Кіріспе

Rhoda Broughton (29 қараша 1840 – 5 маусым 1920) – уэльс романы мен әңгімелер жазушысы. Оның алғашқы романдары сенсация тудырғандықтан, кейінгі, салмақты туындылары сыншылардың назарынан тыс қалды, бірақ оны айналымдық кітапханалардың патшайымы деп атады. Оның "Құрметті Фаустина" (1897) романы гомоэротизммен ерекшеленеді. "Лавиния" (1902) романы әйел болып туғанды тілейтін, "еркекке лайықсыз" жас жігітті бейнелейді. Браутон Браутон баронеттерінің ұрпағы, 8-ші баронеттің немересі. Оның әдеби жолын бастауына көмектескен Шеридан ле Фанудың туысы болды. Ол Генри Джеймспен ұзақ жылдар бойы дос болды және Льюис Кэрролл мен Оскар Уайльдпен керіс қарым-қатынасымен танылды.

Өмір

Рода Браутон 1840 жылдың 29 қарашасында Солтүстік Уэльстегі Денбиг қаласында дүниеге келді. Ол дін қызметкері Делвс Браутонның кіші ұлы, 8-ші баронет Сэр Генри Дельвс Браутон мен көрнекті ирланд заңгері Джордж Беннеттің қызы Джейн Беннеттің қызы болды. Оның тәтесі Сюзанна Беннетт белгілі көркем әдебиетші Шеридан ле Фануға үйленді. Рода Браутон жас кезінде әдебиетке, әсіресе поэзияға қызығушылық танытты. Оның шығармаларындағы жиі кездесетін цитаталар мен сілтемелер көрсеткендей, ол Уильям Шекспирдің ықпалында болды. Анна Изабелла Таккери Ричидің «Элизабеттің оқиғасы» романын оқығаннан кейін, ол өзінің талантын сынап көруді ойлады. Ол алғашқы туындысын алты апта ішінде жазды. Осы романның бір бөлігін өзінің ағасы, сәтті жазушы Шеридан ле Фануға сапар барысында алып барды. Ле Фану оған өте риза болды және оны жариялауға көмектесті – оның алғашқы екі романы 1867 жылы Дублин университетінің журналында жарық көрді. Ле Фану оны баспагер Ричард Бентлимен таныстырды, ол оның бірінші романын «жарамсыз материал» деп санап қабылдамады, бірақ екіншісін қабылдады. Браутон өз кезегінде Мэри Чолмонделейді шамамен 1887 жылы өзінің баспагерлерімен таныстырды. Браутонның жазу стилі Мэри Сесил Хей сияқты басқа жазушыларға әсер етті, олардың әңгімелесу стилі ұқсас деп есептеледі. Бентли оның бастапқыда қабылдамаған романын да жариялады. Ол танымал үш томдық форматты қолдануға тырысып, оны Бентли оқырмандарының талғамына бейімдеді. Олардың кәсіби қарым-қатынасы 1890 жылдардың соңында Бентли баспасын Макмиллан сатып алғанға дейін жалғасты. Осы уақытқа дейін Браутон 30 жыл ішінде 14 роман жариялаған еді. Олардың он романы үш томдық форматта жарық көрді, бірақ оған осы талаптарды орындау қиын болды. Мансабының шыңында ең жоғары төлем алған «Ах!» романының коммерциялық сәтсіздігінен кейін, ол бір томдық романдар жазуға шешім қабылдады. Осы форматта оның ең жақсы туындылары жарық көрді. Дегенмен, ол ерте романдары сияқты, оңай мінезді және шапшаң қаһармандар жасау туралы бұрынғы беделін ешқашан жоғалтпады және оның туындылары әлі де жеңіл және сенсациялық деп есептелді. Баспаны сатып алғаннан кейін Бентли Макмилланмен бірге жұмыс істеді және онда тағы алты романын жариялады, бірақ ол кезде оның танымалдылығы төмендеді. 1906 жылдың 12 мамырында «Нью-Йорк Таймс» газетінде жарияланған сын-пікірде К. Кларк оның соңғы романын алудың қиын екенін айтып, осындай талантты жазушының неге соншалықты бағаланбайтынына таңырқады. 1910 жылдан кейін ол Стэнли, Пол және компаниясына көшті, ол оның үш романын жариялады. Оның соңғы романы «Ақымақ әйел» (1920) оның өлімінен кейін, ұзақ жылдар бойы дос және әріптес жазушы Мари Беллок Лоундестің кіріспесімен басылып шықты. Бұл туындының бір бөлігі автобиографиялық болып саналады және ол бұрын жазылған болуы мүмкін, бірақ жеке себептермен жарияланбаған. Онда жас жазушының тәжірибесі мен оның өзінің өмірінен алынған оқиғалар суреттеледі, сияқты оның бұрынғы «Бастаушы» романында. Қолжазба оның өзінің қолымен жазылған, бұл ерекшелік, өйткені кейбір бұрынғы туындылары көмекшісіне диктантпен жазылған. Браутонның соңғы жылдары Оксфордқа жақын, Хедингтон-Хиллде өтті. Ол 1920 жылдың 5 маусымында 79 жасында қайтыс болды. Оның үйінде 2020 жылдың 22 қазанында естелік тақта ашылды.

Шығармалары

Сомерсет Моэм өзінің "Көңілді оншақты" (1924 ж.) атты қысқа әңгімесінде: "Мен Браутон мырзаның маған жас кезінде кітаптарының жылдам, ал қартайғанда баяу делінгенін еске аламын, ол қырық жыл бойы дәл осындай кітап жазғандықтан, бұл өте қиын болды", - деп атап өтті. Рода Браутон ешқашан үйленбеген, ал кейбір сыншылар оның қаламды көтеріп, Тэкрей Ричи сияқты басқа әдеби еңбектерге емес, көңіліндегі сезімге итермелеген көңілсіздік болды деп санайды. Өмірінің көп бөлігін ол 1895 жылы Ричмондта қайтыс болған әпкесі Элеонора Ньюкоммен өткізді. Ол Мария Эджворт, Джейн Остин немесе Сьюзан Ферриер сияқты ұлы романдар жазушылар дәстүрін ұстанды. Бірақ оның осындай жоғары мәртебеге ие болуына басқа да себептер жетерлік. Ричард Тобиас өзінің мақаласында оны "Джордж Элиоттың өлімінен бастап Вирджиния Вульф мансабының басталғанға дейінгі Англиядағы ең танымал әйел романисті" деп атайды. Ол оның шығармаларын сол кездегі басқа романистермен салыстырып, оның шығармаларының сапасы жоғары екеніне тоқталады. "Ойын мен шам" (1899) Джейн Остиннің "Келтіру" (1818) романының қайта жазылған нұсқасы сияқты: бұл жолы қаһарман ақылға қонымды себептермен үйленеді және басында шынайы махаббатына жол ашады, себебі бұрынғы жылдары оған үйленуге тыйым салынған еді. Күйеуінің өлім алдындағы өсиеті оны махаббат пен байлық арасында таңдау жасауға міндеттейді. Алайда, бұрынғы сүйіктісімен қайта кездескенде, оған үйленбегені дұрыс екенін түсінеді. Оның махаббаты оның бақытына жеткіліксіз болып шығады. Романды әлемді көрген, кемелденген және дана әйел жазған. "Бастаушы" (1894) романында Браутон жас жазушыны ойлап шығарады, оның шығармалары жасырын түрде басылып шығады, содан кейін оны танымайтын адамдар оның көз алдында сынап жазады. Роман жазудың моральдық мәселелерін қарастырады және жас әйелге романтикалық немесе тіпті эротикалық көркем әдебиет жазуға бола ма екендігін сұрайды. "Сцилла немесе Харибди?" (1895) романында анасы өзінің өткенінен ұлын жасырып, оның махаббатына қызғанышпен қарайды, бұл сюжет белгілі бір дәрежеде Лоренстің "Ұлдары мен ғашықтары" (1913) романына ұқсас. Роман әлеуметтік келісімдерге күмән келтіріп, олардың тыныш адамдарға қаншалықты зиян келтіруі мүмкін екенін көрсетеді. Осы сын "Заңдағы жаулар" (1900) романында басқаша айтылады, онда басты сұрақ – қай өмір салты бақыттың ең жоғары деңгейін береді: дәстүрлі ме, жеке қажеттіліктерге сәйкес келетін ме? Оның келесі романы "Дарақ Фаустина" (1897) – жаңа әйел типіндегі қызға тартылған қаһарман туралы. Бұл Жаңа әйел Фаустина әлеуметтік келісімдерге мән бермейді және уақытын әлеуметтік әділетсіздікпен күресуге арнайды. Бірақ оқырманға Фаустина басқа жас әйелдерді танып, оларға әсер етуге көбірек қызығушылық танытады деген сезім туады, бұл Жаңа әйелді тип ретінде сын ретінде қарастыруға болады. Гомоэротикалық мотив Лавиния (1902) романында қайтадан пайда болады, бірақ бұл жолы жас жігіт жиі әйелсіз болып көрінеді және тіпті әйел болып туылғандығын қалайды. Роман сонымен қатар Ұлыбританияның соғыс батырларына деген құштарлығына тоқталады. Ол еркектік туралы қалыптасқан көзқарастарға өте сыпайы түрде күмән келтіреді. Оның барлық романдарында әйелдің қоғамдағы рөлі мен орнына сын көзбен қарау маңызды орын алады. Браутонның әйелдері көбінесе күшті мінезге ие және олардың арқасында ол әйелдіктің дәстүрлі бейнелерін бұзады. Бұл "Авфистің ілгерілеуі" (1905) романында аяқталады, онда Браутон дәстүрлі қағидаларды теріс бұратын ерлі-зайыптыларды жасайды, әйел ескі, бай күйеудің стереотипін орындайды. Браутонның "Шырша кешіндегі ертегілер" (1873 ж., сондай-ақ "Шыршалы ертегілер" деп те аталады) жинағы бес арбақ оқиғасынан тұрады. Роберт С. Хаджи оның "қысқа арбақ әңгімелерін ағасының шығармалары сияқты қорқынышты емес, бірақ шеберлікпен жазылған" деп сипаттайды. Хаджи Браутонның "Ақиқаттан басқа ештеңе жоқ" (1868, "Ақиқат, бүкіл шындық және шындықтан басқа ештеңе жоқ") әңгімесін "оның ең ақылды әңгімелерінің бірі" деп атайды. Браутон өмірі бойы кітапханалардың патшайымдарының бірі болды. Оның атақ-даңқы мен табысы соншалық болды, кейбіреулер оны "Күбелектей өсіп кетеді" немесе "Мисс Роди Дендронның" "Жұмысы дұрыс емес" сияқты шығармаларында сатиралық бейнелеуді жөн көрді. Оның мұндай сынға қалай ден қойғанын білу қиын. Мүмкін ол Оскар Уайльд немесе Льюис Кэрролл сияқты адамдарға қарсы тұрғандай, оларға да қарсы тұрды, себебі олар оған жылылықпен қараған жоқ. Соңғысы Браутонның қатысуына байланысты шақырудан бас тартқан деседі. Ал біріншісі Оксфорд қоғамында оның өткір пікірлеріне тең келді, бірақ ол да оның романындағы осы топты сынайтындығы үшін көп ұнамайтын. Дегенмен, ол әдеби айналымдарда көптеген достары болды, олардың ең танымалдарының бірі Генри Джеймс болды, ол оның 1916 жылға дейін қайтыс болғанға дейін досы болып қалды. Хелен С. Блэкке сәйкес, Джеймс Лондонда екеуі де болғанда әр кеште Браутонға барып тұратын.

Мәдениетті көрсету

Қара қой балалар бөлмесіне қайтып, «Гүлдей өркендейді» деген кітапты терең және түсінбестей қызығушылықпен оқыды. Оған кітаптың «күнәлі» екендігі үшін оны ашуға рұқсат берілмеген еді.