Кіріспе

Британдық философ (1817–1878)

Джордж Генри Льюис (/audio=En ca lewes. ogg/'/l//uː//ɪ//s/; 18 сәуір 1817 – 30 қараша 1878) – ағылшын философы, әдебиет және театр сыншысы. Ол сонымен қатар әуесқой физиолог болған. Американдық феминист Маргарет Фуллер Льюисті "зейінді, француз сияқты, жеңілтек адам" деп атады. Ол Дарвинизм, позитивизм және діни күмәнділік талқылауын ынталандырған Виктория дәуірінің орта кезеңіндегі идеялардың бір бөлігі болды. Дегенмен, ол бүгінде Мэри Энн Эванспен, Джордж Элиот псевдонимімен жазған, ашық түрде бірге өмір сүргені үшін танымал болса керек. Олардың өмірі мен шығармалары қарым-қатынастары арқылы байыды, бірақ олар ешқашан үйленбеді.

Ерте өмір

Лондон қаласында туған Льюис, шағын ақын Джон Ли Льюис пен Элизабет Эшвикпен заңсыз туған ұлы және комик актер Чарльз Ли Льюистің немересі болды. Оның анасы ол алты жасқа келгенде зейнеткерлікке шыққан теңіз капитанына үйленді. Жұмыс орнының жиі ауысуы салдарынан ол Лондон, Джерси және Бретаньде оқыды, соңында Гринвичтегі доктор Чарльз Берни мектебінде білім алды. Сауда және медициналық мансаптардан бірінен соң бірі бас тартып, ол актер болуды ойлады және 1841 мен 1850 жылдар аралығында бірнеше рет сахнада өнер көрсетті. Соңында ол өзін әдебиет, ғылым және философияға арнады. 1836 жылы ол философияны зерттеу үшін құрылған клубқа қосылды және шотланд мектебінің философиясын физиологиялық тұрғыдан қарастыруды жоспарлады. Екі жылдан кейін ол философияны оқу ниетімен Германияға барды. Льюис тамақтану және физиология салаларын зерттеді; қанттың тістерге зиянды екендігі мәселесін қарастырды. Ол тірі жануарлардың, әсіресе бақалардың рефлекстері мен жүйке жүйесін зерттеу үшін тәжірибелер жасады, олардың сезіміне ықылас көрсетіп, эфир мен хлороформ қолданды. Ол Ли Хантпен достық қарым-қатынас орнатты, оның арқасында Лондонның әдеби ортасына еніп, Джон Стюарт Милл, Томас Карлайл және Чарльз Диккенспен танысты.

Агнес Джервиспен неке

1841 жылғы 18 ақпанда Льюес 19 жасар Агнес Джервиске үйленді, оның әкесі Свинфен Стивенс Джервис некеге жазбаша рұқсат беріп, тойға куә болды. Олардың қалай танысқаны туралы бірнеше теория бар, мысалы, Льюес Свинфен Джервиске хатшы болып жұмыс істеген немесе оның ұлдарына сабақ берген. Олар Торнтон Ханттың достары арқылы танысқан болуы мүмкін. Осының салдарынан, жұбайлар біраз уақыт бойы қалың елдің әңгімесіне арқау болды және Эванстың отбасы оларды жақтырмады. Олар ешқашан ресми түрде үйленбегенімен, 25 жыл бойы күйеу-әйел ретінде бірге өмір сүрді. 1840 жылдан 1850 жылға дейін Льюес өзін қамтамасыз ету үшін төрт айлық және басқа да журналдарға, түрлі тақырыптарды қамтитын мақалаларға үлес қосты, олар көбінесе жетілмегенімен, философиялық зерттеулермен жарықтанған өткір сындық ой-пікірді көрсетеді. Ең құндылары – драма туралы жазбалары, кейін «Актерлер және актерлік өнер» (1875) және «Испан драмасы» (1846) аттарымен қайта басылды. 1845–46 жылдары Льюес «Философия тарихы» атты еңбегін жариялады, ол философтардың өмірін қол жеткізуге тырысқан, бірақ мәңгілік сәтсіздікке ұшыраған еңбек ретінде бейнелеуге тырысты. 1847–48 жылдары ол «Рэнторп» және «Роза, Бланш және Вайолет» атты екі роман жариялады, олар сюжет, құрылым және кейіпкерлерді сомдауда шеберлік көрсеткенімен, әдебиетте тұрақты орын таппады. 1849 жылғы Робеспьерді ақтауға жасалған тәжірибе туралы да осыны айтуға болады. 1850 жылы ол Торнтон Ли Хантпен бірлесіп «Лидер» журналын құрды, онда әдеби редактор болып қызмет етті. 1853 жылы ол осы журналда жарияланған мақалалар жинағын «Конттың ғылымдар философиясы» деген атпен қайта басып шығарды. Льюестің прозалық әдебиеттегі еңбегінің шыңы – «Гёте өмірі» (1855), оның ең танымал туындысы. Льюестің жан-жақтылығы және ғылыми және әдеби қызығушылықтарының үйлесімі оған неміс ақынының кең ауқымды қызметін бағалауға мүмкіндік берді. Бұл еңбек Германияда да кеңінен танымал болды, сын-пікірлерінің батылдығына және кейбір көзқарастарының танымалдылығына қарамастан (мысалы, «Фаусттың» екінші және бірінші бөлімдері арасындағы қатынас туралы).

Ғылым

1853 жылдан бастап Льюздің жазбалары оның ғылыми, әсіресе биологиялық жұмыстармен айналысқанын көрсетеді. Техникалық білімі болмаса да, ол өз жазбаларында әрқашан айқын ғылыми бейімділік танытты. Олар ғылыми шындықтарды көпке таныстырудан гөрі, қалыптасқан идеяларды сараптап, жеке зерттеулер мен ой-толғаулардың нәтижелерін қамтиды. Ол бірнеше ұсыныс жасады, соның ішінде физиологтар қабылдағандары да бар. Олардың ең құндысы – қазіргі кезде жүйкелердің функционалдық бейтараптығы туралы ілім ретінде танылған – оптикалық, есту және басқа жүйкелердің ерекше энергиясы деп саналған нәрселер, шындығында олардың әрекет ету тәсілінің айырмашылығы, олар қосылған перифериялық құрылымдардың немесе сезім мүшелерінің өзгешелігінен туындайды. Бұл идеяны кейіннен Вундт тәуелсіз түрде ұсынды.

Философия

1865 жылы «The Fortnightly Review» басылымы жарияланғанда Льюс оның редакторы болды, бірақ ол бұл лауазымда екі жылдан кем уақыт тұрды, содан кейін оны Джон Морли алмастырды. Бұл ғылыми еңбектерден философиялық еңбектерге өтуді білдіреді. Льюс жас кезінен философияға қызығушылық танытқан, оның ең алғашқы эсселерінің бірі Гегельдің эстетикасын бағалау болды. Огюст Конт пен Джон Стюарт Миллдің «Логика жүйесі» позитивизмінің ықпалымен ол метафизиканың мүмкіндігіне сенуден толық бас тартты және бұл бас тартуды «Философия тарихы» еңбегінде жазды. Дегенмен, ол Конттың ілімдеріне толық келіспеді, ал оқу мен ой-толғаныс арқылы оның санасы позитивистік көзқарастан одан да алыстады. «Философия тарихының» үшінші басылымының алғы сөзінде ол осы бағыттағы өзгерісін мойындады, ал бұл үрдіс еңбектің келесі басылымдарында одан да айқын байқалады. Оның зихи жетістіктерінің нәтижесі – «Тұрмыс пен сананың мәселелері». Оның кенеттен қайтыс болуы жұмысты тоқтатты, бірақ ол биологиялық, психологиялық және метафизикалық мәселелер бойынша автордың пікірлерін бағалауға жеткілікті. «Негіздер» атты алғашқы екі том Льюстің негізін қалады – метафизика мен ғылым арасындағы жақындасу. Ол заттардың түпкі табиғатын зерттеудің нәтижесіз екенін мойындады, материя, форма және рух өздерінен сұраудың мәні жоқ, бұл «метаэмпирика» деп аталатын өнімсіз салаға жатады. Бірақ философиялық сұрақтар ғылыми әдіс арқылы нақты шешім табуға мүмкін. Сондықтан, субъект пен объект арасындағы қатынас біздің тәжірибемізге кіретін болғандықтан, бұл философиялық зерттеудің тиісті мәселесі болып табылады. Оның субъект пен объект арасындағы қатынас мәселесін қарастыруы тірі организмде сана мен дененің бірге өмір сүретінін және барлық білімнің білуші субъектіні қамтитынын шатастырды. Шэдворт Ходжсонның сөзімен айтқанда, ол саналық формалардың пайда болуын олардың мәнімен араластырды (қараңыз, «Рефлексия философиясы», II. 40–58). Осылайша ол сана мен материяның бір тіршіліктің екі жағы екенін білдіретін монистік ілімге келді, тек психикалық және физикалық процестердің арасындағы параллельділікті тәжірибеміздің берілген (немесе ықтимал) фактісі ретінде қарастырып, олардың танымдық актідегі субъекті мен объекті ретіндегі қарым-қатынасын ескермеді. Оның екеуін де бір өмірдің фазалары деп тануы философиялық тұрғыдан ғана емес, ғылыми тұрғыдан да сынға ұшырайды. «Сенситивтілік», «сезімталдық» және т.б. сияқты ұғымдарды қарастырғанда, ол физикалық немесе психикалық құбылыстар туралы айтып отырғанын әрдайым нақты көрсетпейді. Осы екі томда талқыланған философиялық мәселелердің ішінде себеп-салдарлық қатынастың мәні ең жаңалыққа толы және ойландыратын болып табылады. Үшінші том, «Адам санасының физикалық негізі», автордың ағзалық қызметтерге қатысты көзқарастарын одан әрі дамытады. Ол ағзалық және бейорганикалық процестердің түбегейлі айырмашылығын және біріншісін таза механикалық принциптермен түсіндірудің мүмкін еместігін баса айтады. Жүйке жүйесінің барлық бөліктері бірдей элементарлы қасиетке ие: сезімталдық. Осылайша сезімталдық мидың төменгі орталықтарына да, миға да, бұрынғысы, қарапайым түрі санадан тыс психикалық өмірге үлес қосады, ал жүйке жүйесінің жоғары функциялары, біздің саналы психикалық өмірімізді құрайды, осы жүйке субстанциясының негізгі қасиетінің күрделірек өзгерістері болып табылады. Жүйке организмі тұтастай әрекет етеді, нақты саналық операцияларды мидың нақты аймақтарына жатқызуға болмайды, ал жүйке белсенділігінің бір жүйке клеткасынан екіншісіне оқшауланған жолмен гипотезасы мүлдем дұрыс емес. Ол жүйке әрекеті мен сезім аймақтарының толық сәйкес келетінін, олардың бір нәрсенің әртүрлі аспектілері екенін айтып, жануарлар мен адам автоматизмінің ілімін сынады, бұл сезім немесе сана жүйке әрекетімен байланысты ғана, физикалық оқиғалар тізбегіне ешқандай қатысы жоқ деп мәлімдейді. Льюстің психологияға қатысты көзқарастары, «Мәселелердің» алдыңғы томдарында ішінара түсіндірілген, соңғы екі (3-ші серия) толығырақ әзірленген. Ол психология әдісін өте терең түсінікпен талқылады. Конт пен оның ізбасарларына қарсы психологиялық зерттеулерде интроспекцияға орын берді. Бұл субъективті әдістен басқа, объективті әдіс болуы керек, жүйкелік жағдайлар мен әлеуметтік-тарихи деректерге сілтеме жасау керек. Биология сезім мен ойлану сияқты психикалық функцияларды түсіндіруге көмектесер еді, бірақ ол адамның әртүрлі нәсілдері мен даму кезеңдеріндегі саналық қабілеттерінің айырмашылықтарын түсінуге көмектеспейді. Осы айырмашылықтардың ағзалық жағдайлары, мүмкін, мәңгілікке дейін анықталмайды, сондықтан оларды тек әлеуметтік ортаның өнімдері ретінде түсіндіруге болады. Психикалық құбылыстардың әлеуметтік және тарихи жағдайлармен байланысы Льюстің психологияға ең маңызды үлесі болып табылады. Ол психикалық құбылыстардың күрделілігін де баса айтты. Кез келген психикалық күй үш фактордың әртүрлі пропорцияларынан тұрады деп есептеледі – сезімдік әсер, логикалық топтастыру және моторлық импульс. Бірақ Льюстің психологиядағы еңбегі жаңалықтардан гөрі әдісте көбірек. Оның биологиялық тәжірибесі сананы төменгі процестерден пайда болған және олармен байланысты күрделі бірлік ретінде қарауға дайындады. Осылайша, ойлау операциясы немесе «таңбалар логикасы» сезім мен инстинкттің негізгі операцияларының немесе «сезім логикасының» күрделірек түрі болып табылады. «Мәселелердің» соңғы томы осы ұстанымды көрсетеді. Бұл психологиялық фактілердің құнды қоймасы, олардың көп бөлігі сананың сирек аймақтарынан және ерекше тәжірибеден алынған. Льюстің философияға қосқан үлесі – оған толық білім жүйесін беру емес, оны ұйымдастыру және ынталандыру. Оның интеллектісінің ерекше жылдамдығы мен жан-жақтылығы философия мен психологияның тақырыптарын қарастырудағы жаңалыққа және жүйелі үйлестірудің жетіспеушілігіне себеп болады.

Өлім

Льюс 1878 жылғы 30 қарашада қайтыс болды және Хайгейт зиратының шығыс жағында, заңды әйелі Мэри Энн Эванстың қабірінің қасында, Джордж Элиот псевдонімімен жерленген.