Кіріспе

Британдық ақын және романист (1878–1917)

Филип Эдвард Томас (3 наурыз 1878 – 9 сәуір 1917) – британдық поэзия және проза жазушысы. Ол кейде соғыс ақыны деп есептеледі, бірақ оның өлеңдерінің көпшілігі соғыс тәжірибесі туралы тікелей айтпайды. Ол өлең жазуды 36 жасында ғана бастады, бірақ оған дейін екі он жылдық бойы жемісті сыншы, өмірбаяншы, табиғатты және саяхаттарды сипаттаушы болып жұмыс істеген. 1915 жылы ол Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысу үшін Ұлыбритания армиясына қосылды және 1917 жылы Аррас шайқасында Францияға келгеннен кейін көп ұзамай қаза тапты.

Түпбасқасы және ерте өмір

Эдвард Томас – Мэри Элизабет Таунсенд пен Филипп Генри Томастың ұлы, мемлекеттік қызметкер, автор, уағызшы және жергілікті саясаткер. Ол қазіргі Оңтүстік Лондондағы Ламбет ауданында, бұрын Суррейде дүниеге келген. Ол Бельвиль мектебінде, Баттерси грамматикалық мектебінде және Сент-Пол мектебінде білім алған. Томас отбасының көп бөлігі Уэльске жататын. Оның алты ұлы ата-бабасы туралы мәліметтер табылды, олардың бесеуі Уэльсте, ал біреуі Ильфракомбта туған. Оның барлық төрт атасы да Уэльсте туып өскен. Олардың ішіндегі әкесінің ата-бабалары Тредэгарда тұрған. Оның әжесі Рейчел Филипс сол жерде туып өскен, ал әкесі Генри Томас Нейтте туған, ол жерде шахтер болып жұмыс істеген, кейін қозғалтқыш жинаушы болған. Олардың ұлы Филипп Генри, Эдвард Томастың әкесі, Тредэгарда туып, балалық шағын сол жерде өткізген. Томастың анасының әкесі – Эдвард Томас Таунсенд, Маргарет пен Альдерман Уильям Таунсендтің ұлы, либералдық және чартист саясатында белсенді болған Ньюпорт саудагері. Анасының әжесі – Кэтрин Марендаз, Порт-Талботтың жанындағы Маргамнан, оның отбасы кем дегенде 1790 жылдардың соңынан бері жалға берілетін шаруалар болып келген. Олардың қызы Мэри Элизабет Таунсенд Филипп Генри Томасқа үйленді. Мэри мен Филип – Эдвард Томастың ата-анасы. Эдвард Томастың әкесі Филипп Генри Томас Тредэгарт жас кезінде Суиндонға (содан кейін Лондонға) кеткенімен, «Уэльспен байланыс берік болды». Ол өмірі бойы Оңтүстік Уэльстегі туыстарын көріп тұрды. Уэльске деген сезімі басқа да жолдармен көрінді. Этиқалық қоғам атынан Мертирге лекция оқуға және 1906 жылы Солтүстік Уэльстегі Ұлттық Эстеддфодқа сапарлар жасады. Филипп Генри Томас «Уэльс байланыстарын ыждағатпен дамытты», сондықтан Эдвард Томас пен оның бауырлары тіпті әкелері Ллойд Джорджты білгенін мақтанды. Әкесі сияқты, Эдвард Томас өмірі бойы Амманфорд, Ньюпорт, Суонси және Понтардулестегі көптеген туыстары мен достарына барып тұрды. Томас сондай-ақ жиырма жыл бойын алыс туысы, мұғалім, теолог және ақын Джон Дженкинспен (Гвили) дос болды. Гвилидің Томасқа арналған жоқтау өлеңінде олар Понтардуле мен Амманфорд маңындағы ауылдарда бірге жасаған көптеген серуендер суреттелген. Отбасының Уэльстің осы бөлігімен байланысы соншалықты мықты болғандықтан, Эдвард Томастың үш бауыры 1908 жылы Гвили мектеп директоры болған Амманфордтағы Уотсин Уинс академиясына оқуға жіберілді.

Оксфордтан Адлестропқа дейін

1898-1900 жылдары Томас Оксфордтың Линкольн колледжінде тарих пәнін оқыды. 1899 жылдың маусым айында ол Фулхэмде Хелен Беренис Ноблге (1877–1967) үйленді, ол әлі де студент болған кезінде, өмірін қаламмен көруге бекінді. Содан кейін ол кітап сыншысы болып жұмыс істеді, аптасына 15 кітапқа дейін шолу жасады. Соғыс басталғанға дейін ол тәжірибелі жазушы болған, әдеби сыншы және өмірбаяншы ретінде көп жариялаған, сондай-ақ ауыл шаруашылығы туралы да жазған. Ол 1913 жылы «Қуанышты Морган» романын жазды, ол «ұсынысқа толы тәртіпсіздік» деп сипатталды. Томас Лондонның Daily Chronicle газетінде әдеби сыншы болып жұмыс істеді және Уэльстің саяхат ақыны В. Х. Дэвистің жақын досы болды, оның мансабын дерлік жеке өзі дамытты. 1905 жылдан 1906 жылға дейін Томас әйелі Хеленмен және екі баласымен бірге Кент қаласының Севеноакс қаласына жақын орналасқан Эльс фермасында тұрды. Ол Дэвиске жақын жердегі шағын коттеджті жалға берді және оның жазуын барынша қолдады. Бірде Томас жергілікті дөңгелекшіге Дэвис үшін ағаштан жасалған жалған аяқ жасауды тапсырды. 1906 жылы отбасы Петерсфилд қалашығының шетіндегі Шығыс Гэмпширдегі Стипке көшті, олардың осы жерге қоныстануына пейзаж, Лондонмен байланысы және Bedales инновациялық аралас білім беретін жеке мектебіндегі білім беру мүмкіндігі себеп болды. Олар 1916 жылға дейін он жыл бойы Стипте және оның айналасында үш бөлек үйде тұрды, содан кейін Томас әскерге шақырылғаннан кейін Эссекке көшіп кетті. Олардың үшінші баласы Майфанви 1910 жылдың тамыз айында дүниеге келді. Томас поэзияны әдебиеттің ең жоғары түрі деп есептегенімен, оны үнемі шолу жасағанмен де, 1914 жылдың соңында ғана өзі ақын болды. Фросттың ең танымал өлеңі «Таңдалмаған жол» Томаспен бірге серуендеуден және Томастың қай бағытты таңдауға қатысты шешімсіздігінен шабыттанды. 1914 жылдың тамызына қарай Глостерширдегі Даймок ауылы Ласселс Аберкромби, Уилфрид Гибсон және Роберт Фрост сияқты бірқатар әдеби тұлғалардың мекеніне айналды. Эдвард Томас осы уақытта олардың қонағы болды. Томас 1914 жылдың 24 маусымында, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталмас бұрын, өзінің пойзы Котсуолдс станциясында тоқтағаннан кейін, сол аттас өлеңінде Адлестроптың (қазіргі тасталған) теміржол станциясын мәңгілікке сақтап қалды.

Соғыс қызметі

1915 жылдың шілдесінде Томас, әскери қызметке шақырылмауға мүмкіндігі болған, үйленген ересек адам болғанына қарамастан, Суретшілер полкіне қатысты. Бұл шешіміне оның Америкаға қайтқан, бірақ Томасқа "Таңдалмаған жол" поэмасының алдын ала нұсқасын жіберген досы Фросттың ықпалы тиді. Фрост бұл өлеңді шешілмеушілікті, әсіресе Томаспен бірге көп серуендеген кезде көрсеткен оның ойкештігін жұмсақ сынайтын етіп жазған; алайда, көптеген адамдар поэманы Фросттың ниетінен ауыра түсінді, ал Томас та оны жеке қабылдап, әскерге түсу шешіміне соңғы түрткі болды. Дегенмен, 1936 жылы жазылған (кейіннен американдық архивтен табылган) командирі Франклин Лушингтонның хатында Томас "көкірегінен тікелей атылып өлген" деген шындық жазылған. У. Х. Дэвис оның қазасынан қатты қайғырды және оның естелік өлеңі "Қолданыста қаза тапқан (Эдвард Томас)" 1918 жылғы Дэвистің "Күшті сезімдер" жинағына енді.

Жеке өмір

Томас пен оның әйелі Хеленнің үш баласы болды: Merfyn есімді ұл және Bronwen мен Myfanwy қыздары. Соғыстан кейін Хелен Эдвардпен болған махаббаты мен ерте некелік өмірі туралы "Дәл осылай болды" (1926) атты автобиографиясында жазды; екінші том, "Соңы жоқ әлем" 1931 жылы жарық көрді. Кейіннен Myfanwy анасының бұл кітаптарды Томас қайтыс болғаннан кейін батып кеткен терең депрессиядан шығуға көмектесетін ем ретінде жазғанын айтты. Хеленнің қысқа естелігі "У. Х. Дэвистің есте қалуы" 1973 жылы, оның өлімінен кейін жарияланды. 1988 жылы Хеленнің жазбалары "Дауылдың қанаты астында" деген атпен кітапқа жиналып, оған "Дәл осылай болды" және "Соңы жоқ әлем" кітаптарынан бөлек, Хелен мен оның қызы Myfanwy-дың тағы бірнеше қысқа шығармалары және Роберт Фросттың оның күйеуіне жолданған алты хаты енді. Әкесі қайтыс болғанда бар болғаны алты жаста болған Myfanwy Thomas 1982 жылы Эдвард пен Хелен туралы "Осы сәнді күндердің бірінде" атты естеліктерін жариялады.

Еске алу рәсімі

Эдвард Томас қоры 1980 жылы құрылды және Эдвард Томас есімін мәңгі есте қалдыру және оның өмірі мен шығармаларына қызығушылықты арттыруды мақсат етеді. Томас Вестминстер аббаттығындағы Ақындар бұрышында, Лондон қаласында, Беркширдегі Степ және Истбери шіркеулеріндегі ескерткіш терезелермен, Лондонның оңтүстігіндегі Стоквеллде, 14 Лансдаун Гарденс мекенжайындағы көк тақтамен және Лондон округі кеңесінің 61 Шелгейт Роуд SW11 мекенжайындағы тақтамен еске алынады. Оксфордтағы 113 Коули Роудта оған арналған тақташа да бар, ол Линкольн колледжіне түсуге дейін сол жерде тұрған, сондай-ақ Линкольн колледжінің JCR-дегі естелік тақтада бейнеленген. Шығыс Гэмпшир аудандық кеңесі Стептегі Shoulder of Mutton Hill төбесінде Томасқа арналған «әдеби серуен» жолын құрды, онда 1935 жылы орнатылған естелік тас бар. Жазуда оның бір эссесінен алынған соңғы жолдар келтірілген: «Мен тұрдым да шаршағанымды сезіндім, сапарыма жалғастырдым». «Филип Эдвард Томас – ақын-солдат» ретінде ол «Реджинальд Таунсенд Томас – актер-солдат, 1918 жылы қайтыс болды» және басқа да отбасы мүшелерімен бірге Солтүстік-Шығыс Суррей (Ескі Баттерси) зиратында жерленген. Ол Ник Дирдің «Қара жер мен ашық аспан» атты тарихи пьесасының кейіпкері болды, пьесаның премьерасы 2012 жылдың қараша айында Лондондағы Альмейда театрында өтті, онда Томас рөлін Пип Картер, ал оның әйелі Гелен рөлін Хэтти Морахан сомдады. 2013 жылдың ақпан айында оның «Сөздер» өлеңі The Guardian газетінде Карол Руменс аптаның өлеңі деп таңдалды. Эдвард Томасқа арналған зерттеу орталығы ашылды, онда марқұм Тим Уилтон Стир жинаған оның өзінің немесе оның туралы 1800-нен астам кітабы сақталған. Зерттеу орталығына алдын ала жазылу арқылы кіруге болады.

Поэзия

Томас өлеңдері күнделікті тілмен жазылған және көбінесе ағылшын ауылдарын көрсетеді. "In Memoriam" атты қысқа өлеңі оның поэзиясында соғыс және ауыл тақырыптарының қалай үйлесетінін көрсетеді. 1985 жылдың 11 қарашасында Томас Вестминстер аббаттығының Ақындар бұрышында ашылған тасқа жазылған 16 Ұлы соғыс ақынының қатарында болды. Жазуды оның әріптесі Уилфред Оуэн жасаған: "Менің тақырыбым – соғыс және соғыстың қайғысы. Поэзия – осы қайғыда". Британдық ақын лауреаты Тед Хьюз Томасты "баршамыздың әкесі" деп атады. Оның кем дегенде он тоғыз өлеңін Глостер композиторы Айвор Гурни музыкаға қосты. Томасқа арналған зерттеу орталығы Гэмпширдегі Петерсфилд мұражайында орналасқан.

Басқа жазушыларға әсері

1918 жылы В. Х. Дэвис өзінің жақын досы және ұстазының қайтысын еске алу үшін «Қол соғыста қаза тапқан» (Эдвард Томас) өлеңін жариялады. Томасқа арналған басқа ақындардың өлеңдерін Энн Харви редакциялаған «Elected Friends: Poems For and About Edward Thomas» (1997, Enitharmon Press) және Гай Катбертсон мен Люси Ньюлин редакциялаған «Branch Lines: Edward Thomas and Contemporary Poetry» (2007, Enitharmon Press) кітаптарында табуға болады. Норман Дуглас Томастың өмірінде «біршама жабайылықтың, біраз мәнсіздіктің» жетіспеуінен кемшілікке ұшырағанын айтты. Ол тым жоғары талапты болды. Элеонора Фаржон Томастың жақын досы болды және оның қайтысынан кейін әйелімен жақын қарым-қатынаста болды. Ол өзінің хат алмасуынан 1958 жылы жарық көрген «Эдвард Томас: Соңғы төрт жыл» атты естеліктерін құрастырды. 1980 жылы жарық көрген «Қашқан жолдар» автобиографиясында Грэм Грин Томастың «Басқа» өлеңін (қонақүйден қонақүйге өзінің көлеңкесін ұстанған адам туралы) өзінің жалған тұлғамен күрескен тәжірибесін сипаттауда сілтеме жасайды. Томастың жинақталған өлеңдері 2002 жылдың қазан айында «Guardian Essential Library» поэзия бөліміне Эндрю Мотион таңдаған он кітаптың бірі болды. 2002 жылы жарық көрген «Жастық шақ» романында Дж. М. Кутзи британ поэзиясындағы модернизмге дейінгі формалардың сақталуына қызығушылық танытқан басты кейіпкері: «Британиядағы ақындардың мұратына не болды? Олар Эдвард Томас пен оның әлемінің мәңгілікке кеткенін қабылдамады ма?» деп өзіне сұрақ қояды. Ал ирланд сыншысы Эдна Лонгли 150 жолдық «Лоб» өлеңінің «Шөл дала» поэмасын таңғажайып түрде болжайтынын жазады: «Бұл биік Том, / Ағаштарды иеленді, және Шекспир залда / Бірде сөйледі». 1995 жылы жарық көрген «Уақытты қарызға алу» романында Роберт Годдард басты кейіпкердің үйін 1913 жылдан бастап Томас тұрған Степ ауылындағы Гринхайс жерінде орналастырады. Годдард Томастың өлеңдерінен алынған сезімдерді әңгіменің көңіл-күйіне енгізеді, сондай-ақ оның шығармаларынан цитаталарды қолданады. Уилл Селфтің 2006 жылғы «Дэйв кітабы» романының эпиграфы ретінде «The South Country» кітабынан алынған мына үзінді келтірілген: «Мен табиғаттың Лондонды мастодонтты сіңіргендей, оның торына орама табаны мен құрттарына қабірлерді толтыруға, ал шөбіне аяушылықпен жабуға, гүлдерді қосуға қалай оңай сіңіре алатынын ойлағым келеді, – Неронның қабіріне белгісіз қол оларды қосыпты». Балалар жазушысы Линда Ньюбери Томастың сол аттас өлеңінен шабыттанған «Лоб» (David Fickling Books, 2010, суретшісі Пэм Сми) романын жариялады, онда оның басқа да шығармаларына ишаралар бар. Ұлыбританиялық Barclay James Harvest рок-тобының бұрынғы мүшесі Woolly Wolstenholme 2004 жылы шыққан «Fiddling Meanly» концерттік альбомының бірінші әнінде Томастың «Adlestrop» өлеңінің әзіл-қалжың нұсқасын пайдаланды, онда ол өзін зейнеткерлер үйінде елестетеді және альбом жазылған жердің «атын» еске алады. 2011 жылдың 19 қаңтарында Вольстенхолмның жерлеу рәсімінде өлең оқылды. Стюарт Макони өзінің «Adventures on the High Teas» кітабында Томас пен «Adlestrop» туралы айтады. Макони 1966 жылы Бичингпен жабылған, қазір тасталып кеткен және өсіп кеткен станцияны аралайды. Роберт Макфарлейн өзінің 2012 жылғы «Ескі жолдар» кітабында Томас пен оның поэзиясын жолдарды зерттеу және адам санасының аналогы ретінде серуендеу контекстінде сынға алады. 2012 жылы жарық көрген «Тәтті тіс» романында Иан МакЭван кейіпкері «Adlestrop» өлеңін «жағымды, ескі заманның нәрсесі» деп атап, «таза болмыс сезімін, кеңістік пен уақытта тоқтап тұруды, апатты соғысқа дейінгі уақытты» көрсетеді. Томас өмірінің соңғы жылдары Маргарет Киппингтің StreetBooks баспасынан шыққан 2013 жылғы «Аңғал ағылшын» атты тарихи романында зерттеледі. 2018 жылдың 9 қарашасында «The Wall Street Journal» газетінде Аарон Шнурдың пікір мақаласы Бірінші дүниежүзілік соғыстың поэзиясын, соның ішінде Томастың «Бар, қайтадан кетті» өлеңін құрметпен еске алады. 1995 жылы Букер сыйлығын жеңіп алған Пат Баркердің Бірінші дүниежүзілік соғыс романы «The Ghost Road» Томастың «Roads» өлеңінен төрт жолды эпиграф ретінде келтіреді: «Қазір барлық жолдар Францияға саяхаттайды / Және тірілердің қадамы ауыр / Ал қайтып келгендер / Жеңіл билейді». Ақындық лауреат Эндрю Мотион Томастың «жүзігінші ғасыр поэзиясының дамуындағы маңызды орынды» иеленетінін айтады, өйткені ол В. Х. Оден мен Тед Хьюз сияқты ақындардың шығармаларында кездесетін қазіргі заманғы сезімталдықты Виктория және Эдуард поэзиясының поэтикалық тақырыптарына енгізді.