Хельсинки келісімі: Еуропа мен Солтүстік Америка арасындағы қағидалар жиынтығы
Helsinki Accords
Хельсинки келісімі (1975) – Еуропа мен Солтүстік Америка елдерінің қарым-қатынасын жақсартуға бағытталған саяси құжат. Адам құқығы, қауіпсіздік принциптері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1975 жылғы Еуропалық және Солтүстік Америкалық саяси келісім, адамдармен тәжірибе жүргізу қағидалары жиынтығы.
1975 non binding European and North American political agreement
the set of principles on human experimentation
Хельсинкидің қорытынды актісі, сондай-ақ Хельсинки келісімдері немесе Хельсинки декларациясы деп белгілі, Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық жөніндегі конференцияның (ЕҚЫҰ) үшінші кезеңінің қорытынды отырысында қол қойылған құжат. Конференция 1975 жылдың 30 шілдесі мен 1 тамызы аралығында Финляндияның Хельсинки қаласында өтті, бұл екі жылдық келіссөздердің, Хельсинки процесінің нәтижесі болды. Андорра мен Хокхаист Албаниясынан басқа барлық еуропалық елдер, сондай-ақ АҚШ және Канада (барлығы 35 қатысушы мемлекет) Шығыс пен Батыс арасындағы қарым-қатынастарды жақсарту мақсатында Қорытынды актіге қол қойды. Дегенмен, Хельсинки келісімдері міндетті болған жоқ, себебі олар парламенттердің ратификациялауын қажет ететін шарт мәртебесіне ие емес еді. Кейде «Хельсинки келісімдері» термині де ресми емес қолданысқа енді.
The Helsinki Final Act, also known as Helsinki Accords or Helsinki Declaration was the document signed at the closing meeting of the third phase of the Conference on Security and Co operation in Europe (CSCE) held in Helsinki, Finland, between 30 July and 1 August 1975, following two years of negotiations known as the Helsinki Process. All then existing European countries except Andorra and Hoxhaist Albania, as well as the United States and Canada (altogether 35 participating states), signed the Final Act in an attempt to improve the détente between the East and the West. The Helsinki Accords, however, were not binding as they did not have treaty status that would have to be ratified by parliaments. Sometimes the term "Helsinki pact(s)" was also used unofficially.
Мақалалар
ЕҚЫҰ терминологиясында төрт топ немесе себет болды. Бірінші себетте "Қатысушы мемлекеттер арасындағы қатынастарды басшылыққа алатын принциптер туралы декларация" (сонымен қатар "Он қағида" деп те аталады) келесі 10 пунктті тізімдеді:
In the CSCE terminology, there were four groupings or baskets. In the first basket, the "Declaration on Principles Guiding Relations between Participating States" (also known as "The Decalogue") enumerated the following 10 points:
Екінші себет экономикалық, ғылыми және технологиялық ынтымақтастық; іскерлік байланыстар мен өнеркәсіптік ынтымақтастықты жеңілдету; көлік желілерін байланыстыру; және ақпарат ағынын ұлғайту туралы уәде берді. Үшінші себет отбасылық кездесулер, некелер және саяхаттардың жағдайын жақсартуға қатысты міндеттемелерді қамтыды. Сондай-ақ, журналистердің жағдайын жақсартуға және мәдени алмасуды кеңейтуге ұмтылды. Төртінші себеттің мәселесі орындалуын бақылау процедуралары және болашақ кездесулерді жоспарлау болды.
The second basket promised economic, scientific, and technological cooperation; facilitating business contacts and industrial cooperation; linking together transportation networks; and increasing the flow of information. The third basket involved commitments to improve the human context of family reunions, marriages and travel. It also sought to improve the conditions of journalists and expand cultural exchanges. The fourth basket dealt with procedures to monitor implementation, and to plan future meetings.
Ақпараттандыру еркіндігі
АҚШ радиокедергі жасауға тыйым салатын қағиданы енгізуге тырысты, бірақ Кеңес Одағының қарсылығынан келісімге келе алмады. Осыған қарамастан, Батыс тарап «радио арқылы ақпарат таратуды кеңейту» жөніндегі келісімдегі қолданылған тіл бойынша кедергі жасаудың заңсыз екеніне сенді. Кеңес Одағы болса, радиокедергіні Хельсинки келісімінің «халықтардың өзара түсіністігіне қызмет ету және Конференция белгілеген мақсаттарға жету» деген жалпы мақсатына қайшы келетін хабар таратуларға заңмен негізделген жауап деп есептеді.
The United States had sought a provision that would prohibit radio jamming but it failed to find consensus due to Soviet opposition. Despite this, the West believed jamming was illegal under the agreed upon language for "expansion of the dissemination of information broadcast by radio". The Soviet Union believed that jamming was a legally justified response to broadcasts they argued were a violation of the Helsinki Accords' broad purpose to "meet the interest of mutual understanding among people and the aims set forth by the Conference".
Қабылдау және әсер ету
Құжат сол кезде Кеңес Одағы үшін суық соғыстың шиеленісін азайтудағы маңызды қадам және екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Шығыс Еуропада КСРО-ның аумақтық табыстарын бекітетін фактор ретінде қарастырылды, себебі оның ұлттық шекаралардың қолданылмайтыны және аумақтық тұтастықты құрметтеу туралы баптары осыны қамтамасыз етті. Канада, Испания, Ирландия және басқа мемлекеттердің наразылықтарын ескере отырып, Қорытынды акт Еуропадағы "шекаралардың" тұрақты болуын, бірақ бейбіт ішкі жолдармен өзгеру мүмкіндігін ғана айтты. АҚШ президенті Джеральд Форд АҚШ-тың Балтық елдерінің (Литва, Латвия және Эстония) Кеңес Одағына күштеп қосылуын мойындамау саясаты өзгермегенін қайта растады. НАТО-ға мүше басқа мемлекеттердің басшылары да ұқсас мәлімдемелер жасады, олар совет заңгер-теоретиктері, мысалы, Андрей Вышинский тарапынан "бұржуалық моральдың" үлгісі деп есептелді. Кеңес Одағы адам құқықтары туралы заңдық міндеттемелерді қабылдады, бірақ олар коммунистік үкімет астында өмір сүретін адамдар үшін кеңінен белгілі болған жоқ немесе қолжетімді болған жоқ, сондай-ақ коммунистік билік тарапынан олар жеңіл қабылданып, маңыз берілмеді. Кеңес Одағындағы адам құқықтарын қорғайтын белсенділер тұрақты түрде мазақтауға, қуғын-сүргінге және қамауға ұшырады. "Салқын соғыс: Жаңа тарих" (2005) кітабының авторы, салқын соғыс зерттеушісі Джон Льюис Гаддис былай деп жазды: "Анатолий Добрыниннің айтуынша, Леонид Брежнев "совет халқы соғыстан кейінгі шекаралардың түпкілікті шешілгенін білгенде алатын жариялылыққа" үміттенеді. Бірақ [Хельсинки келісімдері] диссиденттік және либералдық қозғалыстың манифестіне айналды. Бұл жүйеде өмір сүретін адамдар – әсіресе батылдары – өз ойларын айтуға ресми рұқсат ала алды." Албания Халық Республикасы келісімге қатысудан бас тартты, оның басшысы Энвер Ходжа былай деді: "Болгарларды есептемегенде, кеңестік державалардың барлығы Варшава шартының шектеулерінен құтылуды қалайды, бірақ олар мұны істей алмайды. Сондықтан олардың жалғыз үміті Хельсинки құжаты ұсынатын мүмкіндік – АҚШ және Батыспен достықты нығайту, шектеусіз несиелер мен технология импортын алу, шіркеудің бұрынғы орнына оралуына мүмкіндік беру, моральдық құлдырауды тереңдету, кеңеске қарсылықты күшейту, ал Варшава шарты бос жұмыртқа қабығы болып қалады." Хельсинки келісімдері 1990 жылғы Париж хартасы бойынша 1995 жылы құрылған Еуропа қауіпсіздігі мен ынтымақтастық ұйымының (ЕҚЫҰ) негізін қалады.
The document was seen both as a significant step toward reducing Cold War tensions and as a major diplomatic boost for the Soviet Union at the time, due to its clauses on the inviolability of national frontiers and respect for territorial integrity, which were seen to consolidate the USSR's territorial gains in Eastern Europe following World War II. Considering objections from Canada, Spain, Ireland and other states, the Final Act simply stated that "frontiers" in Europe should be stable but could change by peaceful internal means. US president Gerald Ford also reaffirmed that US non recognition policy of the Baltic States' (Lithuania, Latvia and Estonia) forced incorporation into the Soviet Union had not changed. Leaders of other NATO member states made similar statements. which were considered examples of "bourgeois morality" by Soviet legal theorists such as Andrey Vyshinsky. The Soviet Union signed legally binding human rights documents, but they were neither widely known or accessible to people living under Communist rule, nor were they taken seriously by the Communist authorities. Human rights activists in the Soviet Union were regularly subjected to harassment, repressions and arrests. According to the Cold War scholar John Lewis Gaddis in his book The Cold War: A New History (2005), "Leonid Brezhnev had looked forward, Anatoly Dobrynin recalls, to the 'publicity he would gain when the Soviet public learned of the final settlement of the postwar boundaries for which they had sacrificed so much' '[Instead, the Helsinki Accords] gradually became a manifesto of the dissident and liberal movement' What this meant was that the people who lived under these [communist] systems — at least the more courageous — could claim official permission to say what they thought." The then People's Republic of Albania refused to participate in the Accords, its leader Enver Hoxha arguing, "All the satellites of the Soviets with the possible exception of the Bulgarians want to break the shackles of the Warsaw Treaty, but they cannot. Then their only hope is that which the Helsinki document allows them, that is, to strengthen their friendship with the United States of America and the West, to seek investments from them in the form of credits and imports of their technology without any restrictions, to allow the church to occupy its former place, to deepen the moral degeneration, to increase the anti Sovietism, and the Warsaw Treaty will remain an empty egg shell." The Helsinki Accords served as the groundwork for the later Organization for Security and Cooperation in Europe (OSCE), established in 1995 under the Paris Charter of 1990.