Йоханн Франц Энке: Неміс астрономының өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Неміс астрономы (1791–1865)

Иоганн Франц Энке (23 қыркүйек 1791 – 26 тамыз 1865) – неміс астрономы. Ол кометалар мен астероидтардың периодын есептеумен, Жер мен Күн арасындағы қашықтықты өлшеумен және Сатурн планетасын бақылаумен айналысты.

Өмірбаян

Энке Гамбургте дүниеге келді, оның әкесі Санкт-Джеймс шіркеуінің пасторы болды. Ол сегіз баланың ең кішісі еді, әкесі төрт жасында қайтыс болған кезде отбасының жағдайы қиын болды. Мұғалімнің қаржылық көмегі арқасында ол Гелехтенсшуле де Йоханниумда білім алды. 1811 жылдан бастап Геттинген университетінде Карл Фридрих Гаусспен математика мен астрономияны оқыды, бірақ 1813–1814 жылдардағы науқанға Ганза легионына қабылданып, Пруссия армиясының артиллериясында, Холштейн мен Мекленбургте сержант болып қызмет етті. 1814 жылы ол университетке оқуға қайта оралды, бірақ Наполеон Эльбадан қашқаннан кейін әскери қызметке қайтып, 1815 жылға дейін лейтенант шеніне жетті. 1816 жылы Геттингенге оралғаннан кейін, Бернхардт фон Линденау оны Готта қаласының жанындағы Зееберг обсерваториясындағы көмекшісі етіп тағайындады (ол Линденаумен әскери қызметте танысқан). Ол 1680 жылғы кометаның зерттеуін аяқтады, осы еңбегі үшін 1817 жылы Гаусс пен Олберс төрелік еткен Котта сыйлығына ие болды. Ол 1812 жылғы кометаның айналыс периодын 71 жыл деп дұрыс анықтады, қазір ол 12P/Pons Brooks деп белгілі. Кометаның қозғалысы туралы сегіз көрнекті еңбегі Berliner Abhandlungen (1829–1859) журналында жарияланды. 1761 және 1769 жылдарғы Венераның транзиттерін қайта қарастырып, ол 8,57 секундтық доғамен күннің параллаксын анықтады. Бұл және күнге дейінгі арақашықтық ұзақ жылдар бойы сенімді дерек көзі болып саналды. Сондай-ақ, 1849 жылы ол Америка өнер және ғылым академиясының шетелдік құрметті мүшесі атанды. 1863 жылдың қараша айында басталган ми ауруы оны ресми қызметтен шеттетуге мәжбүр етті. Ол 1865 жылдың 26 тамызында Спандауда қайтыс болғанға дейін Берлин обсерваториясының директоры қызметін атқарды. Оның орнын Вильгельм Юлиус Фёрстер басты. Ол астрономияның мерзімді басылымдарына көп үлес қосты. Энке қабірі Берлиннің Кройцберг ауданындағы зиратта сақталған, Иерусалим және Жаңа шіркеу қауымдастығының екінші зиратында (кіреберіс: Zossener Str., 58–60-қа қарсы; Baruther Str., 61 – тек зират көліктері үшін). Оның қабірі математик Карл Густав Якоб Якобидің қабіріне жақын орналасқан.

Encke was born in Hamburg, where his father was the Pastor at St. James' Church, Hamburg. He was the youngest of eight children, and at the time his father died, when he was four years old, the family was in straitened circumstances. Thanks to the financial assistance of a teacher, he was able to be educated at the Gelehrtenschule des Johanneums. He studied mathematics and astronomy from 1811 at the University of Göttingen under Carl Friedrich Gauss, but he enlisted in the Hanseatic Legion for the campaign of 1813–1814, serving as a sergeant in the artillery of the Prussian army, in Holstein and Mecklenburg. In 1814 he resumed his studies at the University, but after Napoleon's escape from Elba he returned to the military, serving until 1815 by which time he had become a lieutenant. Having returned to Göttingen in 1816, he was at once appointed by Bernhardt von Lindenau as his assistant in the observatory of Seeberg near Gotha (he had become acquainted with von Lindenau during his military service). There he completed his investigation of the comet of 1680, for which the Cotta prize was awarded to him in 1817 by judges Gauss and Olbers. He correctly assigned a period of 71 years to the comet of 1812, now known as 12P/Pons Brooks. Eight masterly treatises on the comet's movements were published by him in the Berliner Abhandlungen (1829–1859). From a fresh discussion of the transits of Venus in 1761 and 1769 he deduced a solar parallax of 8.57 arcsecond. This and the corresponding distance to the sun were long accepted as authoritative. and a Foreign Honorary Member of the American Academy of Arts and Sciences in 1849. Incipient brain disease compelled him to withdraw from official life in November 1863. He still was director of the Berlin observatory until his death on 26 August 1865 in Spandau. His successor was Wilhelm Julius Foerster. He contributed extensively to the periodical literature of astronomy. Encke's grave is preserved at a cemetery in the Kreuzberg section of Berlin, the Friedhof II der Jerusalems und Neuen Kirchengemeinde (Cemetery No. II of the congregations of Jerusalem's Church and New Church) (entrance: opposite to 58–60, Zossener Str. ; 61, Baruther Str. only for vehicles of the cemetery). His grave is close to that of the mathematician Carl Gustav Jacob Jacobi.

Құрметтер

Екі рет, 1824 және 1830 жылдары Корольдік астрономиялық қоғамның алтын медалін алған. Ай бетіндегі Энке кратері оның құрметіне аталған. 9134 Encke астероиді оның есімімен аталады. Сатурн сақиналарындағы Энке саңылауы оның есімімен байланыстырылған. Энке кометасы оның орбитасын есептеуі үшін оның атымен аталған.