дәлелдейтін жалған дәлелдерді көрсетіп, оның үстінен билік орнатуға тырысады. Бұл кері әсер етеді, өйткені дағдарыс Маркқа Белбериден кетуге батылдық береді. Ол Джейнды іздеу үшін Эджстоуға оралады, бірақ олардың пәтері бос және қала N.I.C.E.-тің бақылауында екенін табады. Кейін ол Сент-Анн қауымының мүшесі Сесил Димблмен танысады, ол оған көмектесуді ұсынады. Марк Димблдің ұсынысын ұзақ ойланып, оны Хингесті өлтіргені үшін ұстайды. Сол түні қатты дауыл кезінде Сент-Анн және N.I.C.E. қызметкерлері Мерлиннің ізін іздеді, ол, айқын түрде, қайта тірілді. Ол өзінің гипноздық күші арқылы саяхатшының киімдерін киіп, жабайы жылқыны алды. Ол Сент-Анн қауымымен кездеседі, бірақ аттан кетеді. N.I.C.E. мүшелері саяхатшыны ұстайды, оның Мерлин екеніне сенімді. Марк өзінің алдағы сот процесі мен өлім жазасы туралы ойланып отырғанда, оның нағыз полиция емес, N.I.C.E. шенеуніктері ұстағанын біледі, олар (оның енді болжағандай) Хингестің нағыз кісі өлтірушілері. Оның таңқалуынша, оған осы топтың ішкі шеңберіне қабылданатыны айтылады. Осыған дайындық ретінде ол профессор Фрост басқаратын, эмоцияны химиялық құбылыс деңгейіне төмендету арқылы абсолютті объективтілікті дамытуға бағытталған ерекше бағдарламаға қатысады. Ол осы рәсімдерге сырттай қатысады (әйтпесе өлтіріледі деп біледі), бірақ іштей N.I.C.E.-тің барлық құндылықтарын теріскей бастайды. Мерлин Сент-Аннға оның қуғыштарынан бұрын жетеді, онда ол Рэнсоммен латын тілінде сөйлеседі. Рэнсом N.I.C.E.-дің артында сатандық күштер тұрғанын және Мерлиннің Ойересумен иеленуге тиіс екенін ашады; алдыңғы кітаптарда қараңғы күштер Ай кедергісін бұзғандықтан, аспандық әлемдер де кедергіні бұзып, адамдардың ісіне араласуы мүмкін. Джейн екі мистикалық тәжірибеден өтеді; біріншісі – Венера Ойярсасының жердегі өкілімен, екіншісі – Құдаймен. Димбл ханыммен және директормен сөйлескеннен кейін ол христиан болады. Мерлин, енді Ойересумен иеленген, Баск тілінде сөйлейтін дін қызметкерінің кейпінде N.I.C.E.-тің көне тілдерді білуші маман іздеу туралы жарнамасына жауап береді. Ол саяхатшыны гипнозға түсіріп сұраққа тартып, екеуі де банкетке әкелінеді. Мерлин онда жиналған N.I.C.E. басшыларына Вавилон қарғысын оқиды, нәтижесінде барлығы түсініксіз сөйлей бастайды, сонымен қатар N.I.C.E. тәжірибе жасаған көптеген жануарларды босатады. Ірі жануарлар N.I.C.E. қызметкерлерінің көп бөлігін өлтіреді. Жер сілкінісі ғимаратты қиратып, Лорд Феверстоун Эджстоуға қашып кетеді, бірақ ол да қирағаннан кейін қаза табады. Басқалары қашып, Басқа жетеді, онда Филострато құрбандыққа шалынады, Уизер Страйкке шабуыл жасайды, ал Уизер аюмен өлтіріледі. Сонымен қатар Фрост «Объективтілік бөлмесінде» ашумен өзіне-өзі қол жұмсайды. Мерлин Маркқа қашып кетуге көмектеседі және оны Сент-Аннға жібереді. Венера Ойярсасы Манорде қалды, өйткені Рэнсом енді сол планетке қайтарылуы керек. Марк келгенде, Венераның көрінісі оны Джейн оған дайындап жатқан үйлену бөлмесіне жетелейді.
Орнату және контекст
Роман соғыстан кейінгі Англияда, ойдан шығарылған Эджстоу қаласында, шамамен 1948 жылы, "Космикалық трилогияның" ішкі уақыт шеңберіне сәйкес өтеді. Оқиға Эджстоу университетінде, жақын жердегі қалада, жаңа N.I.C.E. штаб-пәтерінде және Сент-Аннн сарайында болғанымен келеді. 7-тарауда таныстырылған Элвин Рэнсом Льюистің ғарыш трилогиясының алғашқы екі кітабының басты кейіпкері болып табылады, және оның көзқарасы олардың повествосында үстемдік танытады. Лорд Феверстоун (бұрынғы Дик Девайн) бірінші кітаптағы жаман адам болды, ол профессор Уэстонмен бірге Рэнсомты марсқа қате түсінікпен, марстықтар құрбандық қажет етеді деп ойлап, ұрлап әкеткен. Феверстоун "Осы қорқынышты күш" кітабында Уэстонның "оппозиция" тарапынан өлтірілгенін айтқанда, ол Перэландрада сипатталғандай, Рэнсомтың Венерде Уэстонды (шайтанмен иеленген) өлтіргені туралы айтады. Бірінші екі кітап Льюис мифологиясын толық ашады (Құдай сөзі мен ортағасырлық космологияның үйлесіміне негізделген), соған сәйкес күн жүйесінің әрбір планетасын періште рухы басқарады. Бұл мифология осы оқиғаның басынан бастап бірте-бірте қайтадан таныстырылады, ал оқиғаның басты кейіпкерлері – жердегі Марк пен Джейн Стаддок – оқиға басталғанда осы шындықтардан хабарсыз.
Кейіпкерлер
Марк Гейнсби Студдок – Басты кейіпкер; әлеуметтанушы, және өзінің әлеуметтік ортасының "ішкі шеңберіне" жетуге құштар, тіпті осы құштарлығы көңілді жейтін деңгейге жеткен. Джейн Тюдор Студдок – Басты кейіпкер; Марктың әйелі. Джейн Джон Донн туралы докторлық диссертация жазып жатыр деген болжам бар, бірақ тұрмысқа шыққаннан кейін ол, іс жүзінде, үй шаруасымен айналысатын әйелге айналды. Кітап барысында ол өзінің көрегендік қабілеті бар екенін жасайды.
Брактон колледжі
Суб-бастық Карри – Брактон колледжіндегі "Прогрессивті элементтің" жетекшісі, колледжді N.I.C.E. ұйымын қабылдауға итермелейтін, жақсы ұйымдастырылған құпия топ. Шындығында ол өте сенімсіз және бетке жылы адам, оны N.I.C.E. ұйымы оңай басқарады. Джеймс Басби – Брактон колледжінің бұрынғы дін қызметкері және стипендия иегері, сондай-ақ "Прогрессивті элементтің" тағы бір мүшесі.
James Busby – A former clergyman and bursar at Bracton College and another member of the 'Progressive Element'.
N.I.C.E.
Джон Уизер – Ұзақ созды бюрократ және N.I.C.E. директорының орынбасары. Ол N.I.C.E.-нің нағыз басшысы және Макробтардың қызметшісі. Олармен ұзақ байланыста болу оның санасын "сапырып" жіберген, сондықтан оның сөйлеуі мен ойлауы ойды тұйықтататын, түсініксіз сөздер мен терминологияға толы. Профессор Август Фрост – психолог және Уизердің көмекшісі, ол Бастың және Макробтардың нағыз табиғатын білетін N.I.C.E. мүшесінің жалғыз адамы. Ол суыққан, сезімтал емес, сөйлеу және ойлау қабілеттері өте нақты және дәл. Мисс Хардкастл (сондай-ақ "Фей" деп те аталады) – N.I.C.E. институционалдық полициясының садистік, темекі шегетін басшысы және оның әйелдер бөлімі "Waips". Оның сүйікті тергеу әдісі – азаптау, әсіресе әйел тұтқындарды зорлаудан ерекше ләззат алады. Доктор Филострато – семіз итальяндық евнух-физиолог. Оның басты мақсаты – адамзатты органикалық өмірдің шектеулерінен босату. Лорд Феверстоун (Дик Девайн) – Маркты N.I.C.E.-ге әкелген саясаткер, жақында асылданған бизнесмен және номиналды ғалым. Феверстоун (профессор Уэстонмен бірге) Рэнсомды «Тыныш планетадан» ұрлап, Марк Студдокқа Брэктонда стипендия алуға көмектескен. Пастор Страйк – "Ақылсыз пастор". Ол кез келген күшті Құдайдың еркінің көрінісі деп санайды. Ол "бастапқыда жақсы адам болған" және қызының өлімінен кейін қайғыға батып, бұзылғандығы айтылады. Хорас Жюльс – Кокни романының авторы, таблоид тілшісі және N.I.C.E. директоры болып тағайындалған жалған ғылыми журналист. Уильям (Билл) Хингест – N.I.C.E.-ге қабылданған, бірақ көп ұзамай отставкаға кетуге шешім қабылдаған көрнекті химик.
William (Bill) Hingest – A distinguished chemist who is recruited by the N. I. C. E. but soon decides to resign.
Сент-Анн
Доктор Элвин Рэнсом (сонымен қатар "Пендрагон" және "Директор" деп те аталады) – бұрынғы Кембридж доценті, Сент-Анн қауымын басқарады. Ол Малакандра мен Переландраға (Марс пен Венераға) жасаған бұрынғы саяхаттарында кездескен мейірімді эльдилалармен (періштелермен) жалғыз байланыс жасайды. Ол өзінің тегін Фишер Кинг деп өзгертті және оның аяғында Венерада алған жарасы бар, ол сол жерге қайтып оралғанша жазылмайды. Оның рухани тәжірибелері оны шағын ізбасарларының арасында патшалық беделге ие етті, ал ол өзінің ізбасарларын құдайлық күшке, болжам бойынша Малелдлге (Иса Мәсіхке) байланыстырады. Грейс Айронвуд – сырттай қатал көрінетін, бірақ мейірімді психолог және дәрігер, ол Джейнге түсін түсіндіруге көмектеседі. Доктор Сесил Димбл – Рэнсомдың ескі досы, Артур тақырыбы бойынша және Нормандық Англиядан бұрынғы Британия тарихы бойынша жақын кеңесші. Маргарет "Ана" Димбл – Сесил Димблдің әйелі және Джейннің жақын досы. Айви Маггс – бұрын Джейн Студдоктың жартылай штатты қызметшісі; қазір N.I.C.E. оны қаладан қуғандықтан Сент-Анн қаласында тұрады. Мерлинус Амброзиус – сиқыршы Мерлин, оянғаннан кейін Пендрагонға қызмет ету және Англияны құтқару үшін оралды. Ойересудың күштерін алады. Ол Артур патша дәуірінен бері терең ұйқыда жатыр, ал екі тарап та бастапқыда ол N.I.C.E. қосылады деп ойлады. Эндрю Макфи – ғалым, күмәнданушы және рационалист, Доктор Рэнсомның жақын досы, ол оған Сент-Аннға қосылады. Артур Деннистон – Эджстоудағы академик және студенттік кезеңде Марк Студдоктың бұрынғы досы. Камилла Деннистон – Артур Деннистонның әйелі. Мистер Болтитуд – ірі қоңыр аю.
Andrew MacPhee – A scientist, sceptic and rationalist who is a close friend of Dr Ransom and joins him at St Anne's. Arthur Denniston – An academic at Edgestow and a former friend of Mark Studdock from student days. Camilla Denniston – The wife of Arthur Denniston. Mr Bultitude – A large brown bear.
Тақырыптар мен философия
Кітаптың маңызды бір бөлігі (Льюис оны "екінші маңыздысы" деп бағалаған) – билік пен мәртебеге жетемін деп, үстемдік құратын топқа немесе жақын тұрған айналаға кіру арқылы жол таңдаудың зиянды ақымақтығын көрсету. Льюис ғылымға немесе ғылыми жоспарлауға емес, нацизм мен большевизмнің идеалдаған тоталитарлық жоспарланған қоғамына – "кейбір идеологиялық олигархияның тәртіпті қатыгездігіне" қарсы шабуыл жасайды. Керісінше, Льюис шындықты адамзаттың ішкі күнәлілігі, Құдайдан тыс өздерін жетілдіруге адамның қабілетсіздігі, физикалық дененің негізгі жақсылығы (қазіргі уақытта күнә арқасында бұзылған болса да), жамандық күштерінің шектеулілігіне қарсы Құдайдың шексіз күші және періштелер мен шайтандардың бар екендігі сияқты христиандық қағидаларын қолдайтындай бейнелейді. Осы христиандық аяда Льюис Артур жырларының элементтерін, сондай-ақ рим мифологиялық кейіпкерлерін де қосады. Осылайша, Льюис христиандық, римдік және британдық мифологиялық символизмді біріктіреді, бұл оның британдық христиан және ежелгі дүниені зерттеуші ретіндегі ерекшелігіне сай келеді.
Дамуы және ықпалы
Льюис "Осы қорқынышты күшті" екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жаза бастады, ал алғашқы нұсқасын 1943 жылы аяқтады. Соғыс жылдары Льюис Оксфорд университетінде оқытумен қатар, өзінің "Ғарыш трилогиясының" соңғы екі кітабы – "Переландра" (1943) және "Осы қорқынышты күш" романдарының жұмыстарын атқарды. Роман "Нуминор және Шынайы Батыс" туралы айтады, оны Льюис сол кезде жарияланбаған Дж. Р. Р. Толкиннің туындысы деп есептейді; олар Оксфорд университетінде дос және әріптес болған, сондай-ақ "Инклингтер" клубының мүшелері еді. "Нуменор" сөзінің дұрыс жазылмауы Льюис Толкиннің бір оқылысында осы есімді айтқанын естігеніне байланысты туындаған. Чарльз Уильямстың король Артур туралы аңыздарды зерттеуі романның Артурлық элементтеріне маңызды ықпал етті. Брентон Д. Г. Диккисон былай жазады: "Уильямстың Логрес идеясы "Осы қорқынышты күш" романында көрінеді, бұл соңғы Рэнсом хроникасының апокалиптикалық әңгімесінде жақсы мен жаманның диалектикалық аясын құрайды". Кітаптың алғы сөзінде Льюис ғылыми-фантастика жазушысы Олаф Степлдон мен оның еңбектерін мойындайды: "Мырза Степлдонның ойлары өте бай, ол қарызға беруге толық құқылы, мен оның ойларына (бірақ оның философиясына емес) қатты ризамын, сондықтан қарыз алудан ұялмаймын".
Қабылдау
Джордж Оруэлл "1984" романын жазудан екі жыл бұрын "Манчестер евининг ньюс" газетіне "Қорқынышты күш" кітабына шолу жазып, былай деді: "Біздің замандағы көптеген адамдар мырза Льюис өзінің кейіпкерлеріне [НИЦЭ ғалымдарына] жатқызатын билік туралы құбылмалы армандарға беріледі, және мұндай армандардың іске асу уақыты жақын." Бұл шолу Хиросима мен Нагасаки атом бомбаларынан соң жазылды. Дегенмен, Оруэлл кітаптың "табиғаттан тыс элементтерсіз күштірек болар еді" деп мәлімдеді. Оруэлл әсіресе N.I.C.E.-тің құдайлық араласу арқылы жеңіліске ұшырауына қарсы болды: "[Льюис] өзінің сенімдерімен құқылы, бірақ олар оның әңгімесін әлсіретеді, себебі олар орташа оқырманның ықтималдық сезімін қынжырлатады, сонымен қатар мәселені алдын ала шешеді. Егер сізге Құдай мен Шайтанның араздасқанын айтсаңыз, қай жақтың жеңетінін білесіз. Жамандыққа қарсы күрестің мәні – табиғаттан тыс көмекке ие болмау." Алайда Оруэлл кітапты "оқуға тұрарлық" деп санайды. Леонард Бэкон "Қорқынышты күш" кітабын "қорқынышты, бірақ көп жерде керемет бір қорқынышты түс" деп сипаттады. Ол Студдоктың кейіпкерін қызығусыз деп сынап, "негізгі мақсаты кез келген ішкі шеңберге кіру болған жас, қауіпсіз емес және амбициялық ғалымның құлқына қызығу қиын" деп атап өтті, бірақ кітаптың сюжетін жоғары бағалады: "Рэнсомның қалдықтарының нағыз Мерлинді іздеуі, ал жаулар жалған Мерлинге қол жеткізуі Стивенсонның өлеңдері сияқты керемет." Бэкон кітапты алдыңғы екі кітаптан біршама нашар деп санаса да, былай деп қорытындылады: "Бұл Льюис мырзаның жанкүйерлеріне ұнайтын нәрсе. Олар оны құрметтеуге лайық. Жеңіске немесе жеңіліске ұшыраған, тіпті тең түскен жағдайда да – сыншы бұл кітаптың толық жеңіске жеткенін ойламайды – Льюис өзі байланысқан жүйелерге энергия қосады." Флойд Гейл кітаптың "жаратушысының ұлы қиялының нақты белгісін" тасып жатқанын жазды. Дж. Б. С. Холдейн Льюистің ғылым мен прогреске қатысты теріс көзқарасын сынаған екі мақала жариялады; біріншісі "Ескі Мүйізді, Ф. Р. С." деп аталды. Льюистің жауабы оның өмірінде жарияланбады.