Жүректің Төрі (Jүrektiŋ Tөri)

Кіріспе

"Материяның жүрегі" (1948) – ағылшын жазушысы Грэм Гриннің романы. Кітап Генри Скобидің өмірін өзгертетін моральдық дағдарысын баяндайды. Грин, бұрынғы британдық барлау қызметкері, британдық Сьерра-Леонедегі Фритаун қаласындағы тәжірибесіне сүйенді. Романда Фритаун туралы тізілмегенімен, Грин 1980 жылы жазған "Қашқындар жолы" атты естеліктерінде осы орынды растайды. "Материяның жүрегі" романы зор танымалдыққа ие болды және жарық көргеннен кейін Ұлыбританияда 300 000-нан астам дана сатылды. 1948 жылы ол көркем әдебиет бойынша Джеймс Тейт Блэк естелік сыйлығын жеңіп алды. 1998 жылы "Modern Library" журналы "Материяның жүрегі" романын 20 ғасырдың ең үздік 100 ағылшын романының тізімінде 40-шы орынға қойды. 2005 жылы "Time" журналы осы романды 1923 жылдан бергі ағылшын тіліндегі ең жақсы жүз романның бірі деп таңдады. 2012 жылы роман Джеймс Тейт Блэктің ең жақсысы номинациясына іліккен. Кітаптың атауы романның ортасында пайда болады: "Егер біреу фактілерді білсе, планеталарға да аяу сезімі туар ма? Егер біреу мәселенің түйініне жетсе?"

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Майор Скоби Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Африканың батыс жағалауындағы колонияда тұрады және соғыс кезінде жергілікті қауіпсіздік үшін жауапты. Оның әйелі Луиза - әдебиет пен поэзияны жақсы көретін бақытсыз, жалғызбасты әйел, достары жоқ. Скоби оның қайғысына өзін кінәлі сезініп, бірақ оны сүймейді. Олардың жалғыз қызы Кэтрин бірнеше жыл бұрын Англияда қайтыс болған. Луиза - католик дінінің адал мүшесі. Скоби де діни сенімге келген адам. Романның барлық кезеңінде климаттың қысымшыл табиғаты негізгі фон болып табылады. Ыстық пен ылғалдылық әлсіретуші фактор ретінде әрекет етеді. Скоби комиссарлық қызметке көтерілмеді, бұл Луизаны жеке амбициясы үшін де, жергілікті британдық қауым оны қабылдай бастайды деген үміті үшін де ренжітеді. Луиза Скобиден өзі жек көретін өмірден қашу үшін Оңтүстік Африкаға көшіп бара ала ма деп сұрайды. Сол уақытта қалаға Уилсон есімді жаңа инспектор келеді. Ол - әуесқой және әлеуметтік тұрғыдан бейімсіз, және әріптестерімен остракизмнен қорқып, поэзияға деген құштарлығын жасырады. Ол Луизамен достыққа түседі, бірақ Уилсон оны махаббат деп қате қабылдайды. Уилсон Харрис есімді тағы бір әріптесімен бірге бөлмеде тұрады, ол әр түн сайын бөлмесіне келетін тарақандарды өлтіру спортын жасады. Ол Уилсонды өзіне қосылуға шақырады, бірақ алғашқы жекпе-жекте олар ұрыстың ережелері туралы айтысып қалады. Скобидің бір міндеті - жергілікті жолаушылар кемелерін тексеру, әсіресе контрабандалық алмас іздеу, ешқашан нәтиже бермейтін сабандық проблемаға ине. Португалдық "Эсперанса" ("Үміт" деген португал сөзі) кемесі портқа келіп, ашуланған кеме басқарушысы капитанның бөлмесінде жасырылған хатты көрсетті. Скоби оны тауып алады, ал ол Германиядағы біреуге жолданғандықтан, ол құпия кодтар мен құпия ақпаратты қамтуы мүмкін деп тәркілейді. Капитан бұл хатты қызына жазғанын айтады және Скобиге бұл оқиғаны ұмытуды өтінді, ол католикалық сенімде екенін білгенде оған жүз фунт пара ұсынды. Скоби парадан бас тартып, хатты алады, бірақ оны ашып, оқып, ережеге қайшы келетінін және зиянсыз екенін көріп, оны жоғары билікке тапсырмауды шешіп, өртейді. Скобиді жергілікті инспектордың, Пембертон есімді жиырмадан асқан жігіттің, өзіне қол жұмсауына байланысты, ол өз қарызынан қайтарыла алмайтынын білдіретін жазба қалдырған. Скоби жергілікті қара базарда жұмыс істейтін Юсеф есімді сириялықтың жергілікті агенті қатысқанын күдіктенді. Юсеф мұны жоққа шығарады, бірақ Скобиге британиялықтар алмаздарды іздеуге арнайы жаңа инспектор жібергенін ескертеді; Скоби бұл қулық екенін және ол мұндай адамды білмейтінін айтады. Кейінірек Скоби Пембертонның жағдайында екенін түсінеді, тіпті ұқсас жазба жазады, бірақ оянған кезде өзіне-өзі өлтіре алмайтынын айтады, өйткені ешқандай себеп өз-өзіне қол жұмсау әкелетін мәңгілік лайықты емес. Скоби Луизаның жол жүруі үшін екі жүз фунт төлейтін несие алуға тырысады, бірақ ол қабылданбайды. Юсеф Скобиге жылына 4 пайыздық мөлшерлемені ұсынды. Бастапқыда Скоби бас тартады, бірақ Луиза өзін-өзі өлтіруді ойлап жатыр деп қате ойлағаннан кейін, ол қарызды қабылдап, Луизаны Оңтүстік Африкаға жібереді. Уилсон оларды теңіз жағасында кездестіріп, олардың қоштасуына кедергі жасауға тырысады. Көп ұзамай кеме апатынан аман қалғандар қырық күн теңізде болғаннан кейін құтқару қайықтарында келеді. Бір жас қыз қайтыс болады, Скоби апатта қаза тапқан оның әкесі болғанына сеніп, оны жұбатуға тырысады. 19 жасар Хелен Ролт есімді қыз да тамақ жемейтін, сусыз, қолымен пошта маркаларының альбомын ұстап келеді. Ол кеме порттан кетер алдында тұрмысқа шыққан, ал қазір жесір әйел, ал оның саусағына шаққандағы шағасы тым үлкен. Скоби оған тартылады, оның сүйікті маркалар альбомына тәндігі сияқты, тіпті ол әдемі болмаса да. Ол оған қызы туралы еске салады. Ол көп ұзамай қызға құмарлықпен қарайды, бірақ ол өзінің ауыр күнә жасағанын жақсы біледі. Ол Хеленге жазған хат Юсефтің қолына түседі, ал сириялық оны Скобиге қомақты алмас жіберіп, оны Esperança арқылы жіберіп, биліктен қашу үшін шантаж жасайды. Луиза күтпеген жерден қайтып келгеннен кейін, Скоби оның махаббат туралы білмеуін сақтау үшін күреседі. Бірақ ол Еленадан бас тарта алмайды, тіпті діни қызметкер оны ойлануға және кешірімді кейінге қалдыруға нұсқау бергенде. Алайда, әйеліне көңіл бөлу үшін, Скоби онымен бірге мессаға барады және католикалық ілім бойынша өлімге әкелетін күнә - сакралиге күйінде причастие алады. Көп ұзамай Ю�...

Major Scobie lives in a colony on the west coast of Africa during World War II, and is responsible for local security during wartime. His wife Louise, an unhappy, solitary woman who loves literature and poetry, cannot make friends. Scobie feels responsible for her misery, but does not love her. Their only child, Catherine, died in England several years before. Louise is a devout Catholic. Scobie, a convert, is also devout. Throughout the novel the oppressive nature of the climate is a major backdrop. The heat and humidity act as weakening factors. Scobie is passed over for promotion to commissioner, which upsets Louise both for her personal ambition and her hope that the local British community will begin to accept her. Louise asks Scobie if she can go to live in South Africa to escape a life she hates. At the same time, a new inspector, named Wilson, arrives in the town. He is priggish and socially inept, and hides his passion for poetry for fear of ostracism by his colleagues. He and Louise strike up a friendship, which Wilson mistakes for love. Wilson rooms with another colleague named Harris, who has created a sport for himself of killing the cockroaches that appear in his room each night. He invites Wilson to join him, but in the first match, they end up quarrelling over the rules of engagement. One of Scobie's duties is to lead the inspections of local passenger ships, particularly looking for smuggled diamonds, a needle in a haystack problem that never yields results. A Portuguese ship, the Esperança (the Portuguese word for 'hope'), comes into port, and a disgruntled steward reveals the location of a letter hidden in the captain's quarters. Scobie finds it, and because it is addressed to someone in Germany, he confiscates as it might contain secret codes and clandestine information. The captain says it's a letter to his daughter and begs Scobie to forget the incident, offering him a bribe of one hundred pounds when he learns that they share the Catholic faith. Scobie declines the bribe and takes the letter, but having opened and read it—contrary to regulations—and finding it innocuous, he decides not to submit it to higher authorities, and burns it. Scobie is called to a small inland town to deal with the suicide of the local inspector, a man named Pemberton, who was in his early twenties and left a note implying that his suicide was due to a loan he could not repay. Scobie suspects the involvement of the local agent of a Syrian man named Yusef, a local black marketeer. Yusef denies it, but warns Scobie that the British have sent a new inspector specifically to look for diamonds; Scobie claims this is a hoax and that he does not know of any such man. Scobie later dreams that he is in Pemberton's situation, even writing a similar note, but when he awakens, he tells himself that he could never commit suicide, as no cause is worth the eternal damnation that suicide would bring. Scobie tries to secure a loan from the bank to pay the two hundred pound fare for Louise's passage, but is turned down. Yusef offers to lend Scobie the money at four per cent per annum. Scobie initially declines, but after an incident where he mistakenly thinks Louise is contemplating suicide, he accepts the loan and sends Louise to South Africa. Wilson meets them at the pier and tries to interfere with their parting. Shortly afterwards, the survivors of a shipwreck arrive after forty days at sea in lifeboats. One young girl dies as Scobie tries to comfort her by pretending to be her father, who was killed in the wreck. A 19 year old woman named Helen Rolt also arrives malnourished and dehydrated, clutching an album of postage stamps. She was married before the ship left port and is now a widow with a wedding ring too big for her finger. Scobie feels drawn to her, as much to the cherished album of stamps as to her physical presence, even though she is not beautiful. She reminds him of his daughter. He soon starts a passionate affair with her, all the time aware that he is committing the grave sin of adultery. A letter he writes to Helen ends up in Yusef's hands, and the Syrian uses it to blackmail Scobie into sending a package of diamonds for him via the departing Esperança, thus avoiding the authorities. After Louise unexpectedly returns, Scobie struggles to keep her ignorant of his love affair. But he is unable to renounce Helen, even in the confessional, where the priest instructs him to think it over and postpones absolution. Still, to placate his wife, Scobie attends Mass with her and receives communion in his state of mortal sin—a sacrilege according to Catholic doctrine. Soon after, Yusef's servant delivers a "gift" to Scobie, which he refuses. Scobie's servant, Ali, however, witnesses this and a romantic embrace between Scobie and Helen. Scobie visits Yusef to confront him about the gift, but also to relate his suspicion that Ali, whom he had trusted for all of their 15 years together, is disloyal. Yusef says he will take care of the matter, which within a few hours ends up with Ali being killed by local teenagers known as "wharf rats". The reader is led to believe that Yusef arranged the killing for which Scobie blames himself. Having gone this far down the path of ruin and seeing no way out, Scobie decides to free everyone from himself—including God—and plots his death by faking a heart ailment and getting a prescription for sleeping pills. Knowing full well that suicide is the ultimate damnation according to Church doctrine, he proceeds in the end to commit suicide with the pills. The act, however, yields ambiguous results. Helen continues her dreary existence. And Louise, who knew about the affair all along, is made to realise by her suitor, Wilson, that Scobie's death was a suicide. She tells Wilson she will not marry him, but might in time. The concluding chapter consists of a short encounter between Louise and her confessional priest. Louise tries to rationalise Scobie's suicide in relation to his Catholicism, to which the priest advises that no one can know what's in a person's heart or about God's mercy.

Кейінгі бағалаулар

2010 жылдың 17 қыркүйегінде «The Guardian» газетінде жазған әдеби сыншы Д.Дж. Тейлор «Материяның жүрегі» романын 19 ғасырдың ортасынан бастау алған «католик романдарының» дәстүріне жатқызады. Ол бұл романдардың «Трактариан қозғалысынан туғанын» және «ағылшын әдебиетіндегі католик дәстүрінің» бір бөлігі екенін айтады. Тейлор былай деп қосады: «Католик романның [20 ғасырдың] ортасындағы өркендеуіне түрткіс бергендер – дінін өзгерткендер: Эвелин Уо, Грэм Грин және сәл кейінірек Мюриел Спарк». Тейлор осы туындыларға сыншылардың реакциясы туралы мынадай пікір білдіреді:

Тіпті католиктердің өзі Вау мен Гринге замандас сыншылары тарапынан талданған кейбір шағымдарды елемеуге қиындық тапты. Кейбір сенушілер үшін Ваудың католицизмі – оның «әдемілікке» ұмтылуының көрінісі болды, ол жоғары сыныптық ағылшын өмірін ынтамен романтизациялаған, «Брайдсхед қайтадан» (1945) романында осыған толыққанды берілген. Оруэллдің Гринмен дауы, кейіпкерлерінің тапқан жағдайларының психологиялық тұрғыдан сенімсіздігіне байланысты болды. Оруэллтің айтуынша, «Материяның жүрегі» романындағы Скоби кейіпі сенімсіз. Бірақ бұл жерде не үшін күресті? Грин де, Вау да кейіпкерлерінің діни сезімталдығы оларға романдағы көптеген адамдарда болмайтын бір артықшылықты берді деп сенді. Тейлор: «Кез келген діни романиске өзінің қатысты болған эксклюзивті жеке клубын мүше емес, оның киімдерін кимейтін және шарабын ішпейтін адамдарға ашудың абсолютті қажеттілігі туады» дейді.

Әдеби сыншы Скотт Брэдфилд 2021 жылдың 10 наурызындағы «Жаңа Республика» журналында «Материяның жүрегі» романын «жетістікке» жеткен туынды деп бағалайды.

Грин Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі әлемде Құдай олардың сеніміне лайықты сыйақы бермегендей сезінген католиктерге ұнаған арқасында халықаралық даңққа ие болды. «Гриннің әлемге деген цинизмі және адамзаттың азаптары нигилизмге жақын» екенін айтқан Брэдфилд «Материяның жүрегі» романының басты кейіпкері Скобидің сөзін келтіреді: «Маған бақытты адамды көрсетіңіз, мен сізге өте жоғары мақтанға, жамандыққа немесе толық білімсіздікке нұсқау беремін». Брэдфилд былай деп қосады: «Бүгінгі күні діни және саяси догмаларға осылай күшпен қарсы сөйлейтін, сонымен қатар табысты және коммерциялық романдар жазатын авторді табу қиын».

Фильм

Роман 1953 жылы Джордж Мор О'Ферралл режиссерлік еткен, Тревор Ховард пен Мария Шелл басты рөлдерде ойнаған фильмге бейімделді, ал 1983 жылы Джек Хедли Скоби рөлінде сомдаған телефильм жасалды.