Кіріспе
Уэльстік философ, уағыздаушы және математик (1723–1791)
Ричард Прайс (23 ақпан 1723 – 19 сәуір 1791) – уэльстік моральдық философ, нонконформист пастор және математик. Ол сонымен қатар саяси реформатор, памфлеттер жазушы, француз және американ революциялары сияқты радикалды, республикалық және либералды идеяларды қолдаған белсенді тұлға болды. Ол Томас Джефферсон, Джон Адамс, Джордж Вашингтон, Мирабо және Маркиз де Кондорсе сияқты көптеген адамдармен байланыс орнатып, олардың арасындағы қарым-қатынасты дамытты. Тарихшы Джон Дэвистің сөзіне сүйенсек, Прайс – «барлық уақыттағы ең ұлы уэльстік ойшыл». Уэльстің Бридженд қаласына жақын Лланжейнор қаласында дүниеге келген Прайс ересек өмірінің көп бөлігін Лондонның сол кездегі шетінде орналасқан Ньюингтон Грин унитариан шіркеуінде пастор болып қызмет етті. Ол Байес-Прайс теоремасын және актуариат ғылымын редакциялады, жариялады және дамытты. Сонымен қатар демография және қаржы мәселелері жөнінде жазды, және Корольдік қоғамның мүшесі болды.
Ерте өмір
1723 жылғы 23 ақпанда дүниеге келген ол жеке тәрбие алды, сосын Неат пен Пен-твинде білім күйін жетілдірді. Шансфилд, Талгарт, Поуис қаласында Вавасор Гриффитстің шәкірті болды. Кейін Лондонға көшіп, өмірінің соңына дейін сол жерде тұрды. Джон Эймспен және Лондонның Мурфилдс аймағындағы диссидент академиясында оқыды. 1744 жылы академияны бітірген соң, Прайс Джордж Стрейтфилдтің рухани кеңесшісі және серігі болды. Ол сондай-ақ Сэмюэл Чандлер дін қызметкері болған Ескі еврейлер шіркеуінде лекция оқыды. 1757 жылы Стрейтфилдтің және туысының қазасы Прайстің жағдайын жақсартты, ал 1757 жылғы 16 маусымда ол Лестерширдегі Белгревтен шыққан Сара Бланделлге үйленді.
Ньюингтон Грин қауымы
1758 жылы Прайс Ньюингтон Гринге көшіп, сол кезде жүз жылдан астам уақыттан бері тұрған террасаның ортасындағы No. 54 жасыл үйге қоныстанды. (Бұл ғимарат 1658 жылы салынған және Лондонның ең көне кірпіштен тұрған террасасы ретінде бүгінге дейін сақталған.) Прайс Ньюингтон Грин жиналыс үйінің пасторы болды, бұл шіркеу бүгінде Ньюингтон Грин унитариан шіркеуі ретінде жұмыс істеп келеді. Қауым мүшелерінің арасында Сэмюэл Воган мен оның отбасы да болды. Прайс 1770 жылдан бастап Томас Амориді уағыз айтуға серік ретінде алды. 1770 жылы Прайс Хакнидегі Гравел Пит шіркеуінде таңертеңгі уағыз айтқанда, ол Ньюингтон Гринде түстен кейінгі уағыздарын жалғастырды. Ол сонымен қатар Ескі яһудилер жиналыс үйінде де қызмет атқарды.
Ньюингтон Гриннің көршілері
Прайстың жақын досы Томас Роджерс болды, ол Самуэль Роджерстің әкесі, саудагерден банкирге айналған, ұзақ тарихы бар Диссиденттер отбасына үйленген және №56 «Жасыл» мекенжайында тұрған. Прайс пен Роджерс аға бірнеше рет Уэльске атпен сапар шекті. Прайс, Роджерс және Берг тамақтану клубын құрып, кезекпен бір-бірінің үйлерінде тамақтанды. Прайс пен Роджерс Конституциялық ақпарат қоғамына мүше болды.
Бовуд шеңбері
"Боуд шеңбері" – Лорд Шелберннің төңірегіндегі либералдық зиялылардың тобы болды, және оның аты Уилтширдегі Бовуд үйінің атына байланысты қойылған. Прайс 1767 жылы немесе одан кейін Шелбернмен танысты, немесе сол жылы оның "Төрт диссертациясы" жарықтанғаннан кейін, "Көк шұлық" зиялы әйелдерінің жетекшісі болған әйелі Елизавета Монтегю оларды таныстырды. 1771 жылы Прайс Шелбернге Томас Джервисті жұмысқа орналастырды. Аталған шеңбердің тағы бір мүшесі – Бенджамин Воган. 1772 жылы Прайс Джозеф Пристлиді шақырды, ол 1773 жылдан бастап Шелберннің кітапханашысы болып жұмыс істеді.
"Адал Уигтер клубы"
Бенджамин Франклин "Адал Уигтер клубы" деп атаған топ Джон Кантон айналасындағы бейресми тамақтану тобы еді. Олар бастапқыда Сент-Полс шіркеуінің ауласындағы, Лондон кофеханасында жиналатын болды; 1771 жылы Лудгейт төбесіне көшті. Прайс пен сэр Джон Прингл, сондай-ақ Пристли және Бенджамин Вон да мүшелердің қатарында болды.
Қонақтар
Үйде немесе өзінің шіркеуінде Прайске Франклин, Томас Джефферсон және Томас Пейн келіп қонақтады; кейін АҚШ-тың екінші президенті болған елші Джон Адамс және оның әйелі Әбигейл сияқты басқа да американдық саясаткерлер, сондай-ақ Лорд Литтлтон, Эрл Стэнхоуп ("Азамат Стэнхоуп" деп белгілі) және Уильям Питт-үлкен сияқты британдық саясаткерлер де келді. Ол сонымен қатар Дэвид Юм мен Адам Смит философтарын да білді. Активистердің арасында түрме реформаторы Джон Говард Прайсты жақын досы деп есептеді; Джон Хорн Тук және Джон мен Энн Джебб те оның таныстары болды.
Теологтар
Басқалар да Прайсқа алғыстарын білдірді, мысалы, унитариандық теологтар Уильям Эллери Ченнинг және Теофил Линдси. Линдси қызметінен кетіп, Лондонға көшіп, унитариандық қауым құру үшін Прайс Эссекс көшесіндегі шіркеу ғимаратын табуға және оны қамтамасыз етуге көмектесті. 1770-ші жылдардың соңында Прайс пен Линдси, әсіресе Лондон аймағында, наразылықтың азаюына алаңдады. 1783 жылы Эндрю Киппис және басқалармен бірге олар Жазушылық білімді тарату қоғамын құрды. Прайс пен Пристли мораль және метафизика мәселелерінде әртүрлі пікірде болды. 1778 жылы «Материализм және философиялық қажеттілік туралы доктриналар бойынша еркін пікір алмасу» атты хаттар жинағы жарық көрді. Прайс Пристлиге қарсы адамның еркін әрекет ету қабілетін және адам жанының біртұтастығын және материалдық еместігін қорлады. Прайс ариандық, ал Пристли социниандық көзқараста болды.
Мэри Вулстонкрафт
Мэри Уоллстонкрафт 1784 жылы қыздарға арналған, әлі толық құрылмаған мектебін Ислингтондан Ньюингтон Гринге көшірді, оған Прайстің досы Джеймс Бёргтің жесірі, миссис Бёрг демеушілік етті. Бастапқыда англикан болған Уоллстонкрафт Прайс өткізген қызметтерге қатысты, онда түрлі сенімді адамдар қабылданатын. Рационалды диссиденттер Уоллстонкрафтқа ұнады: олар еңбекқор, адал, сыншыл, бірақ цинизмнен аулақ және әйелдерге құрметпен қарады, тіпті олар оның өз отбасынан да мейірімді болды. Уоллстонкрафт сол кезде еңбектерін жариялаған жоқ: Прайс арқылы ол радикалды баспагер Джозеф Джонсонмен танысты. Ньюингтон Гриндегі уағыздардан алған ойлары Уоллстонкрафтты саяси оянуға жетеледі. Кейін ол Берктің француз революциясын айыптауына және Прайске жасаған шабуылына жауап ретінде "Ерлер құқығын қорғау" (1790) және "Әйелдер құқығын қорғау" (1792) атты еңбектерін жариялады. Ол Прайс айтқан теңдік туралы пікірлерді әйелдерге де қатыстырды: Томалиннің пікірінше, диссиденттер "білім алудан және азаматтық құқықтардан жалкоо көпшілік тарапынан бір топ ретінде шеттетілгендей", сондай-ақ әйелдер де, ал "екі топтың да мінез-құлқындағы кемшіліктерге" осы кемсітушілік себеп болды. Прайс Уоллстонкрафттың кейінірек күйеуі Уильям Годвиннің күнделігінде 14 рет кездеседі.
Америка революциясы
Американың Тәуелсіздік соғысында Британдық Солтүстік Американың колонияларына Прайс берген қолдауы оны әйгілі етті. 1776 жылдың басында ол «Азаматтық бостандықтың мәні, үкімет принциптері және Америкамен соғыстың әділдігі мен саясаты туралы ойлар» атты еңбегін жариялады. Бұл кітапшадан бірнеше күннің ішінде 60 мың дана сатылды, ал арзан басылымы одан екі есе көп сатылды. Ол Шелберннің колонияларға қатысты ұсыныстарын жоғары бағалады және Декларациялық актіні сынады. Оның сыншыларының қатарында Адам Фергюсон, Уильям Маркхэм, Джон Уэсли және Эдмунд Берк болды; Прайс Англиядағы ең танымал адамдардың біріне айналды. Оған Лондон қаласының құрметті азаматтығы табысталды, және оның кітапшасы американдықтардың тәуелсіздік жариялауына ықпал еткен деседі. Прайс есімі Америка тәуелсіздігінің күресімен байланысты болды. Франклин оның жақын досы болды; Прайс Тургомен хат алмасты; ал 1778 жылдың қысында Континенттік Конгресс оны Америкаға шақырып, штаттардың қаржылық басқаруына көмектесуді ұсынды, бірақ ол бұл ұсыныстан бас тартты. 1781 жылы Джордж Вашингтонмен бірге Йель колледжінен құқық докторы ғылымының дәрежесін алды. 1785 жылы Прайс Америка философиялық қоғамының халықаралық мүшесі болып сайланды. Прайс «Америка революциясының маңыздылығы және оны әлемге пайдалы ету жолдары» (1784) атты еңбегін де жазды. Америкалықтар бұл еңбекті жақсы қабылдады, ол Конгресс алдындағы ең үлкен мәселе – орталық биліктің болмауы екенін көрсетті.
Француз төңкерісі туралы дау
Мыңжылдық күтімін ұстанатын Прайс пен Пристли 1789 жылғы Француз революциясын пайғамбарлықтың орындалуы ретінде қарастырды. 1789 жылғы 4 қарашада, Даңқты революцияның 101 жылдығында Прайс «Отанымызға деген сүйіспеншілік туралы сөз» атты уағыз айтып, Француз революциясының тудырған саяси мәселелеріне байланысты «Революциялық дау» деп аталатын памфлет соғысын қозғады. Прайс 1688 жылғы Даңқты революция (Лондон революциялық қоғамының кешкі асымен тойланған) мен 1789 жылғы Француз революциясы арасында батыл параллель жүргізіп, біріншісінің ағартушылық идеяларды таратып, екіншісіне жол ашқанын дәлелдеді. Прайс халықты ұлттық көзқарастардан арылып, «әмбебап игіліктің» қағидасын қабылдауға шақырды, бұл француз революциясын және «ағартушылық» идеялардың дамуын қолдаған космополитизм тұжырымы болды. Бұл «Британ тарихындағы ең маңызды саяси пікірталастардың бірі» деп есептеледі. Лондон революциялық қоғамының кешкі асында Прайс сондай-ақ Қоғамның Париждің Ұлттық жиналысына үндеу жіберуі керек екенін ұсынды. Осыдан бастап Париж бен Францияның басқа жерлеріндегі көптеген якобин клубтарымен хат алмасу басталды. Лондон революциялық қоғамы мен якобин клубтары негізгі қағидалар бойынша келіссе де, олардың хат алмасуы француз якобиндерінің радикалдылығы арта келе, ал Прайс сияқты британдық корреспонденттері саяси зорлық-зомбылықты мақұлдауға дайын болмағандықтан, өзара түсініспеушіліктердің күшеюін көрсетті. Қоғамның хат алмасу комитеті, құрамында Майкл Додсон болған, француз якобиндерімен байланыс орнатумен айналысты, бірақ Прайс өзі бұл істен бас тартты. Сонымен қатар, 1789 жылдың желтоқсанында Прайстің талабы бойынша Революциялық қоғам Конституциялық ақпарат қоғамымен бірігіп, Тест заңы мен Корпорация заңын диссиденттерге қойылған шектеулері үшін британдық саяси жүйенің бұзылуы деп айыптады. Берктің «Франциядағы революция туралы ойлар» (1790) атты жауабы Прайске шабуыл жасады, оның достары Пэйн мен Вулстонкрафт ұстаздарын қорғау үшін дауға араласты, ал Уильям Кокс Прайспен «біздің ел» ұғымының интерпретациясы бойынша келіспеді. 1792 жылы Кристофер Уайвилл «Доктор Прайс және Англияның реформаторларын қорғау» атты еңбегін жариялады, ол реформалар мен шарапатылықты талап етті.
Кейінгі өмірі
1767 жылы Прайс Абердин университетінен құрметті докторлық дәрежесін алды, ал 1769 жылы Глазго университетінен тағы бір құрметті докторлық дәрежесін алды. 1791 жылдың 19 сәуірінде Прайс қайтыс болды. Ол діни-теологиялық мәселелер бойынша жазды. Сонымен қатар ол қаржы, экономика, ықтималдық және өмірді сақтандыру салаларында да жазған.
Томас Бейз
Прайс математик Томас Бейстің әдеби мұрагері болуға шақырылды. Ол Байестің "Философиялық транзакцияларда" жарияланған "Сандар доктринасындағы бір мәселені шешуге қатысты эссе" (1763) атты маңызды еңбегін өңдеді, онда ықтималдықтар теориясының негізгі нәтижелерінің бірі – Байес теоремасы қамтылған. Прайс мақалаға кіріспе жазды, ол байестік статистиканың философиялық негізін құрайды. 1765 жылы ол Байестің мұрасы бойынша жұмысы үшін Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды.
Демограф
1766 жылдан бастап Прайс «Әділ кепілдіктер қоғамымен» жұмыс істеді. Атап айтқанда, Прайс Франклин мен Езра Стайлздің Америкадағы отар халқының саны туралы мәліметтеріне қызығушылық танытты, кейбір аймақтарда халықтың әр 22 жыл сайын екі есеге өсетіні ескерілді. Ұлыбритания халқы туралы пікірталас 1750 жылдары басталды (Уильям Брэкенридж, Ричард Форстер, Роберт Уоллес өндіріс пен шешек ауруының халықты азайтуына себеп болатынын көрсетті, сондай-ақ Уильям Белл қатысты), бірақ нақты деректердің жетіспеуіне байланысты ешқандай нақты қорытындыға келмеді. Бұл мәселе жалпы еуропалық жазушылардың назарында болды. Прайс теориясының сандық формасы Англия мен Уэльсте халық санының азаюын көрсетті, 1688 жылдан бері халық шамамен 25 пайызға кемігенін білдірді. Артур Янг өзінің «Саяси арифметика» (1774) еңбегінде бұл мәліметтерге қарсы шықты, сонымен қатар физиократтарды да сынады. 1770 жылдың мамыр айында Прайс Корольдік қоғамға контингенттік қайтарулардың құнын есептеудің дұрыс әдісі туралы мақала ұсынды. Оның «Реверсиялық төлемдер туралы байқаулар» (1771) кітабы шамамен бір ғасыр бойы қолданылған классикалық еңбекке айналды және көптегендары жақында құрылған сақтандыру және әлеуметтік қорлардың қаржылық есептеулеріне негіз болды. Бұл кітапта өлім-жітім көрсеткіштері де асыра бағаланды. Осының салдарынан, бұл сақтандыру бизнесі үшін тиімді болды, бірақ аннуитеттерді сатып алушылар үшін кері әсер етті. Прайстің туысы Уильям Морган – актуарий болған және 1775 жылы Equitable компаниясының директоры болып тағайындалды. Денсаулықтың нашарлауының нақты себептерін зерттеу осы кезеңде басталды, Пристлидің айналасындағы радикалды дәрігерлер тобы (оның ішінде Прайс), бірақ негізінен Мидлендс және солтүстік-батыс аймақтарындағы Джон Айкин, Мэтью Добсон, Джон Хейгарт және Томас Персиваль қатысты. Осылардың ішінде Хейгарт пен Персиваль Прайске Нортгемптон аудандарынан жинаған деректерін толықтыру үшін қосымша мәліметтер ұсынды.
Мемлекеттік қаржы
1771 жылы Прайс «Халыққа ұлттық қарыз туралы үндеу» (1772 және 1774 жылғы басылымдары) жариялады. Бұл памфлет қызу пікірталас тудырды және Роберт Уолполл 1716 жылы құрып, 1733 жылы таратылған ұлттық қарызды жою үшін азайту қорын қайта орнатуға Уильям Питт кішіге әсер еткен деп есептеледі. Лорд Оверстоун қарызды жою үшін ұсынылған шараларды «қандай да бір құрылғы» деп сипаттады, ол «ешкімге зиян келтірмей» жұмыс істейтіндей көрінеді, демек, бұл шаралар сенімсіз. Брэнд қаржы және фискалдық мәселелерге қайта оралғанда, ол басқалармен бірге Прайс еңбегін де пайдаланды.
Моральдық философия
"Моральдық мәселелерге шолу" (1758, 3-ші басылым, 1787 ж. қайта қарастырылған) Прайсдің этика теориясын қамтиды. Бұл еңбек Фрэнсис Хатчесонның пікірлерін жоққа шығаруға бағытталған. Кітап он тарауға бөлінген, ал бірінші тарауы Ральф Кадворттың этикалық теориясымен байланысты негізгі теориясын ұсынады. Басқа тарауларда оның Джозеф Батлер және Иммануил Кантпен арақатынасы көрсетілген. Моралист ретінде Прайс қазір 20 ғасырдың рационалдық интуиционизмінің алға басушысы ретінде қарастырылады. Ол Цицерон мен Панаэций сияқты көздерден де нәр алды және «британдық платонист» деп аталды. J. G. A. Pocock Прайстің ең алдымен моралист болғанын, моральды демократиялық ұстанымдардан жоғары қойғанын айтады. Прайс осы себепті де, азаматтық қоғамға қызығушылық танытпағаны үшін де көп сынға ұшырады. Бёркпен қатар Джон Адамс, Адам Фергюсон және Джозиа Такер де оған қарсы жазған. Джеймс Маккинтош Прайстің моральдық міндетті қайта жаңғыртуға тырысқанын жазды. Теодор Саймон Жуфрой Прайсты Кудворт, Рид және Дугальд Стюарттан жоғары бағалады. Сондай-ақ Уильям Уивеллдің «Англиядағы моральдық философия тарихы», Александр Бэйннің «Ақыл және моральдық ғылымдар» және Томас Фаулердің «Шафтсбери және Хатчесон» монографияларын қараңыз. Оның барлық еңбектерінің толық тізімі Пристлидің «Қоштасу сөзі» атты еңбегіне қосымша ретінде берілген. 2023 жылдың ақпан айында Прайс құрметіне «Англия мұрасы» көк тақтасы оның тұрған жері – 54 Ньюингтон Гриндегі қабырғаға орнатылды, сондай-ақ ол пастор болған Ньюингтон Грин нонконформист шіркеуіне жақын жерде. Тақтаны жаңалықтар оқырман және журналист Хью Эдвардс ашты. Прайстің туған күнінің 300 жылдығын атап өту мақсатында 2023 жылы оның туған жері Лланжейнорда, Уэльсте және Лондонда бірқатар іс-шаралар ұйымдастырылды.