Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Құс түрі
Species of bird
Аңқа құсы (Scopus umbretta) – орташа мөлшердегі су құсы. Бұл Scopus туысы мен Scopidae тұқымдасының жалғыз тірі түрі. Бұл түр мен тұқымдас бұрын Ciconiiformes тобына жатқызылған, бірақ қазір Pelecaniformes тобына қосылған, ал оның ең жақын туыстары – пеликандар мен аяқ киімді құстар болып саналады. Басының пішіні, ұзын мүсігі және артқы жағындағы тік тұрған қауырсындары соққыны еске түсіреді, сондықтан бұл түрге африкаанс тіліндегі "соққы" деген сөзден аталған есім берілген. Бұл қоңыр реңді, орташа мөлшердегі су құсы. Африка, Мадагаскар және Арабияда кездеседі, әртүрлі сулы жерлерде мекендейді, оның ішінде эстуарийлер, көл жағалаулары, балық шаруашылықтары, өзендердің жағалаулары және тасты жағалаулар бар. Аңқа құсы көшпес құс, көбінесе жергілікті қозғалыстар байқалады. Ол кең ауқымды жемтіңізді ұстайды, көбінесе балықтар мен қосмекенділерді, сондай-ақ креветкаларды, жәндіктерді және кеміргіштерді де жейді. Жемтіңіз әдетте аяз суларда, көру немесе сезу арқылы ауланады, бірақ бұл түр бейімделгіш және қол жеткізе алатын кез келген жемтіңізді ұстайды. Бұл түр өте үлкен ұяларымен танымал, олардың көпшілігі көбейту маусымында салынады. Көшпес құс үшін ерекшелік – ұяның ішкі бөлігінде жұмыртқалар салынатын ұялық камерасы бар. Екі ата-ана да жұмыртқаларды жарып, балапандарды өсіреді. Бұл түрге әлемдік деңгейде қауіп төне қоймайды және Африка мен Мадагаскарда кең таралған. Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) оны ең аз қызығушылық тудыратын түр деп бағалаған.
The hamerkop (Scopus umbretta) is a medium sized wading bird. It is the only living species in the genus Scopus and the family Scopidae. The species and family was long thought to sit with the Ciconiiformes but is now placed with the Pelecaniformes, and its closest relatives are thought to be the pelicans and the shoebill. The shape of its head with a long bill and crest at the back is reminiscent of a hammer, which has given this species its name after the Afrikaans word for hammerhead. It is a medium sized waterbird with brown plumage. It is found in Africa, Madagascar and Arabia, living in a wide variety of wetlands, including estuaries, lakesides, fish ponds, riverbanks, and rocky coasts. The hamerkop is a sedentary bird that often shows local movements. The hamerkop takes a wide range of prey, mostly fish and amphibians, but shrimps, insects and rodents are taken too. Prey is usually hunted in shallow water, either by sight or touch, but the species is adaptable and will take any prey it can. The species is renowned for its enormous nests, several of which are built during the breeding season. Unusually for a wading bird the nest has an internal nesting chamber where the eggs are laid. Both parents incubate the eggs, and raise the chicks. The species is not globally threatened and is locally abundant in Africa and Madagascar, and the International Union for Conservation of Nature (IUCN) has assessed it as being of least concern.
Таксономия және жүйелеу
Ауырқабық тұңғыш рет 1760 жылы француз зоологы Матурин Жак Бриссон өзінің "Орнитология" атты еңбегінде сипаттаған. Бұл еңбек Карл Линнейдің "Жаратылыстың жүйесі" кітабының оныншы басылымынан екі жыл өткен соң жарық көрген. Кейін түрді француз ғалымы Конте де Буффон сипаттап, суретін салған. 1788 жылы неміс табиғаттанушысы Иоганн Фридрих Гмелин Карл Линнейдің "Жаратылыстың жүйесі" еңбегін қайта қарастырып, кеңейткенде, ауырқабықтың сипаттамасын қосып, бұрынғы авторларды атады. Ол түрді Бриссон енгізген Scopus туысына жатқызып, Scopus umbretta деген екі атауын берді. Бриссонның құстар туысына берген атаулары Линнейдің екі атаулы жүйесін қолданбағанына қарамастан, орнитологтар қауымдастығында кеңінен қабылданып, қолданылды. Халықаралық зоологиялық номенклатура комиссиясы 1911 жылы Бриссонның туыстары Халықаралық зоологиялық номенклатура кодексіне сәйкес екенін растады, сондықтан Бриссон ауырқабықтың туысының авторы ретінде танылды. Туыс атауы – Scopus, ежелгі грек тіліндегі "skia" – көлеңке сөзінен алынған. Ал түр атауы – umbretta, латын тіліндегі "umber" – күңгірт қоңыр түсін білдіретін сөзден шығарылған. Ауырқабық өзінің ерекшеліктеріне байланысты жеке отбасына жатқызылады, бірақ оның басқа отбасылармен байланысы ұзақ жылдар бойы құпия болып келді. Жақындағы зерттеулер оның ең жақын туыстары – пеликан мен шоппик екенін көрсетті. Ауырқабық – өз отбасының жалғыз тірі өкілі, бірақ қазба жұмыстарынан бір жойылып кеткен түрі белгілі. Scopus xenopus түрін 1984 жылы орнитолог Сторрз Олсон Оңтүстік Африкадағы плиоцен шөгінділерінен табылған екі сүйек негізінде сипаттаған. Scopus xenopus ауырқабықтан сәл ірі болған, ал Олсон табан сүйегінің пішініне сүйене отырып, бұл түрдің су ортасында көбірек тіршілік еткен болуы мүмкін деген болжам жасады. Ауырқабық сондай-ақ, молотокбас, молотбас, балтабас, балтабас шағала, umbrette, қоңыр құс, түйекті қоңыр, немесе кермекбас деп те аталады.
The hamerkop was first described by the French zoologist Mathurin Jacques Brisson in 1760 in his landmark Ornithologia which was published two years after the tenth edition of Carl Linnaeus' Systema Naturae. The species was subsequently described and illustrated by French polymath Comte de Buffon. When the German naturalist Johann Friedrich Gmelin revised and expanded Carl Linnaeus's Systema Naturae in 1788 he included the hamerkop and cited the earlier authors. He placed the species in the genus Scopus that had been introduced by Brisson and coined the binomial name Scopus umbretta. Brisson's names for bird genera were widely adopted by the ornithological community despite the fact that he did not use Linnaeus' binomial system. The International Commission on Zoological Nomenclature ruled in 1911 that Brisson's genera were available under the International Code of Zoological Nomenclature, so Brisson is considered to be the genus authority for the hamerkop. The generic name, Scopus, is derived from the Ancient Greek skia for shadow. The specific name umbretta is modified from the Latin for umber or dark brown. The hamerkop is sufficiently distinct to be placed in its own family, although the relationships of this species to other families has been a longstanding mystery. Recent studies have found that its closest relatives are the pelicans and shoebill. Although the hamerkop is the only living member of its family, one extinct species is known from the fossil record. Scopus xenopus was described by ornithologist Storrs Olson in 1984 based on two bones found in Pliocene deposits from South Africa. Scopus xenopus was slightly larger than the hamerkop and Olson speculated based on the shape of the tarsus that the species may have been more aquatic. The hamerkop is also known as the hammerkop, hammerkopf, hammerhead, hammerhead stork, umbrette, umber bird, tufted umber, or anvilhead.
Кіші түрлер
Екі түрше танылған: кең таралған атаулы түрше S. u. umbretta және 1931 жылы Джордж Латимер Бейтс сипаттаған, Батыс Африканың кіші түршесі S. u. minor. Остин Л. Рэнд 1936 жылы осы түршені сипаттаған. Сонымен қатар, Намибиядағы Каванго өзені маңындағы құстардың ерекше болуы мүмкін деген пікір бар, бірақ олар ресми түрде сипатталған жоқ.
Two subspecies are recognized the widespread nominate race S. u. umbretta and the smaller of West African S. u. minor, described by George Latimer Bates in 1931. That proposed subspecies was described by Austin L. Rand in 1936. It has also been suggested that birds near the Kavango River in Namibia may be distinct, but no formal description has been made.
Сипаттама
Аңқақ құсы – орташа мөлшерлі су құсы, биік тұрады және салмағы бар, бірақ S. u. minor түршесі кішідірек. Оның қауырсындары жаңбырлы қоңыр түсті, арқасында күлгін сәулеленуі бар; S. u. minor түршесі қараңғырақ. Құйрығы аздап қоңыр жолақты. Еркек және ұрғашы құстар бір-біріне ұқсас, ал жас құстар ересектерге ұқсайды. Мұнығы ұзын, және ұшы сәл иілген. Ол аяқ киімнің мұңын еске түсіреді, сондай-ақ тығыз және жұқа, әсіресе төменгі жақ жағында. Жас құстардың мұнығы қоңыр, бірақ құс ұшқан кезде қара түске айналады. Ортаңғы саусағы тарақ сияқты (пектинирленген), құйрықтың саусағындай.
The hamerkop is a medium sized waterbird, standing high and weighing , although the subspecies S. u. minor is smaller. Its plumage is a drab brown with purple iridescence on the back; S. u. minor is darker. The tail is faintly barred with darker brown. The sexes are alike and fledglings resembled adults. The bill is long, , and slightly hooked at the end. It resembles the bill of a shoebill, and is quite compressed and thin, particularly at the lower half of the mandible. The bill is brown in young birds, but becomes black by the time a bird fledges. The middle toe is comb like (pectinated) like a heron's.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Ауырсарылар Африканың Сахарадан оңтүстікке қарай, Мадагаскар және Арабияның оңтүстік-батыс жағалауында кездеседі. Оларға азық іздеу үшін көл-шол су қажет, сондықтан өзендер, ағыстар, маусымдық көлдер, теңіз жағалаулары, су қоймалары, батпақтар, мангрлер, күріш егістіктері сияқты суармалы жерлер, саванналар мен ормандардың барлық ылғалды жерлерінде кездеседі. Танзанияда олар жақында тасты жағалауларда да тамақтана бастады. Көбінесе жұптар өз аумақтарында қоныстанады, бірақ кейбіреулері тек жаңбыр маусымында қолайлы ортаға көшеді. Бұл түр адамдарға өте төзімді және ауылдарда және адамдар жасаған басқа да орталарда жеңіл жеміріп, көбейеді. Басшылық құстар бағыныштыларына мүңкісін аздап ашып, шоқысын тіктеп сигнал бере алады, бірақ бұл түр жалпы алғанда өз тегінің басқа өкілдеріне агрессивті емес. Құстар топтасып әлеуметтік тазаланумен де айналысады. Бір құс екіншісіне бетін немесе басының артқы жағын ұсынады, осылай тазаланады. Бұл түрдің жайылымдық мал – сиыр мен бұқалар қоздырған жәндіктермен қоректенгені тіркелген. Сондай-ақ, жолақты мангустармен бірлесіп тамақтанғаны да тіркелген; мангустар тобы су тоғандарының жанындағы құрғақ саздан бақаларды аулай бастағанда, бір жұп ауырсарылар тамақтанатын топқа қосылып, мангустардан қашып кеткен бақаларды ұстады.
The hamerkop occurs in Africa south of the Sahara, Madagascar, and coastal south west Arabia. It requires shallow water in which to forage, and is found in all wetland habitats, including rivers, streams, seasonal pools, estuaries, reservoirs, marshes, mangroves, irrigated land such as rice paddies, savannahs, and forests. In Tanzania, it has also recently begun to feed on rocky shores. Most are sedentary within their territories, which are held by pairs, but some migrate into suitable habitat during the wet season only. The species is very tolerant of humans and readily feeds and breeds in villages and other human created habitats. Dominant birds may signal to subordinates by opening their bills slightly and erecting their crests, but the species is not very aggressive in general towards others of its species. Birds in groups also engage in social allopreening. One bird presents its face of back of the head to the other to be preened. This species has been recorded foraging for insects flushed by grazing cattle and buffalo, It has also been recorded feeding in association with banded mongooses; when a band of mongooses began hunting frogs in dried mud at the side of a pool of water a pair of hamerkops attended the feeding group, catching frogs that escaped the mongooses.
Өсіру
Аңқашаның мінез-құлқының ең ерекше жағы – оның үлкен ұясы, кейде енінен де үлкен, тіпті адам салмағын көтере алады. Мүмкіндігі болса, оны ағаш саласына, көбінесе судың үстіне салады, бірақ қажет болған жағдайда, жағалауға, жартасқа, адам салған қабырғаға немесе бөгетке, тіпті жерге де салады. Жұп ағаш бұтақтарынан платформа жасап, оны саз балшығымен біріктіреді, содан соң қабырғаларын және күмбез тәрізді шатырын тұрғызады. Төменгі жағы сазбен жабылып, кең кіреберіс ұзын тоннель арқылы аналық пен балаларына арналған жететіндей үлкен ұялау камерасына жетеді. Бүйірқұйрықтар мен сұңқарлар оларды қуып шығып, ұяларын басып алуы мүмкін, бірақ бүйірқұйрықтар кеткен соң, жұп оны қайта пайдалануы мүмкін. Сонымен қатар, жыландар, кішкентай сүтқоректілер, мысалы, мысықтар, түрлі құстар, тоқылмалы ұялар, мақырғандар және көгершіндер де ұяларын сыртқы жағына бекітеді. Тіпті, егер жұптардың қоныстану аймақтары кеңірек болса да, олар бір-бірімен тоғысады және шекаралары анық болмайды. Шығыс Африкада жыл бойы көбейеді, ал қалған ареалда көбею маусымы әртүрлі уақытта болады, бірақ құрғақ маусымға қарай сәл бейімділік байқалады. Жұптар көбейіп, ұяда немесе жақын жерде жұптасады. Жұмыртқалары 3-тен 7-ге дейін болады, бастапқыда әктей ақ болып келеді, бірақ көп ұзамай бояна бастайды. Кейбір мәдениеттерде оны "найзағай құсы" деп атайды, ал Калахари Бушмендері найзағайдың соғуы аңқаша ұясын тонауға тырысқандықтан болады деп сенген. Олар сондай-ақ, жаугершілік құдай Хаунаның аңқашаны өлтіруді ұнатпайтынына сенеді. Малагасидің ежелгі сенімі бойынша, оның ұясын жойған адам тері ауруына шалдығады, ал малагаси поэмасында оны "жаман құс" деп сипаттайды. Мұндай сенімдер құсқа қорғау береді. Оңтүстік Африкадағы "жаңбыр дәрігері" деген мағынаны білдіретін Нджака деген ат, жаңбыр жауар алдында оның қатты дауыстауынан шыққан. Scopus, ғылыми журналдардағы мақалалардың аннотациялары мен сілтемелердің базасы, осы құстың құрметіне аталған, сондай-ақ Шығыс Африка Табиғат Тарих Қоғамының Scopus журналы да осы құстың есімімен аталады.
The strangest aspect of hamerkop behaviour is the huge nest, sometimes more than across, and strong enough to support a man's weight. When possible, it is built in the fork of a tree, often over water, but if necessary, it is built on a bank, a cliff, a human built wall or dam, or on the ground. A pair starts by making a platform of sticks held together with mud, then builds walls and a domed roof. A mud plastered entrance wide in the bottom leads through a tunnel up to long to a nesting chamber big enough for the parents and young. Barn owls and eagle owls may force them out and take over the nests, but when the owls leave, the pair may reuse the nest. as may snakes, small mammals such as genets, and various birds, and weaver birds, starlings, and pigeons may attach their nests to the outside. Even where pairs have home ranges that are more spread out those home ranges overlap and are the boundaries are poorly defined. Breeding happens year round in East Africa, and in the rest of its range, it peaks at different times, with a slight bias towards the dry season. Pairs engage in a breeding display, then copulate on the nest or on the ground nearby. The clutch consists of three to seven eggs which start chalky white, but soon become stained. It is known in some cultures as the lightning bird, and the Kalahari Bushmen believe or believed that being hit by lightning resulted from trying to rob a hamerkop's nest. They also believe that the inimical god Khauna would not like anyone to kill a hamerkop. According to an old Malagasy belief, anyone who destroys its nest will get leprosy, and a Malagasy poem calls it an "evil bird". Such beliefs have given the bird some protection. A south African name Njaka meaning "rain doctor" is derived from its habit of calling loudly prior to rain. Scopus, a database of abstracts and citations for scholarly journal articles, received its name in honour of this bird, as did the journal of the East African Natural History Society, Scopus.