Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ағылшын ғалымы және теологы (1794 – 1866)
English scientist and theologian (1794 – 1866)
Уильям Уивелл (ағылш. William Whewell; 24 мамыр 1794 – 6 наурыз 1866) – ағылшын полиматы, ғалымы, англикан діни қызметкері, философы, теологы және ғылым тарихшысы. Ол Кембридждегі Тринити колледжінің магистрі болды. Онда оқыған кезінде поэзия және математикадан ерекше көзге түсті. Уивеллдің қызметтерінің ауқымдылығы оның ең танымал қасиеті. Мамандану артып келе жатқан дәуірде Уивелл табиғат зерттеушілерінің кең ауқымды зерттеулер жүргізген ертерек заманына жатты. Ол механика, физика, геология, астрономия және экономика салаларында еңбектер жариялады, сонымен қатар поэзия жазды, Бриджуотер трактатын жазды, Гётенің еңбектерін аударды, уағыздар мен теологиялық трактаттар жазды. Математикада Уивелл қазір Уивелл теңдеуі деп аталатын, кездейсоқ таңдалған координаттар жүйесіне сілтеме жасамай қисық сызықтың пішінін анықтайтын теңдеуді енгізді. Ол сондай-ақ мыңдаған еріктілерді халықаралық деңгейде мұхит ағындарын зерттеуге ұйымдастырды, бұл қазіргі уақытта азаматтық ғылым жобаларының бірі саналады. Ол бұл еңбегі үшін 1837 жылы Корольдік медальді алды. Уивеллдің ғылымға жасаған ең үлкен үлесі – оның сөздерді шебер қолдануы болды. Ол өз саласының көптеген мамандарымен хат алмасып, олардың жаңалықтарына атау беруге көмектесті. Уивелл ғалым, физик, лингвистика, консилиенция, катастрофизм, униформизм және астигматизм сияқты терминдерді енгізді; ол Майкл Фарадейге электрод, ион, диэлектрик, анод және катод терминдерін ұсынды. Уивелл 1866 жылы Кембриджде жылқыдан құлап қайтыс болды.
William Whewell ('/h//juː//əl/ HEWəl; 24 May 17946 March 1866) was an English polymath, scientist, Anglican priest, philosopher, theologian, and historian of science. He was Master at Trinity College, Cambridge. In his time as a student there, he achieved distinction in both poetry and mathematics. The breadth of Whewell's endeavours is his most remarkable feature. In a time of increasing specialization, Whewell belonged in an earlier era when natural philosophers investigated widely. He published work in mechanics, physics, geology, astronomy, and economics, while also composing poetry, writing a Bridgewater Treatise, translating the works of Goethe, and writing sermons and theological tracts. In mathematics, Whewell introduced what is now called the Whewell equation, defining the shape of a curve without reference to an arbitrarily chosen coordinate system. He also organized thousands of volunteers internationally to study ocean tides, in what is now considered one of the first citizen science projects. He received the Royal Medal for this work in 1837. One of Whewell's greatest gifts to science was his word smithing. He corresponded with many in his field and helped them come up with neologisms for their discoveries. Whewell coined, among other terms, scientist, physicist, linguistics, consilience, catastrophism, uniformitarianism, and astigmatism; he suggested to Michael Faraday the terms electrode, ion, dielectric, anode, and cathode. Whewell died in Cambridge in 1866 as a result of a fall from his horse.
Ерте өмір, білім және неке
Уивелл Ланкастерде Джон Уивелл мен оның әйелі Элизабет Беннисонның ұлы болып дүниеге келді. Әкесі шебер ағашшы болған және оның сондай кәсіп ие болуын қалаған, бірақ Уильямның Ланкастер Корольдік грамматикалық мектебінде және Хевершам грамматикалық мектебінде математика пәніндегі жетістіктері оған 1812 жылы Кембридждегі Тринити колледжінде стипендия (түбіртек) алуға мүмкіндік берді. Ол жеті баланың ағасы болды, одан кейін үш інісі мен үш қарындасы дүниеге келді. Екі інісі нәресте кезінде қайтыс болды; үшіншісі 1812 жылы қайтыс болды. Екі қарындасы тұрмысқа шықты; ол студенттік және кейіннен профессорлық қызметінде олармен хат алмасып тұрды. Анасы 1807 жылы, Уивелл 13 жасқа толғанда қайтыс болды. Әкесі 1816 жылы қайтыс болды, сол жылы Уивелл Тринити колледжінде бакалавр дәрежесін алды, бірақ оның ең маңызды кәсіби жетістіктеріне жеткенге дейін. Оның балалары болған жоқ.
Whewell was born in Lancaster, the son of John Whewell and his wife, Elizabeth Bennison. His father was a master carpenter, and wished him to follow his trade, but William's success in mathematics at Lancaster Royal Grammar School and Heversham grammar school won him an exhibition (a type of scholarship) at Trinity College, Cambridge in 1812. He was the eldest of seven children having three brothers and three sisters born after him. Two brothers died as infants; the third died in 1812. Two of his sisters married; he corresponded with them in his career as a student and then a professor. His mother died in 1807, when Whewell was 13 years old. His father died in 1816, the year Whewell received his bachelor degree at Trinity College, but before his most significant professional accomplishments. He had no children.
Мансап
1814 жылы ол поэзия бойынша канцлердің алтын медалімен марапатталды. 1816 жылы ол Екінші Вранглер атанды, 1817 жылы Кембридж одағының президенті болды, содан кейін колледжінің мүшесі және оқытушысы болды. Ол 1828-1832 жылдары минералогия профессоры, ал 1838-1855 жылдары философия профессоры қызметін атқарды (бұл кезде "моральдық теология және казуистикалық дінтану" деп аталған). 1841 жылы философия профессоры болып жұмыс істеген жылдары Уивелл Кристофер Вордсворттан кейін қызметке тағайындалды. Уивелл Кембридждегі Математикалық Трипостың оқу бағдарламасына ықпал етті, оны студенттер оқыды. Ол "аралас математиканы" қолдады: қолданбалы математика, сипаттамалық геометрия және математикалық физика, бұл таза математикадан өзгеше. Уивеллдің кезінде эллипстік интегралдар сияқты аналитикалық тақырыптар электр, жылу және магнетизмді зерттеумен алмастырылды. Ол Эвклид пен Ньютонға негізделген математиканың интуитивті геометриялық түсінігі ең дұрысы деп есептеді.
In 1814 he was awarded the Chancellor's Gold Medal for poetry. He was Second Wrangler in 1816, President of the Cambridge Union Society in 1817, became fellow and tutor of his college. He was professor of mineralogy from 1828 to 1832 and Knightbridge Professor of Philosophy (then called "moral theology and casuistical divinity") from 1838 to 1855. During the years as professor of philosophy, in 1841, Whewell succeeded Christopher Wordsworth as master. Whewell influenced the syllabus of the Mathematical Tripos at Cambridge, which undergraduates studied. He was a proponent of 'mixed mathematics': applied mathematics, descriptive geometry and mathematical physics, in contrast with pure mathematics. Under Whewell, analytic topics such as elliptical integrals were replaced by physical studies of electricity, heat and magnetism. He believed an intuitive geometrical understanding of mathematics, based on Euclid and Newton, was most appropriate.
Өлім және мұра
Уивелл 1866 жылы Кембриджде аттан құлап қаза болды. Ол Кембридждегі Троица колледжінің шіркеуіне жерленген, ал оның әйелдері Кембридждегі Милл-роуд бейіштігінде бірге жатыр. Оның екінші әйелі, Леди Аффлек есіміне арналған витраж Кембридждегі Барлық Әулиелер шіркеуінің ғибадатханасына орнатылды, оны Morris & Co компаниясы жасаған.
Whewell died in Cambridge in 1866 as a result of a fall from his horse. He was buried in the chapel of Trinity College, Cambridge, whilst his wives are buried together in the Mill Road Cemetery, Cambridge. A window dedicated to Lady Affleck, his second wife, was installed in her memory in the chancel of All Saints' Church, Cambridge and made by Morris & Co.
Исаак Тодхантер оның қайтысынан кейін Уивеллдің жазбаларының тізімін екі томдық кітап түрінде дайындады, алғашқы томы Уивелл хат алмасып жүрген адамдардың тізімін қамтиды. Тағы бір кітап бес жылдан кейін жарық көрді, ол Уивеллдің өмірбаяны болды және оның әкесіне, қарындастарына және басқа да хаттарымен бірге, оның туысқан қызы Жанет Мэри Дуглас жинап, құрастырған. Кітаптың бетінде ол миссис Стэр Дуглас деп аталған. Бұл кітаптардың толық нұсқалары Интернет мұрағатында онлайн қолжетімді.
A list of his writings was prepared after his death by Isaac Todhunter in two volumes, the first being an index of the names of persons with whom Whewell corresponded. Another book was published five years later, as a biography of Whewell's life interspersed with his letters to his father, his sisters, and other correspondence, written and compiled by his niece by marriage, Janet Mary Douglas, called Mrs Stair Douglas on the book's title page. These books are available online in their entirety as part of the Internet Archive.
Ғылымның тарихы мен дамуы
1826 және 1828 жылдары Уиуэлл Джордж Эйримен бірге жердің тығыздығын анықтау үшін Корнуоллдағы Долкоат шахтасында тәжірибелер жүргізді. Олардың бірлескен еңбектері сәтсіз аяқталды, ал Уиуэлл тәжірибелік ғылым саласында көп жұмыс істемеді. Дегенмен, ол 1828 жылы жарық көрген «Минералогиялық жіктелу туралы эссе» еңбегінің авторы болды және су тасқыны мәселесін жан-жақты зерттеді. Бұл жұмысты Фрэнсис Бофорт, Әскери-теңіз флотының гидрографы қолдады, соның арқасында 1833 жылдан бастап Адмиралтействоның су тасқыны кестелері жариялана бастады. Уиуэлл Любоктың жұмысына сүйене отырып, әлемдік су тасқыны үлгілерін түсінуге қол жеткізді. Бұл, әрбір портта су тасқынын ұзақ мерзімге бақылаудың қажеті болмай, көптеген жерлер үшін болжамдар жасауға мүмкіндік берді. Мұндай зерттеулер үшін бастапқыда бейресми желі, ал кейіннен Адмиралтействода Бофорттың қолдауымен құрылған ресми жобалар арқылы жаңа, кең көлемді деректер жинау қажет болды. Бірінші жоба 1834 жылғы маусымда өткізілді, онда Ұлыбританияның барлық жағалау күзет станциялары екі апта бойы әрбір он бес минут сайын су тасқынының деңгейін тіркеді. Екінші жоба 1835 жылғы маусымда халықаралық ынтымақтастыққа айналды, оған Адмиралтействоның геодезистері, Корольдік Әскери-теңіз флоты мен британдық бақылаушылардың өкілдері, сондай-ақ АҚШ, Франция, Испания, Португалия, Бельгия, Дания, Норвегия және Нидерланды ғалымдары қатысты. Мұхит аралдары, мысалы, Канал аралдары, ерекше қызығушылық тудырды, өйткені олар мұхит арқылы су тасқынының таралуын егжей-тегжейлі түсінуге көмектесті. Адмиралтейство деректерді талдау үшін де ресурстар бөлді, ал есептеулерді Адмиралтейство штатындағы сарапшы есепші Дж. Ф. Дезиу жүргізді. Уиуэлл графикалық әдістерді кеңінен пайдаланды, олар нәтижелерді көрсету ғана емес, сонымен қатар деректерді талдау құралы болды. Ол бірлескен нүктелердегі уақыттың бірдей болуын көрсететін котидалдық сызықтарды (Любокпен енгізілген термин) бейнелейтін бірнеше карта жариялады. Бұл су толқындарының мұхит арқылы таралуын графикалық түрде көрсетуге мүмкіндік берді. Осыған сүйене отырып, Уиуэлл Солтүстік теңіздің оңтүстік бөлігінде су тасқынының жоқ болатын жер болуы мүмкін деген болжам жасады. Уиуэлл өзінің су тасқыны зерттеулері бойынша 20 жыл ішінде 20-ға жуық мақала жариялады. Бұл оның маңызды ғылыми жетістігі болды және оның «Индуктивті ғылымдар философиясы» атты маңызды еңбегінде ғылыми зерттеу процесін түсінуге маңызды үлес қосты. Оның ең танымал еңбектері – ғылымдардың дамуын жүйелеуге тырысқан екі томдық кітап: «Индуктивті ғылымдар тарихы» (1837) және «Индуктивті ғылымдар философиясы, олардың тарихына негізделген» (1840, 1847, 1858–60). «Тарих» ғылымдардың әр саласының ежелгі заманнан бергі даму жолын баяндаса, Уиуэлл «Философияны» бұрынғы жұмыстың «нәтижесі» ретінде қарастырды, өйткені ол тарих арқылы білімнің әмбебап теориясын анықтауға тырысты. Соңғысында ол Фрэнсис Бэконның ашу жоспарын іске асыруға тырысты. Ол идеяларды («тұжырымдамаларды түсіндіру») зерттеді және «фактілерді біріктіру» арқылы осы идеяларды фактілермен байланыстырып, ғылымды құруға ұмтылды. Уиуэлл мысал ретінде Кеплердің эллиптикалық орбитаны ашуын келтіреді: орбитаның нүктелері эллипс тұжырымдамасымен байланыстырылды, жаңа фактілерді ашу арқылы емес. Бұл тұжырымдамалар «туғаннан» емес (Кант сияқты), бірақ «ғылыми ойдың (тарихтың) прогресінің жемісі болып табылады және олар анықтықпен ашылады».
In 1826 and 1828, Whewell was engaged with George Airy in conducting experiments in Dolcoath mine in Cornwall, in order to determine the density of the earth. Their united labours were unsuccessful, and Whewell did little more in the way of experimental science. He was the author, however, of an Essay on Mineralogical Classification, published in 1828, and carried out extensive work on the tides. This work was supported by Francis Beaufort, Hydrographer of the Navy, and contributed to the publication of the Admiralty Tide Tables starting in 1833. Whewell built on Lubbock's work to develop an understanding of tidal patterns around the world that could be used to generate predictions for many locations without the need for long series of tidal observations at each port. This required extensive new observations, initially obtained through an informal network, and later through formal projects enabled by Beaufort at the Admiralty. In the first of these, in June 1834, every Coast Guard station in the United Kingdom recorded the tides every fifteen minutes for two weeks. The second, in June 1835, was an international collaboration, involving Admiralty Surveyors, other Royal Navy and British observers, as well as those from the United States, France, Spain, Portugal, Belgium, Denmark, Norway, and the Netherlands. Islands, such as the Channel Islands, were particularly interesting, adding important detail of the progress of the tides through the ocean. The Admiralty also provided the resources for data analysis, and J. F. Dessiou, an expert calculator on the Admiralty staff, was in charge of the calculations. Whewell made extensive use of graphical methods, and these became not just ways of displaying results, but tools in the analysis of data. He published a number of maps showing cotidal lines (a term coined by Lubbock) – lines joining points where high tide occurred at the same time. These allowed a graphical representation of the progression of tidal waves through the ocean. From this, Whewell predicted that there should be a place where there was no tidal rise or fall in the southern part of the North Sea. Whewell published about 20 papers over a period of 20 years on his tidal researches. This was his major scientific achievement, and was an important source for his understanding of the process of scientific enquiry, the subject of one of his major works Philosophy of the Inductive Sciences. His best known works are two voluminous books that attempt to systematize the development of the sciences, History of the Inductive Sciences (1837) and The Philosophy of the Inductive Sciences, Founded Upon Their History (1840, 1847, 1858–60). While the History traced how each branch of the sciences had evolved since antiquity, Whewell viewed the Philosophy as the "Moral" of the previous work as it sought to extract a universal theory of knowledge through history. In the latter, he attempted to follow Francis Bacon's plan for discovery. He examined ideas ("explication of conceptions") and by the "colligation of facts" endeavored to unite these ideas with the facts and so construct science. Whewell refers to as an example Kepler and the discovery of the elliptical orbit: the orbit's points were colligated by the conception of the ellipse, not by the discovery of new facts. These conceptions are not "innate" (as in Kant), but being the fruits of the "progress of scientific thought (history) are unfolded in clearness and distinctness".
Уивеллдің неологизмдері
Уивеллдің ғылымға сыйлаған ең бағалы қасиеттерінің бірі – оның тілді шебер қолдануы. Ол өз саласындағы көптеген ғалымдармен хаттасып, олардың жаңа жаңалықтарына сәйкес терминдерді ойлап табуға көмектесті. Шындығында, «ғалым» деген сөзді 1833 жылы Уивелл тапқан, ал ол алғаш рет 1834 жылы Уивеллдің Мэри Сомервиллдің «Физикалық ғылымдардың байланысы туралы» еңбегіне жазған анонимді рецензиясында жарияланды. (Бұрын оларды «табиғат зерттеушілері» немесе «ғылыммен айналысушылар» деп атаған).
One of Whewell's greatest gifts to science was his wordsmithing. He often corresponded with many in his field and helped them come up with new terms for their discoveries. In fact, Whewell came up with the term scientist itself in 1833, and it was first published in Whewell's anonymous 1834 review of Mary Somerville's On the Connexion of the Physical Sciences published in the Quarterly Review. (They had previously been known as "natural philosophers" or "men of science").
Колледж әкімшілігінің жұмысы
Уивелл ғылыми зерттеулер мен философияда ғана емес, сонымен қатар университет және колледж басқаруында да көзге түсті. Оның алғашқы еңбегі – "Механика туралы элементарлық трактат" (1819), Георгий Пикок және Джон Гершельдің математикалық оқытудың Кембридж әдістемесін реформалау жұмысына үлес қосты. Оның еңбектері мен жарияланымдары Кембридж оқу жоспарының құрамдас бөлігі ретінде моральдық және табиғаттану ғылымдарының мойындалуына да әсер етті.
Whewell was prominent not only in scientific research and philosophy but also in university and college administration. His first work, An Elementary Treatise on Mechanics (1819), cooperated with those of George Peacock and John Herschel in reforming the Cambridge method of mathematical teaching. His work and publications also helped influence the recognition of the moral and natural sciences as an integral part of the Cambridge curriculum.
Уиуэллдің сәулетке қызығушылығы
Ғылымнан басқа, Уивелл өмір бойы сәулет тарихымен де қызығушылық танытты. Ол ең әйгілісі готикалық сәулет туралы жазбаларымен, әсіресе "Неміс шіркеулерінің сәулеттік жазбалары" (1830 жылы алғаш жарияланған) кітабымен танымал. Осы еңбегінде Уивелл неміс готикалық шіркеулері үшін қатаң номенклатураны белгіледі және стильдік даму теориясын жасады. Оның еңбегі Томас Рикман және Роберт Уиллиспен қатар архитектуралық жазушылардың "ғылыми бағытымен" байланысты. Уивелл Кембридж университетінің Тринити колледжінде готикалық стильде салынған екі жаңа залдың құрылысын өз қаражатынан қаржылады. Екі зал 1860 жылы және (авторы қайтыс болғаннан кейін) 1868 жылы аяқталды, қазір олар бірлесіп Уивелл залы деп аталады (жекеше түрде).
Aside from Science, Whewell was also interested in the history of architecture throughout his life. He is best known for his writings on Gothic architecture, specifically his book, Architectural Notes on German Churches (first published in 1830). In this work, Whewell established a strict nomenclature for German Gothic churches and came up with a theory of stylistic development. His work is associated with the "scientific trend" of architectural writers, along with Thomas Rickman and Robert Willis. He paid from his own resources for the construction of two new courts of rooms at Trinity College, Cambridge, built in a Gothic style. The two courts were completed in 1860 and (posthumously) in 1868, and are now collectively named Whewell's Court (in the singular).
Көркем шығармаларда
1857 жылы жарық көрген «Барчестер мұнаралары» романында Шарлотта Стэнхоп Уиуэлл мен Дэвид Брюстердің басқа планеталардағы ақылды тіршілік мүмкіндігіне қатысты теологиялық тартыстары тақырыбын пайдаланып, ақшасы аз бауырларын бай жесір Элеонора Болдпен әңгімелесуге тырысады.
In the 1857 novel Barchester Towers Charlotte Stanhope uses the topic of the theological arguments, concerning the possibility of intelligent life on other planets, between Whewell and David Brewster in an attempt to start up a conversation between her impecunious brother and the wealthy young widow Eleanor Bold.