Кіріспе
Шотланд ақыны, жазушысы, суретшісі және бағбан Иэн Гамильтон Финлей (28 қазан 1925 – 27 наурыз 2006) – шотланд ақыны, жазушысы, суретшісі және бағбан болған.
Ian Hamilton Finlay (28 October 1925 – 27 March 2006) was a Scottish poet, writer, artist and gardener.
Өмір
Финлей Багам аралдарындағы Нассау қаласында Джеймс Гамильтон Финлей мен оның әйелі Энни Петтигрюдің отбасында дүниеге келген. Екеуі де шотландық тегінен шыққан. Ол Клакманнанширдегі Доллар академиясында, кейін Глазго өнер мектебінде білім алған. 13 жасында Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, ол ауылға туған туыстарына (алғашқыда Гартморға, содан кейін Киркудбрайтқа) эвакуацияланды. 1942 жылы ол Ұлыбритания армиясына қосылды. Ол 2006 жылы Эдинбургте қайтыс болды. Ол Батыс Лотиандағы Аберкорн шіркеуінің зиратында жалғыз жерленген. Зират шіркеудің оңтүстік-шығыс бұрышында орналасқан. Моласында оның ата-анасы мен қарындасы туралы жазылған.
Поэзия
Соғыс аяқталғаннан кейін Финлей Оркнейдегі Роусайда тұрып, қысқа әңгімелер мен өлеңдер жазуға кіріспей бұрын, қойшы болып жұмыс істеді. 1958 жылы «The Sea Bed and Other Stories» атты алғашқы кітабы жарық көрді, ал кейбір пьесалары BBC арнасында көрсетілді, әңгімелерінің бір бөлігі «The Glasgow Herald» газетінде жарияланды. Бірнеше жыл өткен соң «Dancers» туындысы «New Directions» жылдығына толыққанды түрде енгізілді. 1963 жылы Финлей «Rapel» атты нақты поэзияның (сөздердің орналасуы мен типографиясы оның жалпы әсеріне үлес қосатын поэзия) алғашқы жинағын жариялады, және осы нақты поэзия арқылы ол кеңінен танымал болды. Осы еңбектерінің көп бөлігі өзінің «Wild Hawthorn Press» баспасынан және «Poor. Old. Tired. Horse.» журналы арқылы жарық көрді. Финлей 1960 жылдары нақты өлеңдері арқылы моностих түрін бір сөзбен шектеу арқасында ақын ретінде көзге түсті. Қайталау, еліктеу және дәстүр Гамильтон поэзиясының негізін құрайды, сонымен қатар ол көріне бермейтін қарама-қарсы идеялардың үйлесімін зерттейді.
Өнер
Кейіннен Финли осы мүсіндерді табиғи ортаға енгізіп, тасқа жазу үшін өлеңдер жаза бастады. Осы "өлеңдік нысанның" бір түрі Эдинбургке жақын Пентленд тауларында Сью Финлеймен бірге құрған "Кішкентай Спарта" бағында көрінеді, бірақ Финлей әрқашан нақты айтқан: "Бастапқы тапсырмада баққа мүсіндер қосылуы керек еді, бірақ мен оны жұмыстың өзі бақ болатындай түсіну үшін қайта қарастырдым". 2004 жылдың желтоқсанында Scotland on Sunday газеті жүргізген сауалнамада елу суретші, галерея директорлары және өнер сарапшыларынан тұратын комиссия "Кішкентай Спартаны" шотландиялық өнердің ең маңызды туындысы деп таныды. Екінші және үшінші орындарда Чарльз Ренни Маккинтоштің Глазго өнер мектебі және Генри Раебурннің "Коньки тебетін пастор" суреті болды. Сэр Рой Стронг "Кішкентай Спарта – 1945 жылдан бері осы елде жасалған жалғыз шынайы түпнұсқа бақ" деді. "Кішкентай Спарта" қоры ұлт үшін "Кішкентай Спартаны" сақтап қалуды жоспарлап отыр, осы мақсатқа жұмсалатын тұрақты күтім қорына жеткілікті қаражат жинауды көздеп. Ричард Инглеби, Иан Кеннеди, Магнус Линклейтер және Энн Уппингтон – қордың сенімділері. Бұрынғы сенімділерге Иан Апплтон, Стивен Банн, Стивен Блэкмор, Патрик Айрес, Джон Лейтон, Дункан Макмиллан, Виктория Миро, Пол Несбитт және Джесси Шиллер кіреді. [[File:Poster of Arcadia leafy tank by Ian Hamilton Finlay and George Oliver 1973 screenprint. jpg|thumb|upright=1.25|left|Иан Гамильтон Финлей мен Джордж Оливердің 1973 жылғы "Аркадия" постері қазіргі заманғы өнерде жасыл жапырақтар мен әскери техниканың контрастын көрсету үшін камуфляж қолданады. Ол өз жұмыстарында соғыс тақырыбын және утопиялық Аркадия тұжырымын үнемі қайта қарастырып отырды. 1982 жылғы "The Third Reich Revisited" көрмесінде Иан Апплтонның архитектуралық суреттерінде нацистік символика қолданылды, ал Финлейдің суреттерге қосымша жазған түсіндірмелері Шотландияның өнер қауымдастығына сарказмды сын ретінде қабылдануы мүмкін. Финлейдің нацистік бейнелерді пайдалануы нео-нацистік көзқарастар мен антисемитизмге қатысты айыптауларға әкелді. Финлей осындай айыптаулар таратқан Париж журналын сотқа берді және бір франк номиналды өтемақы алды. Осы жағдайдың салдарынан Финлей мен оның әйелі Сью ажырасты. Сонымен қатар, Финлей Стратклайд аймақтық кеңесімен бағындағы сарайға төленетін салықтарға қатысты дауға түсті, кеңес оның коммерциялық мақсатта пайдаланылып жатқанын талап етті. Финлей бұл ғимараттың бақша ғимараты екенін мәлімдеді. Оның жұмысын тұрақты түрде көрсететін Шотландиядан тыс аз ғана бақтардың бірі – Лутон қаласындағы Стоквуд ашылу орталығындағы Improvement Garden, ол Сью Финлей, Гэри Хинкс және Николас Слоанмен бірлесіп құрылды. Финлей 1985 жылы Тернер сыйлығына үміткер болды. Ол 1987 жылы Абердин университетінен, 1993 жылы Хериот-Ватт университетінен, 2001 жылы Глазго университетінен құрметті докторлық дәрежесін, ал 1999 жылы Данди университетінен құрметті профессорлық атақ алды. Француз коммунистік партиясы оған 1991 жылы Сен-Жюстің бюстін сыйға берді. 2002 жылы Корольдік Каледониялық бау-бақша қоғамынан Шотландияның бау-бақша медалін және 2003 жылы Шотландияның өнер кеңесінен "Шығармашылық Шотландия" сыйлығын алды. 2002 жылғы Корольдің Жаңа жылдық құрмет көрсету тізімінде марапатталған Финлей CBE болды. Финлейдің жұмысы қатал, бірақ кейде әзілге толы, тіпті қараңғы қиялымен ерекшеленеді. Оның өкілі – Wild Hawthorn Press, Иан Гамильтон Финлей мұрағаты, ол Ұлыбританиядағы Инглеби галереясы (Эдинбург) және Виктория Миро галереясы (Лондон)мен тығыз байланыста жұмыс істейді.
Қатысушылары
Финлейдің жобалары көбінесе басқалармен жасалған. Финлей бірге жұмыс істеген құмдаушылар, граверлер және баспагерлердің біліктілігіне құрметпен қарады, оның серіктестерінің саны жүзге жуық болды, соның ішінде Патрик Коулфилд, Ричард Демарко, Малколм Фрейзер, Кристофер Холл, Марго Сандеман есімділер де бар. Ол Майкл Харви және Николас Слоан сияқты көптеген әріптер дизайнымен айналысқан мамандармен де жұмыс істеді.