Тариқ ибн Зияд: Испанияны жаулаған сардар

Кіріспе

Умайяд әскерінің Испаниядағы қолбасшысы (шамамен 720 жылы қайтыс болған)

Тарик ибн Зияд (طارق بن زياد), ағылшын тілінде жай ғана Тарик деп те аталады, 711-718 жылдары вестготтар Испаниясын (қазіргі Испания мен Португалия) мұсылмандық жаулап алуды бастаған Умайяд әскерінің қолбасшысы болды. Ол әскерді бастап, Солтүстік Африка жағалауынан Гибралтар бұғазы арқылы өтіп, әскерін қазіргі Гибралтар тауына шоғырландырды. "Гибралтар" атауы – араб тіліндегі "Жабал Тарик" (جبل طارق) деген сөздің испан тіліндегі нұсқасы, ол "Тарик тауы" деген мағынаны білдіреді және оның құрметіне аталған.

Шығу тегі

Орта ғасырлардағы араб тарихшылары Тариқтың тегі мен ұлты туралы қайшылы мәліметтер келтіреді. Оның тұлғасы және Аль-Андалусқа қалай кіргені туралы пікірлердің кейбірі нақтылықтан алыс. Көптеген қазіргі заманғы дереккөздер Тариқтың Ифрикияның Омейяд әкімі Мұса ибн Нүсейрдің бербер мавласы болғанын көрсетеді. Ибн Халдунның сөзіне қарағанда, Тарик ибн Зияд қазіргі Алжирдегі бербер тайпасынан тегін шығарған. Генрих Барт Тарик ибн Зиядтың Ульхасса тайпасынан шыққан бербер екенін айтады, бұл тайпа Тафнаға жатады және қазір Алжирдің Бени Саф аймағында қоныстанған. Дэвид Николл мәлімдемесіне сәйкес, Тарик ибн Зияд тарихи жазбаларда алғаш рет Танжердің әкімі ретінде тіркелген. Ол Танжерді басқару алдында әйелімен бірге сол жерде тұрған.

Тарих

Ибн Абд әл Хакамның (803–871) айтуынша, Мұса ибн Нүсейр 710–711 жылдары Танжерді жаулап алғаннан кейін Тарикті Танжердің губернаторы етіп тағайындады, бірақ жақында Сеутада жаулап алынбаған вестготтар бекінісі қалды, Сеута графы Юлиан есімді дворян басқарды. Родерик Испания билігіне келгеннен кейін Юлиан, әдеттегідей, қызы Флоринда ла Каваны вестготтар патшасының сарайына білім алу үшін жіберді. Родерик оны зорлаған, ал Юлианның ашуы соншалық, ол мұсылмандарға вестготтар мемлекетін құлатуға шешім қабылдады. Осыған сәйкес, ол Тарикпен келісімге келді (Мұса Қайраванға оралғаннан кейін) мұсылман әскерін Гибралтар бұғазы арқылы жасырын түрде өткізу үшін, өйткені ол бірнеше сауда кемелеріне ие болды және Испания құрлығында өзінің бекіністері болды. 711 жылдың 26 сәуірінде немесе шамамен сол кезде Тарик бин Зиядтың армиясы, жақында ислам дінін қабылдаған берберлерден құралған, Иберия түбегіне (қазіргі Испания) Юлиан арқылы қонды. Олар сол уақыттан бастап оның атымен аталған таудың етегінде, Гибралтар (Жабаль Тарик) деп аталды. Тарик әскерінің құрамында 7000-ге жуық сарбаз болды, олардың көп бөлігі берберлер, сонымен қатар араб әскерлері де болды. Родерик Омейядтардың қаупіне қарсы тұру үшін 100 000-ға жуық сарбаз жинады, бірақ олардың нақты саны одан әлдеқайда аз болуы мүмкін. Әскердің көп бөлігі Родерикпен қатыгездікпен биліктен қуылған Виттизаның ұлдарына адал болды. 19 шілдеде Гуадалете шайқасында Родерик жеңіліп, қаза тапқанда Тарик шешуші жеңіске жетті. Тарик бин Зияд әскерін төрт бөлімге бөліп, Кордобаны Мүгит әл Руми, Гранада және басқа да қалаларды басып алды, ал ол өзі Толедоны басып алған бөлімнің басында қалды. Содан кейін ол солтүстікке қарай жылжуын жалғастырып, Гвадалахара мен Асторгаға жетті. Тарик бір жылдан кейін Мұса келгенге дейін іс жүзінде Испанияның губернаторы болды. Тариктің табысы Мұсаны екінші шабуылды жоспарлау үшін 12 000 (көбінесе араб) сарбаз жинауға итермеледі. Бірнеше жыл ішінде Тарик пен Мұса Иберия түбегінің үштен екі бөлігін вестготтардан тартып алды. 714 жылы Тарик пен Мұсаға Омейяд халифасы Әл-Уалид I Дамаскқа қайтуға бұйрық берді, олар өмірінің қалған бөлігін сонда өткізді. Мұсаның ұлы, әл-Андалус әскеріне басшылық еткен Абд әл-Азиз 716 жылы өлтірілді. Оңтүстік Испанияны жаулап алу туралы жазылған көптеген араб тарихтарында Тарик пен Мұса бин Нүсейрдің арасындағы қарым-қатынасқа қатысты әртүрлі пікірлер бар. Кейбіреулер Мұсаның оның босатылған адамы бүкіл елді жаулап алғаны үшін ашу мен қызғаныш сезінген эпизодтарын айтады. Басқалары мұндай жанжалдарды атап өтпейді немесе оларды азайтады. Ал тағы бір ерте заман тарихшысы, әл-Баладури, 9 ғасырда жазғанда, Мұса Тарикке "қатаң хат" жазғанын және екеуі кейін татуласқанын айтады.

According to Ibn Abd al Hakam (803–871), Musa ibn Nusayr appointed Ṭāriq governor of Tangier after its conquest in 710–711, but an unconquered Visigothic outpost remained nearby at Ceuta, a stronghold commanded by a nobleman named Julian, Count of Ceuta. After Roderic came to power in Spain, Julian had, as was the custom, sent his daughter, Florinda la Cava, to the court of the Visigothic king for education. It is said that Roderic raped her, and that Julian was so incensed he resolved to have the Muslims bring down the Visigothic Kingdom. Accordingly, he entered into a treaty with Ṭāriq (Mūsā having returned to Qayrawan) to secretly convoy the Muslim army across the Straits of Gibraltar, as he owned a number of merchant ships and had his own forts on the Spanish mainland. On or about April 26, 711, the army of Ṭāriq Bin Ziyad, composed of recent Berber converts to Islam, was landed on the Iberian peninsula (in what is now Spain) by Julian. They debarked at the foothills of a mountain which was henceforth named after him, Gibraltar (Jabal Tariq). Ṭāriq's army contained about 7,000 soldiers, composed largely of Berber stock but also Arab troops. Roderic, to meet the threat of the Umayyads, assembled an army said to number 100,000, though the real number may well have been much lower. Most of the army was commanded by, and loyal to, the sons of Wittiza, whom Roderic had brutally deposed. Ṭāriq won a decisive victory when Roderic was defeated and killed on July 19 at the Battle of Guadalete. Ṭāriq Bin Ziyad split his army into four divisions, which went on to capture Córdoba under Mughith al Rumi, Granada, and other places, while he remained at the head of the division which captured Toledo. Afterwards, he continued advancing towards the north, reaching Guadalajara and Astorga. Ṭāriq was de facto governor of Hispania until the arrival of Mūsā a year later. Ṭāriq's success led Musa to assemble 12,000 (mostly Arab) troops to plan a second invasion. Within a few years, Ṭāriq and Musa had captured two thirds of the Iberian peninsula from the Visigoths. Both Ṭāriq and Musa were simultaneously ordered back to Damascus by the Umayyad Caliph Al Walid I in 714, where they spent the rest of their lives. The son of Musa, Abd al Aziz, who took command of the troops of al Andalus, was assassinated in 716. In the many Arabic histories written about the conquest of southern Spain, there is a definite division of opinion regarding the relationship between Ṭāriq and Musa bin Nusayr. Some relate episodes of anger and envy on the part of Mūsā that his freedman had conquered an entire country. Others do not mention, or play down, any such bad blood. On the other hand, another early historian, al Baladhuri, writing in the 9th century, merely states that Mūsā wrote Ṭāriq a "severe letter" and that the two were later reconciled.

Сөйлеу

XVI ғасыр тарихшысы Ахмет Мохаммед әл-Маккари өзінің "Иіс жемісі" атты еңбегінде Гуадалете шайқасына дейін Тариқтың әскерлеріне жасаған ұзақ сөзін баяндайды.

Негізгі дереккөздер

Паскуаль де Гаянгос и Арсе, Испаниядағы Мұхаммедтік династиялар тарихы. 1-том. 1840 жыл. Әл-Маккари еңбегінің ағылшын тіліне аудармасы. Әл-Баладури, Кітаб Футух әл-Булдан, Филипп Хиттидің аудармасы «Ислам мемлекетінің пайда болуы» (1916, 1924). Автор белгісіз, Ахбар мажмуа фи фатх әл-Андалус ва зикр умара’иха. Араб тіліндегі мәтін испан тіліне аудармамен бірге: E. Lafuente y Alcantara, Ajbar Machmua, Coleccion de Obras Arabigas de Historia y Geografia, 1-том, Мадрид, 1867 жыл. Автор белгісіз, Мозараб жылнамасы. Ибн Абд әл-Хакам, Кітап Футух Мысыр ва’л-Мағриб ва’л-Андалус. Тори баспасында жарық көрген, Йель университетінің баспасы, 1932 жылғы толық еңбектің сындық арабша басылымы. Торрейдің араб мәтінінің Солтүстік Африка және Испания бөліктерінің испан тіліне аудармасы, Элисео Видал Белтран: "Conquista de Africa del Norte y de Espana", Textos Medievales #17, Валенсия, 1966 жыл. Бұл 19 ғасырдағы ескірген ағылшын тіліне аудармадан артық: Medieval Sourcebook: Испанияны исламдық жаулап алу. Энрике Гозальбес Кравиото, "Тариф, el conquistador de Tarifa", Aljaranda, № 30 (1998) (беттері нөмірленбеген). Мұхаммед әл-Идриси, Кітап нузхат әл-муштақ (1154). Араб мәтінінің сындық басылымы: Opus geographicum: sive "Liber ad eorum delectationem qui terras peragrare studeant." (ред. Бомбачи, А. және басқалар, 9 томдық, 1970–1978). Шығыстану институты, Неаполь. Француз тіліне аударған: Ибн Тағрибирди, Нұжүм әз-Захира фи мулук Мысыр ва’л-Кахира. Е. Фагнанның француз тілінен ішінара аудармасы, "En Nodjoum ez Zâhîra. Мағрибке қатысты үзінділер". Константин департаменті археологиялық қоғамының хабарламалары мен естеліктері жинағы, 40-том, 1907 жыл, 269–382 беттер. Ибн Халликан, Вафаят әл-Аян ва анба’ абна’ аз-заман. М. Де Сленнің ағылшын тіліне аудармасы, Ибн Халликанның өмірбаяндық сөздігі, Ұлыбритания мен Ирландияның Шығыс аударма қоры, 1843 жыл. Ибн Идхари, Кітаб әл-байан әл-муғриб фи ахбар мулук әл-Андалус ва’л-Мағриб. Араб мәтінін Г. С. Колин және Э. Леви Провансаль редакциялаған, Histoire de l'Afrique du Nord et de l'Espagne intitulée Kitāb al Bayān al Mughrib, 1948 жыл.

Pascual de Gayangos y Arce, The History of the Mohammedan Dynasties in Spain. vol. 1. 1840. English translation of al Maqqari. al Baladhuri, Kitab Futuh al Buldan, English translation by Phillip Hitti in The Origins of, the Islamic State (1916, 1924). Anon., Akhbār majmūa fī fath al andalūs wa dhikr ūmarā'ihā. Arabic text edited with Spanish translation: E. Lafuente y Alcantara, Ajbar Machmua, Coleccion de Obras Arabigas de Historia y Geografia, vol. 1, Madrid, 1867. Anon., Mozarab Chronicle. Ibn Abd al Hakam, Kitab Futuh Misr wa'l Maghrib wa'l Andalus. Critical Arabic edition of the whole work published by Torrey, Yale University Press, 1932. Spanish translation by Eliseo Vidal Beltran of the North African and Spanish parts of Torrey's Arabic text: "Conquista de Africa del Norte y de Espana", Textos Medievales #17, Valencia, 1966. This is to be preferred to the obsolete 19th century English translation at: Medieval Sourcebook: The Islamic conquest of Spain
Enrique Gozalbes Cravioto, "Tarif, el conquistador de Tarifa", Aljaranda, no. 30 (1998) (not paginated). Muhammad al Idrisi, Kitab nuzhat al mushtaq (1154). Critical edition of the Arabic text: Opus geographicum: sive "Liber ad eorum delectationem qui terras peragrare studeant." (ed. Bombaci, A. et al., 9 Fascicles, 1970–1978). Istituto Universitario Orientale, Naples. French translation: Ibn Taghribirdi, Nujum al zahira fi muluk Misr wa'l Qahira. Partial French translation by E. Fagnan, "En Nodjoum ez Zâhîra. Extraits relatifs au Maghreb." Recueil des Notices et Mémoires de la Société Archéologique du Département de Constantine, v. 40, 1907, 269–382. Ibn Khallikan, Wafayāt al aʿyān wa anbāʾ abnāʾ az zamān. English translation by M. De Slane, Ibn Khallikan's Biographical dictionary, Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland, 1843. Ibn Idhari, Kitāb al bayān al mughrib fī ākhbār mulūk al andalus wa'l maghrib. Arabic text ed. G. S. Colin & E. Lévi Provençal, Histoire de l'Afrique du Nord et de l'Espagne intitulée Kitāb al Bayān al Mughrib, 1948.