Роберт Шекли: Американдық жазушының өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Роберт Шекли (16 шілде 1928 – 9 желтоқсан 2005) – американдық жазушы. 1950-жылдары ғылыми фантастика журналдарында алғаш рет жарияланған оның көптеген тапқыр әңгімелері мен романдары ерекше болжай алмаушылыққа, абсурдтыққа және кең ауқымды комедиялық сипатқа ие болды. Хьюго және Небюла сыйлықтарына үміткер болған Шекли 2001 жылы Америка ғылыми фантастика және фантастика жазушылары қауымдастығының құрметті авторы атанды.

Өмірбаян

Шекли Нью-Йорк қаласында, Бруклинде еврей отбасында дүниеге келген. 1931 жылы отбасы Нью-Джерси штатының Мейплвуд қаласына көшіп барды. Шекли Колумбия орта мектебінде оқыды, онда ол ғылыми фантастиканы ашты. 1946 жылы бітіріп, сол жылы Калифорнияға автостоппен барды, онда түрлі жұмыстар істеді: ландшафт дизайнері, претцель сатушы, бармен, сүтші, қоймашы және қолмен боялған галстук студиясындағы жұмысшы. Соңында, 1946 жылы ол АҚШ армиясына қосылып, Кореяға жіберілді. Армияда ол күзетші, армия газетінің редакторы, жалақы төлеу кызметкері және Армия оркестріндегі гитарист болып қызмет етті. 1948 жылы әскери қызметтен босады. Шекли 1951 жылы Нью-Йорк университетін өнер мамандығы бойынша бітірді. Сол жылы ол алғаш рет Барбара Скэдронға үйленді. Олардың Джейсон есімді ұлы болды. Шекли ұшақ зауытында және қысқа мерзімге металлург ассистенты болып жұмыс істеді, бірақ оның табысы тез келді: 1951 жылдың соңында ол өзінің алғашқы "Қорытынды емтихан" атты әңгімесін "Қиял" журналына сатты. Ол жазушы ретінде жылдам танымал болды, "Қиял", "Галактика" және басқа ғылыми-фантастикалық журналдарда әңгімелерін жариялады. 1950 жылдары Шеклидің алғашқы төрт кітабы жарық көрді: әңгімелер жинағы "Адам қолы тимеген" (Ballantine, 1954), "Ғарыштағы азамат" (1955), "Жерге саяхат" (Bantam, 1957) және "Өлмейтін корпорация" (алғаш рет "Галактика" журналында серия ретінде жарияланған, 1958). Шекли мен Скэдрон 1956 жылы ажырасып кетті. 1957 жылы ол журналист Зива Квитниге үйленді. Жаңа үйленген жұбайлар Гринвич Виллиджде тұрды. 1964 жылы туған қызы Алиса Квитни де сәтті жазушы болды. Критик Кингсли Амис мақтаған Шекли өзінің тапқыр, сатиралық әңгімелерін "Playboy" сияқты танымал журналдарға сата бастады. Ғылыми фантастикадан басқа, 1960 жылдары Шекли детективтік жанрда жаза бастады. 1960 жылдары тағы да әңгімелер жинағы мен романдар жарық көрді, ал 1965 жылы Шеклидің ерте әңгімесі "The 10th Victim" киноға бейімделді. Шекли 1970 жылдардың көп бөлігін Ибицада өткізді. Ол Квитнимен 1972 жылы ажырасып, сол жылы Ибицада танысқан Эбби Шульманға үйленді. Олардың Аня мен Джед есімді екі баласы болды. Жұбайлар Лондонда тұрғанда ажырасып кетті. 1980 жылы жазушы АҚШ-қа оралып, жаңа құрылған "OMNI" журналының көркем әдебиет редакторы болды. Шекли 1981 жылы төртінші әйелі, жазушы Джей Ротбеллмен бірге "OMNI"-ден кетті: олар кейін Еуропаны кеңінен аралап, ақырында Орегон штатының Портленд қаласына барып, одан бөлініп кетті. 1990 жылы Портлендтен Гейл Данаға үйленді. Шекли ғылыми фантастика, тыңшылық және детективтік әңгімелерді жариялауды жалғастырды және Роджер Зелазни мен Гарри Харрисон сияқты басқа жазушылармен бірлесіп жұмыс істеді. 2005 жылы сәуірде Украинаға ғылыми фантастика жазушылары үшін халықаралық шара болып табылатын Украинаның ғылыми-фантастикалық компьютерлік апталығына барған кезде Шекли ауырып, Киевте ауруханаға жатқызылды. Бір апта бойы оның жағдайы өте ауыр болды, бірақ ол баяу қалпына келе жатқандай көрінді. Шеклидің ресми сайты оның емделуіне және АҚШ-қа оралуына қаражат жинау үшін қайырымдылық науқанын өткізді. Ол қыздары Аня мен Алисаның жанында болу үшін Нью-Йорк штатының солтүстік Дучесс округіне қарасты Ред-Хук қаласына көшті. 20 қарашада ми аневризмасына байланысты операция жасады; 2005 жылы 9 желтоқсанда Пукипси ауруханасында қайтыс болды.

Sheckley was born to a Jewish family in Brooklyn, New York City. In 1931, the family moved to Maplewood, New Jersey. Sheckley attended Columbia High School, where he discovered science fiction. He graduated in 1946 and hitchhiked to California the same year, where he tried numerous jobs: landscape gardener, pretzel salesman, barman, milkman, warehouseman, and general laborer "board man" in a hand painted necktie studio. Finally, still in 1946, he joined the U. S. Army and was sent to Korea. During his time in the army, he served as a guard, an army newspaper editor, a payroll clerk, and as a guitarist in the Army Band. He left the service in 1948. Sheckley graduated with an arts degree from New York University in 1951. The same year he married, for the first time, to Barbara Scadron. The couple had one son, Jason. Sheckley worked in an aircraft factory and as an assistant metallurgist for a short time, but his breakthrough came quickly: in late 1951, he sold his first story, "Final Examination," to Imagination magazine. He quickly gained prominence as a writer, publishing stories in Imagination, Galaxy, and other science fiction magazines. The 1950s saw the publication of Sheckley's first four books: short story collections Untouched by Human Hands (Ballantine, 1954), Citizen in Space (1955), and Pilgrimage to Earth (Bantam, 1957), and a novel, Immortality, Inc. (first published as a serial in Galaxy, 1958). Sheckley and Scadron divorced in 1956. The writer married journalist Ziva Kwitney in 1957. The newly married couple lived in Greenwich Village. Their daughter, Alisa Kwitney, born in 1964, would herself become a successful writer. Applauded by critic Kingsley Amis, Sheckley was now selling many of his deft, satiric stories to mainstream magazines such as Playboy. In addition to his science fiction stories, in the 1960s Sheckley started writing suspense fiction. More short story collections and novels appeared in the 1960s, and a film adaptation of an early story by Sheckley, The 10th Victim, was released in 1965. Sheckley spent much of 1970s living on Ibiza. He and Kwitney divorced in 1972 and the same year Sheckley married Abby Schulman, whom he had met in Ibiza. The couple had two children, Anya and Jed. The couple separated while living in London. In 1980, the writer returned to the United States and became fiction editor of the newly established OMNI magazine. Sheckley left OMNI in 1981 with his fourth wife, writer Jay Rothbell: they subsequently traveled widely in Europe, finally ending up in Portland, Oregon, where they separated. He married Gail Dana of Portland in 1990. Sheckley continued publishing further science fiction and espionage or mystery stories, and collaborated with other writers such as Roger Zelazny and Harry Harrison. During an April 2005 visit to Ukraine for the Ukrainian Sci Fi Computer Week, an international event for science fiction writers, Sheckley fell ill and had to be hospitalized in Kyiv. His condition was very serious for a week, but he appeared to be slowly recovering. Sheckley's official website ran a fundraising campaign to help cover his treatment and his return to the United States. He settled in Red Hook, in northern Dutchess County, New York, to be near his daughters Anya and Alisa. On November 20 he had surgery for a brain aneurysm; he died in a Poughkeepsie hospital on December 9, 2005.

Шығармалары

Шекли өнімді және жан-жақты жазушы болды. Оның туындыларына тек түпнұсқа әңгімелер мен романдар ғана емес, сонымен қатар телесериалдар эпизодтары («Капитан Видео және оның Видео Рейнджерлері»), басқа авторлардың туындыларын романға айналдыру («Бабилон 5: Қаруға шақыру», фильмнен кейін), «Тозақтағы Батырлар» сияқты ортақ әлемдердегі оқиғалар және басқа жазушылармен бірлескен жұмыстар кіреді. Ол бірнеше жүз қысқа әңгімесімен ең танымал болды.

1990 жылдары Шекли детектив Хоб Драконян туралы үш детективтік романнан тұратын серия жазды, сондай-ақ «Жұлдызды жол: Терең ғарыш 9» және «Шетелдік» әлемдеріндегі романдарды жазды. Өмірінің соңында Шекли Powys Media үшін «Тұтқын» телесериалы негізінде түпнұсқа роман жазуға шақырылды, бірақ қолжазбаны аяқтамай қайтыс болды. Оның «Ғажайапаттар өлшемі» романы Дуглас Адамстың «Галактикаға жол көрсетуші» кітабына ықпал еткен деп жиі айтылады, бірақ Нил Гайманның «Қорықпа: Галактикаға жол көрсетушінің ресми серігі» кітабына берген сұхбатында Адамс «Жол көрсетушіні» жазғаннан кейін ғана оны оқығанын мәлімдеді.

Кино, теледидар және радиоға бейімделулері

Шеклидің алғашқы туындыларының бірі, 1953 жылғы сәуірде жарық көрген "Galaxy" журналындағы "Жетінші құрбан" әңгімесі, "The 10th Victim" фильмінің негізі болды, ол итальян тілінде "La decima vittima" деп те аталады. Фильмде Марчелло Мастроянни мен Урсула Андресс түсті. Фильм бойынша жазылған роман, Шеклидің өзінің туындысы, 1966 жылы жарық көрді. Сатирикалық идеясы бойынша, болашақта кісі өлтіру заңды және теледидардан көрсетіледі, ал болашақ құрбандар немесе аңшылар кәсіби, корпоративтік демеушілікпен, танымал кісі өлтіруші ретінде сәтті болуларына көмектесетін корпоративтік демеушілер мен қосымша артықшылықтар ала алады. Шеклидің "Өлімсіздік, Inc." романы – ғылыми жолмен өлімнен кейінгі өмірге қол жеткізуге болатын әлем туралы – 1992 жылы Мик Джаггер, Эмилио Эстевес, Рене Руссо және Энтони Хопкинс қатысқан "Фриджек" фильміне еркін бейімделді. Ол сондай-ақ британдық BBC телесериалының үшінші маусымының бірінші бөліміне бейімделді. Бұл бөлім эфирден кейін бағдарламаларды жоюдың сол кездегі кең таралған тәжірибесіне байланысты жоғалып кетті. 1954 жылғы "Ghost V" және 1955 жылғы "The Lifeboat Mutiny" әңгімелері КСРО ғылыми-фантастикалық телесериалының екі бөліміне бейімделді. "Ghost V" 1997 жылы Эстонияның ETV телеарнасында да қойылды. 1958 жылғы "Қауіпті жүлде" әңгімесі 1970 жылы неміс телефильмі "Das Millionenspiel" ретінде, ал 1983 жылы француз фильмі "Le Prix du Danger" ретінде қайтадан көрсетілді. Телешоуда қатысып, үлкен ақшалай жүлде жеңіп алу үшін бір апта бойы өлімнен қашуға тиіс адам туралы бұл әңгіме, шындықты телешоудың пайда болуын болжаған алғашқы жарияланған туынды болуы мүмкін. Шеклидің әңгімесі мен Стивен Кингтің 1982 жылы жарық көрген "Жүгіруші" романы арасында көптеген ортақ белгілер бар, кейін ол фильмге бейімделді. "Икс ойыны" (1965) 1981 жылы Диснейдің "Кондорман" фильмі ретінде еркін бейімделді. "Watchbird" әңгімесі қысқа ғана өмір сүрген "Masters of Science Fiction" телесериалы үшін бейімделді. Бастапқыда ол АҚШ-та көрсетілмеді, бірақ 2012 жылдың 12 ақпанында Science Channel эпизодтарды "Стивен Хокингтің Sci Fi Masters" деген атпен көрсетуді бастады, "Watchbird" эпизодының алғашқы отандық көрсетілімімен. Ол серияның DVD жинағына енгізілді. 1958 жылғы "Шеңбердегі дүниелер" әңгімесі, "Шеңберсіздік дүкені" жинағынан, екі рет қысқа фильм ретінде бейімделді, алғаш рет 1975 жылы Венгрияда, оның түпнұсқалық атауы венгр тіліне аударылды ("Világok boltja"). Екіншісі Пол Франклиннің "Қашқындау" фильмі болды, онда Джулиан Сэндс, Арт Малик, Оливия Уильямс және Бен Миллер түсті. Бұл фильм 2017 жылы Нью-Йорктегі Tribeca кинофестивалінде көрсетілді. 1962 жылы жазылған "Судағы адам" романы осы атпен түсірілді және "Тозақ аралынан қашу" деп те аталды. Шеклидің көптеген туындылары, олардың кейбіреулері "Финн О'Донневан" псевдонимімен, 1950 жылдардың соңында X Minus One радиошоуы үшін бейімделді, соның ішінде жоғарыда аталған "Жетінші құрбан", "Жаман медицина", "Қорғау" және "Тұрғындар мәселесі", соңғысы Циммер заңының немесе күту уақыты парадоксының зерттеуі болды. 1950 жылдардың соңында "Талес оф туморроу" радиошоуы "Watchbird" нұсқасын жасады, ал Оңтүстік Африка радиосы SF68 сериясында "Watchbird" нұсқасын жасады. 2007 жылы Крис Ларнер мен Дэвид Гилберт Шеклидің әңгімелеріне негізделген "Лаксиан кілті" радиошоуын жасады. Ол BBC Radio 4 Extra арнасында көрсетілді. 2023 жылы Шейлин Вудлидің қатысуымен түсірілген "Роботтар" фильмі "Мен сияқты робот" әңгімесіне негізделген.

One of Sheckley's early works, the April 1953 Galaxy short story "Seventh Victim", was the basis for the film The 10th Victim, also known by the original Italian title La decima vittima. The film starred Marcello Mastroianni and Ursula Andress. A novelization of the film, also written by Sheckley, was published in 1966. The satirical premise is that in the future killings are legal and televised, and that potential victims or hunters can get corporate sponsors and extra perks to assist them in succeeding as a professional, corporate sponsored, celebrity killer. Sheckley's novel Immortality, Inc.—about a world in which the afterlife could be obtained via a scientific process—was very loosely adapted into a film, the 1992 Freejack, starring Mick Jagger, Emilio Estevez, Rene Russo, and Anthony Hopkins. It was also adapted into the first episode of the third season of the British BBC series Out of the Unknown. This episode is lost due to the then common practice of wiping the shows after broadcast. The 1954 story "Ghost V" and the 1955 story "The Lifeboat Mutiny" were adapted into two episodes of the USSR science fiction TV series This Fantastic World. "Ghost V" was staged also by Estonian TV channel ETV in 1997. The 1958 short story "The Prize of Peril" was adapted in 1970 as the German TV movie Das Millionenspiel, and again in 1983 as the French movie Le Prix du Danger. Written about a man who goes on a TV show in which he must evade people out to kill him for a week in order to win a large cash prize, it is perhaps the first ever published work predicting the advent of reality television. There are many similarities between Sheckley's story and Stephen King's novel The Running Man, published later in 1982, of which a film adaptation was later made. "The Game of X" (1965) was loosely adapted as the 1981 Disney film, Condorman. The short story "Watchbird" was adapted for the short lived TV series Masters of Science Fiction. It did not initially air in the US, but on February 12, 2012, the Science Channel began airing the episodes, under the title Stephen Hawking's Sci Fi Masters, beginning with the first domestic airing of the episode "Watchbird". It was included on the DVD set for the series. The 1958 short story "The Store of the Worlds" from the collection Store of Infinity was adapted twice as a short film, first in Hungary in 1975 with its original title translated to Hungarian ("Világok boltja"). The second was titled The Escape by the filmmaker Paul Franklin, starring Julian Sands, Art Malik, Olivia Williams and Ben Miller. This film had its premiere at the 2017 Tribeca Film Festival in New York. His 1962 novel, The Man in the Water was filmed under that title and was also released as Escape from Hell Island. A number of Sheckley's works, some of which under the pseudonym "Finn O'Donnevan", were also adapted for the radio show X Minus One in the late 1950s, including the above mentioned "Seventh Victim," "Bad Medicine," "Protection," and "The Native Problem," the last of which was an exploration of Zimmer's Law, or the waiting time paradox. The radio show Tales of Tomorrow also in the late 1950s did a version of "Watchbird" and South Africa radio did their version of "Watchbird" on the series SF68. In 2007, Chris Larner and David Gilbert created the radio show "The Laxian Key" based on Sheckley's short stories. It was broadcast on BBC Radio 4 Extra. The 2023 film titled "Robots", starring Shailene Woodley is based on the short story "The Robot That Looked Like Me".