Кіріспе

Канадалық ғылым жазушысы, Австралиялық Паралимпиадалық велоспортшы

Чарльз Грант Блэрфинди Аллен (24 ақпан 1848 – 25 қазан 1899) – Канадалық ғылым жазушысы және романист, Англияда білім алған. Ол XIX ғасырдың екінші жартысында эволюцияны көпке жариялаған.

Ерте өмір және білім

Аллен Кингстон қаласына жақын Вольф аралында дүниеге келді, Канада Батысында (Конфедерациядан кейін Онтарио аталды), Катарина Энн Грант пен Дублин қаласынан шыққан протестант пасторы Джозеф Антиселл Алленнің екінші ұлы. Оның анасы бесінші барон де Лонгюильдің қызы болған. Аллен 13 жасқа дейін үйде оқыды, содан кейін ата-анасымен бірге АҚШ-қа, одан кейін Францияға, соңында Ұлыбританияға көшті. Ол Ұлыбританиядағы Бирмингемдегі Король Эдуард мектебінде және Оксфордтағы Мертон колледжінде білім алды. Бітірген соң Аллен Францияда оқыды, 1870-71 жылдары Брайтон колледжінде сабақ берді, ал жиырмасыншы жасының ортасында Ямайкадағы қара нәсілді студенттерге арналған Квинс колледжінде профессор болды. Аллен пастордың ұлы болғанына қарамастан, атеист және социалист болып кетті.

Жазушылық мансап

Профессорлық қызметтен кеткен соң, 1876 жылы ол Англияға оралды және жазушылыққа бет бұрды, ғылым туралы эсселерімен және көркем шығармаларымен танымал болды. 2007 жылы Оливер Сакс жазған кітапта Алленнің ерте мақалаларының бірі – "Есту қабілетінің бұзылуы" (1878 жылы ғылыми "Mind" журналында жарияланған, бұл амузия деп белгілі болған құбылыстың сипаттамасы) мақұлдаумен келтірілген. Алленнің алғашқы кітаптары ғылыми тақырыптарға арналған, олардың ішінде "Физиологиялық эстетика" (1877) және "Гүлдер және олардың тегі" (1886) кітаптары бар. Ол алғаш рет Александр Бэйн мен Герберт Спенсер ұсынған ассоциациялық психологиядан әсер алды, екіншісі ассоциациялық психологиядан Дарвинистік функционализмге көшуді ерекше қолдады. Алленнің гүлдер мен жәндіктердегі қабылдау туралы көптеген мақалаларында Дарвиндік аргументтер ескі Спенсерлік терминдерді ығыстырды, бұл өсімдіктер өміріне қатысты түбірінен жаңа көзқарасқа әкелді, ол Г.Г. Уэллске әсер етті және кейінгі ботаникалық зерттеулерді өзгертуге көмектесті. Жеке өмірінде Алленнің Спенсермен Ямайкадан оралғаннан бастап қалыптасқан ұзақ достығы жылдар өте келе шиеленісті болды. Аллен Спенсердің өлімінен кейін жарияланған Спенсер туралы сынды және ашып айтатын биографиялық мақала жазды. 1880-жылдардың басында ол сер У.У. Хантерге "Үндістанның анықтамалығын" дайындауда көмектескеннен кейін көркем әдебиетке көшті және 1884 жыл мен 1899 жыл аралығында шамамен 30 роман жазды. 1895 жылы оның "Соны іс жасаған әйел" атты скандалды кітабы, неке және осыған ұқсас мәселелер туралы белгілі бір ойларды таратып, бестселлерге айналды. Кітапта некеден тыс бала туған тәуелсіз әйелдің тарихы баяндалған. Осы мәселелерге қызығушылығының арқасында Аллен Томас Хардимен байланыста болды, оның "Жұмыстан шығарылған" романы "Соны іс жасаған әйел" кітабымен бір жылда жарық көрді. Мансабында Аллен әйел есімдерімен екі роман жазды. Олардың бірі – "Дактилограф қыз" атты қысқа романды Олив Пратт Райнер есімімен жазды. Тағы бір еңбегі – "Құдай идеясының эволюциясы" (1897) Герберт Спенсердің "көлеңке теориясына" ұқсас, дін туралы дәстүрден тыс теорияны ұсынады. Алленнің теориясы кеңінен танылды және оған қысқаша сілтемелер Дюркгеймнің туысы Марсель Мосс шолуында, Уильям Джеймстің мақалаларында және Зигмунд Фрейдтің еңбектерінде кездеседі. Г.К. Честертон бұл идеяның кемшіліктері деп санайтын нәрсе туралы жазды, ол Құдай идеясы адам мифологиясынан бұрын пайда болды деп мәлімдеді. Честертон Алленнің Құдай идеясының эволюциясы туралы кітабына қатысты: "Егер Құдай Грант Алленнің идеясының эволюциясы туралы кітап жазса, бұл әлдеқайда қызықты болар еді". Аллен сонымен қатар ғылыми фантастиканың дамуына үлес қосты, "Британдық варварлар" (1895) романымен. Бұл кітап, Х.Г. Уэллстің "Уақыт машинасы" (1895 жылдың қаңтар-мамыр айларында жарық көрген, және Аллен туралы айтылған) кітабымен бір уақытта жарық көрді, сонымен қатар уақыт саяхатын сипаттады, бірақ сюжеті мүлдем басқаша. Алленнің "Темза алқабындағы апат" атты қысқа әңгімесі (1897 жылдың желтоқсан айында "The Strand Magazine" журналында жарияланды) кенеттен және күшті жанартау жарылысынан Лондонның қирауы туралы айтады.

Жеке өмір

Аллен екі рет үйленді, алғашқысы Каролина Энн Бутвей (1846–1871) есімді әйелмен, екіншісі Эллен Джеррард (1853 ж.т.) болды. Олардың бір ұлы болды – Джеррард Грант Аллен (1878–1946), ол театр агенті және менеджер болды. 1913 жылы ол актриса және әнші Вайолет Энглфилдке үйленді. Олардың Реджинальд "Реджи" Грант Аллен (1910–1985) есімді ұлы болды. Грант Алленнің сіңілі баласы Грант Ричардс – жазушы және баспагер, ол Грант Ричардс баспасын құрды. Аллен сіңілі баласының кітаптар мен баспа ісіне деген қызығушылығын қолдап, оған кітап саудасындағы алғашқы жұмыстарын алуға көмектесті. Кейін Ричардс өзінің ағасы жазған бірнеше кітапты жариялады, соның ішінде «Құдай идеясының эволюциясы» және «Грант Алленнің тарихи нұсқаулары» кітап сериясын. Алленнің немере қарындастары, романшы Нетта Сирет, суретшілер Мейбел Сирет және Нелли Сирет барлығы «Сары кітапқа» үлес қосты. 1893 жылы Аллен Лондонды қалдырып, «Иблис панч боули» төңірегіндегі төбелерге көшті, жаңа орынның артықшылықтарын қуана баялады: «Осы еркін төбелерде, өткір ауа бізге мың лигалық ашық мұхиттан таза және мөлдір соғып келеді; ал сол тұншыққан қалада ол тұншығып, ашып жатыр».

Өлім және өлімнен кейін жариялау

Грант Аллен 1899 жылғы 25 қазанда Англияның Суррей графтығындағы Хаслемер қаласындағы үйінде бауыр қатерінен қайтыс болды. Ол «Хилда Уэйд» романын аяқтамай қайтыс болды. Романның соңғы эпизодын, ол төсегінен досы және көршісі доктор Артур Конан Дойлге диктанттады, ол 1900 жылы «Сөйлеген өлген адамның эпизоды» деген атаумен Strand Magazine журналында жарияланды.

Мұра

Көптеген детективтік әдебиеттерде Аллен инноватор ретінде еске алынады. Даңқты полковник Клей – басқа да ақсүйек ұрылардың алға басушысы; ол ерекше көзге түріп, бірнеше жылдан кейін таныстырылған Морис Лебланның Арсен Люпинімен ұқсастықтарын көрсетеді, ал «Мисс Кейлидің оқиғалары» мен «Хилда Уэйд» ерте замандағы әйел детективтерді бейнелейді. «Қылмыс орны» фестивалі – канадтық детективтік жанрды мерекелейтін жыл сайынғы шара, және ол Алленнің туған жері Кингстон қаласына жақын, Онтарио провинциясының Вулф аралында өтеді, сондай-ақ Алленді құрметтейді. 2013 жылы Люси Куиннелл жобалаған және Суррейдегі Доркинг қаласындағы Аллен аллеясының кіреберісіне орнатылған Алленді еске түсіретін металл арка бар.

Таңдалған мақалалар

(1878) "Геллас және өркениет", "Жекелер журналы", том. CCXLIII, б. 156–170
(1878) "Ұлт құру: Ұлттық мінездер теориясы", "Жекелер журналы", том. CCXLIII, б. 580–591
(1880) "Неге Үндістанды сақтап қалу керек?", "Заманауи шолу", том. XXXVIII, б. 544–556
(1880) "Мүсін өнерінің дамуы", "Корнхилл журналы", том. XLII, б. 273–293
(1880) "Англиялық жылнама", "Жекелер журналы", том. CCXLVI, б. 543–559
(1880) "Абыройлы Беде", "Жекелер журналы", том. CCXLIX, б. 84–100
(1880) "Иттің әлемі", "Жекелер журналы", том. CCXLIX, б. 287–301
(1880) "Эволюция және геологиялық уақыт", "Жекелер журналы", том. CCXLIX, б. 563–579
(1881) "Вулфгейттың тарихы", "Жекелер журналы", том. CCLI, б. 551–561
(1882) "Англияның округі", "Жекелер журналы", том. CCLII, б. 49–70
(1882) "Батыс елдеріндегі Уэльс тұрғындары", "Жекелер журналы", том. CCLIII, б. 179–197
(1882) "Гүлдердің түстері", "Корнхилл журналы", том. XLV, б. 19–34
(1882) "Англиялық бейкүнә шөп", "Корнхилл журналы", том. XLV, б. 542–554
(1883) "Жасыл гүл", "Жекелер журналы", том. CCLV, б. 313–322
(1884) "Бақша құрт", "Жекелер журналы", том. CCLVI, б. 25–34
(1884) "Біздің жәндіктерге деген қарызымыз", "Жекелер журналы", том. CCLVI, б. 452–469
(1886) "Ойлайтын машина", "Жекелер журналы", том. CCLX, б. 30–41
(1889) "Африкадан", "Жекелер журналы", том. CCLXVII, б. 547–557
(1890) "Болашақтың қызы", "Universal Review", том. VII, 57-бет
(1891) "Демократия және алмаз", "Заманауи шолу", том. LIX, б. 669–677