Кіріспе

Ағылшын ақыны және католик діни қызметкері (1844–1889)

Джерард Мэнли Хопкинс (28 шілде 1844 – 8 маусым 1889) – ағылшын ақыны және иезуит діни қызметкері, оның өлімінен кейін шыққан шығармалары оны ағылшын поэзиясының көрнекті өкілдерінің қатарына қойды. Оның өлең өнері – әсіресе, «серпінді ритм» деген ұғымы – оны инноватор ретінде таныстырды, сондай-ақ оның көркем бейнелер мен табиғатты шебер пайдалану арқылы Құдайды мақтауы да ерекше көзге түсті. Хопкинстің толыққанды өлеңдері Роберт Бриджес еңбегі арқасында ғана оның өлімінен кейін антологияларда жарияланды, осылайша оның өнеріне жол ашылды. 1930 жылға қарай Хопкинстің шығармалары оның ғасырындағы ең жаңа және ерекше әдеби жетістіктердің бірі деп есептелді. Оның өнері 20 ғасырдың Т.С. Элиот, Дилан Томас, У.Х. Ауден, Стивен Спендер және Сесил Дей Льюис сияқты белгілі ақындарына үлкен әсер етті.

Жас шағы мен отбасы

Джерард Манли Хопкинс Стратфордта, Эссексте (қазіргі Ұлы Лондон) Манли мен Кэтрин Хопкинстің, шамамен тоғыз баласының ең үлкені ретінде дүниеге келді. Ол Стратфордтағы Сент-Джонс англикан шіркеуінде крещение рәсімінен өтті. Оның әкесі теңіз сақтандыру фирмасын құрды және бір кезде Гавайидің Лондондағы бас консулы қызметін атқарды. Сонымен қатар, ол Хэмпстедтегі Сент-Джон шіркеуінде бір уақыт шіркеу күзетшісі болды. Оның әкесінің әкесі, Джон Симм Смит – дәрігер, Джон Китстің университеттегі әріптесі және эксцентрикті меценат Энн Твейтстің жақын досы болған. Оның туыстарының бірі – Гавай корольдығының саясаткері Чарльз Гордон Хопкинс. Ақын ретінде Хопкинстің әкесі «Философ тасы және басқа да өлеңдер» (1843), «Пиетас Метрика» (1849) және «Spicelegium Poeticum, Manley Hopkins өлеңдерінің жинағы» (1892) сияқты туындыларын жариялады. Ол «Таймс» газеті үшін поэзияны сынға алып, бір роман жазды. Кэтрин (Смит) Хопкинс – Лондон дәрігерінің қызы, ол музыканы және оқуды, әсіресе неміс философиясын, әдебиетін және Диккенстің романдарын өте жақсы көрген. Екеуі де дінге берілген, жоғары шіркеу англикандары болды. Кэтриннің әпкесі, Мария Смит Гиберне, сіңілі баласы Жерарды сурет салуға үйретті. Бұл қызығушылықты оның ағасы Эдвард Смит, оның үлкен әкесі Ричард Джеймс Лейн, кәсіби суретші және басқа да отбасы мүшелері қолдады. Хопкинс шебер суретші болды. Ол көркем өнерде алған алғашқы білімінің, кейін поэзиядағы жұмысына көмектесетінін сезді. Хайгеттегі ұстаздарының бірі Ричард Уотсон Диксон болды, ол оның берік досы және хат алысушысы болды. Хопкинс пансионатындағы үлкен оқушылардың арасында ақын Филип Стэнхоуп Ворсли Ньюдигейт жүлдесін жеңіп алғанын есіне алады.

Оксфорд және діни қызметкер

Хопкинс Оксфордтың Баллиол колледжінде классикалық әдебиетті оқыды (1863–1867). Ол Оксфордта әлеуметтік өмірге белсенді қатысып, өнімді ақын ретінде бастаған, бірақ мінез-құлқындағы өзгерістер оны алаңдатқан сияқты. Ол жерде Роберт Бриджеспен (кейіннен Ұлыбританияның ақыны лауреаты) өмір бойына достық қарым-қатынас орнатты, бұл оның ақын ретінде дамуына және өлімнен кейінгі танымалдылығына үлкен әсер етті. Осы кезеңде ол жазушы және сыншы Уолтер Пэтермен оқыды, ол 1866 жылы оған сабақ берді және Хопкинс 1879 жылғы қазан айында Оксфордтан екінші рет кеткенге дейін досы болып қалды. 1865 жылғы 6 қарашадағы күнделік жазбасында Хопкинс өмірі мен шығармашылығы үшін аскетикалық мақсатты білдірді: «Бұл күні Құдайдың рақымымен Оның рұқсатын алғанға дейін барлық сұлулықтан бас тартуға бекіндім». 1866 жылғы 18 қаңтарда Хопкинс ең аскетикалық өлеңін, «Кәделеттілік әдеті» атты туындысын жазды. 23 қаңтарда ол поэзияны ораза кезінде тастап кетуге тиіс нәрселердің тізіміне қосты. Шілдеде ол католик болуға шешім қабылдады және қыркүйекте Оксфордқа дін ауысқандардың жетекшісі Джон Генри Ньюменмен кеңесу үшін Бирмингемге сапарлады. 1868 жылғы қыркүйекте Хопкинс Роемптон қаласындағы Манреса үйінде Альфред Уэлдтің жетекшілігімен иезуиттік жаңадан бастаушылыққа қабылданды. Екі жылдан кейін ол философиялық зерттеулер үшін Стонихерсттегі Сент-Мэри залына көшіп, 1870 жылғы 8 қыркүйекте кедейлік, тазалық және бағынушылыққа серт берді. Ол поэзияға деген қызығушылығының дінге толыққанды берілуіне кедергі келтіргенін сезінді. Алайда, 1872 жылы Дунс Скотты оқығаннан кейін, ол екеуінің қақтығысқан емес екенін түсінді. Ол 1868–1875 жылдары егжей-тегжейлі прозалық күнделік жазуды жалғастырды. Табиғатты сипаттауға деген құштарлығын баса алмай, ол музыка жазып, суреттер салды және шіркеудегі шаралар үшін «тарзымдар» жазды, оларды өзі осылай атады. Кейіннен ол уағыздар мен басқа да діни туындылар жазды. 1874 жылы Хопкинс классикалық әдебиетті оқыту үшін Манреса үйіне оралды. Уэльстегі Сент-Асафтың жанындағы иезуиттердің теологиялық оқу орнында, Сент-Беуно колледжінде оқып жүргенде, діни басшысы одан неміс кемесінің дауылда сүңгуін еске алу үшін өлең жазуды сұрады. Сондықтан 1875 жылы ол «Дичланд апаты» атты ұзақ өлеңін жазу үшін қайтадан қаламға ұстады, оған оқиға шабыттандырды – бұл теңіз апатында 157 адам, соның ішінде қатаң католиктерге қарсы заңдардың (Kulturkampf-қа қараңыз) салдарынан Германиядан кетіп бара жатқан бес францискан монах қызы қаза тапты. Бұл туындыда діни мәселелер де, сондай-ақ оның кейінгі өлеңдерінде кездесетін ерекше ырғақ пен өлшемдер де көрініс табады, олар оның ерте туындыларында жоқ. Ол тек трагедиялық оқиғаларды және батырлық ерліктерді ғана бейнелемейді, сонымен қатар оның бұл оқиғаларды Құдайдың жоғары мақсатына қалай келтіргенін көрсетеді. Өлең қабылданды, бірақ иезуиттік басылымда жарияланбады. Бұл сәтсіздік оның поэзияға деген күмәнін күшейтті, оның көп бөлігі өлімінен кейін ғана жарияланды. Хопкинс иезуиттердің қатал өмірін таңдады және кейде көңілі тоңды. Оның өмірбаянын жазған Роберт Бернард Мартин «жаңадан қажылыққа түскен адамның өмір сүру ұзақтығы осы жастағы жалпы халықтың еркектерінің қырық жылға қарағанда жиырма үш жылға артық болды» деп атап көрсетті. 1884 жылы Хопкинс Дублин университетінің колледжінде грек және латын тілдерінен профессор болды. Оның ағылшын тамыры мен сол кездегі ирландиялық саясатпен келіспеушілігі, сондай-ақ оның кішкентай бойы (5 фут (2 метр)), тартымсыз сыртқы келбеті және ерекшеліктері оның мұғалім ретінде тиімділігін төмендетті. Бұл және Ирландиядағы оқшаулануы оның сол кездегі өлеңдерінде көрініс тапқан қайғылы күйді күшейтті, мысалы «Мен ояндым және күн емес, қараңғылық құлдырағанын сезіндім». Олар «құдіретті сонеттер» деп аталды, бірақ олардың сапасы үшін емес, Хопкинс досы канон Ричард Уотсон Диксонның айтуынша, өйткені олар «құдіретті кристалға» жетті, яғни олар Хопкинс өмірінің соңғы кезеңінде мазалаған меланхолиялық күйзелісті кристалдастырды.

Соңғы жылдар

Бірнеше факторлар оның күйзеліске түсуіне және соңғы бес жылында поэзиялық шабыттың шектелуіне әкелді. Оның жұмыс жүктемесі ауыр болды. Ол Англиядан және достарынан алыс, Дублинде өмір сүруді ұнатпады. Дублиннің бұрынғы ғасырдың грузин дәуіріндегі сәнінен қаншалықты төмендегеніне көңілі қалды. Оның жалпы денсаулығы нашарлап, көру қабілеті төмендеді. Өзін қоршалғандай және көңілсіз сезінді. Әулетті иезуит ретінде ол өзін суретшілік дилеммада тапты. Діннің талаптарына сай келетін қарапайымдылықты бұзатындай сезінген мақтандықты басу үшін, ол өлеңдерін жарияламауға шешім қабылдады, бірақ Хопкинс кез келген нағыз ақынға сын мен қолдау үшін тыңдаушылар қажет екенін түсінді. Оның діни міндеттері мен поэзиялық дарыны арасындағы осы қайшылық оны екеуінде де сәтсіздікке ұшыраған сезімге жеткізді. Бірнеше жыл бойы аурудан және іш сүюден кейін, Хопкинс 1889 жылы 44 жасында обадан қайтыс болды және Гардинер-стриттегі Әулие Франциск Ксавьер шіркеуіндегі жерлеу рәсімінен кейін Гласневин зиратына жерленді. Ол өмірі бойы қазіргі кезде екіұшты немесе созылмалы депрессия деп аталатын аурудан зардап шеккен және терең қайғы-қасіретпен күрескен деп есептеледі. Дегенмен, өлім төсегіндегі соңғы сөздері: "Мен қатты бақыттымын, қатты бақыттымын" болды. Өмірінің соңына қарай Хопкинс бірнеше рет ұзақ депрессияға ұшырады. Оның "қорқынышты сонеттері" діни күмән мәселелерімен күреседі. Ол оларды Бриджеске "ұзақ, шаршаңқы жылдардың жұқа жинағы" деп сипаттады. "Шын мәнінде әділсізсің, Раббым" (1889) Еремия 12:1-ді қайталап, зұлымдардың неге гүлденгенін сұрайды. Бұл адал қызметкердің, өзін ескермегенін сезініп, шағымын ести алатын, бірақ тыңдағысы келмейтін құдайлық тұлғаға ("Мырза") деген ашу-ызасын көрсетеді. Хопкинс құрғаған тамырларды үмітсіздіктің метафорасы ретінде пайдаланады. Ақынның Құдайдан алыстауы "Мен ояндым және күнді емес, қараңғылықты сезіндім" деген өлеңде бейнеленген, онда ол таңертең оянғанда, дұғаларын "жақынға, азапты жатқанға жіберілген өлі хаттарға" теңейді. Аталған өлеңнің бастапқы жолы Ешқашан емес, әрқашан Жаратқан Иенің көз алдында таза болуға көмектеседі. "Ең жамансы жоқ, жоқ" және "Каррионның тыныштығы" да "қорқынышты сонеттер" қатарына жатады.

Ырғақсыз ырғақ

Хопкинстің тарихи маңыздылығының көп бөлігі оның поэзия формасына енгізген өзгерістермен байланысты, бұл дәстүрлі метрлік идеяларға қайшы келді. Хопкинске дейін орта ағылшын және қазіргі ағылшын поэзиясының көпшілігі ағылшын әдеби мұрасының нормандық жағынан мұраланған ырғақты құрылымына негізделген. Бұл құрылым екі немесе үш буынды "аяқтардың" қайталануына негізделген, әр қайталанудағы баса айтылған буын бірдей орынға түседі. Хопкинс бұл құрылымды "жүгіріс ырғағы" деп атады, және ол өзінің алғашқы өлеңдерінің кейбіреулерін осы ырғақта жазса да, англосаксон дәстүрінің ескі ырғақты құрылымына қызығушылық танытты, оның ең танымал мысалы – «Беовульф». Хопкинс өзінің ырғақты құрылымын «серпімді ырғақ» деп атады. Серпімді ырғақ әр түрлі буын саны бар аяқтардың айналасында құрылады, әдетте бір аяқта бірден төрт буынға дейін болады, және басымдық әрқашан аяқтың бірінші буынына түседі. Бұл дәстүрлі метрге қарсы шыққан Робинсон Джефферстің «қозғалыстық қысымына» ұқсас. Хопкинс серпімді ырғақты жүгіріс ырғағының шектеулерінен қашу жолы ретінде қарады, ол поэзияны сөзсіз «біркелкі және жаман» болуға итермелейді деді. Осылайша, Хопкинстің серпімді ырғағы еркін өлеңнің көп бөлігін болжауға болатын құбылыс ретінде қарастырылады. Оның туындылары заманауи Рафаэльге дейінгі және неоромантизм мектептерімен тікелей байланысы жоқ, бірақ ол олардың табиғатты сипаттауға деген сүйіспеншілігін бөліседі және көбінесе модернистік поэзияның алға басушысы немесе екі поэтикалық дәуірдің арасындағы көпір ретінде қарастырылады.

Эротикалық

1970 жылы антиквариат кітап сатушысы Тимоти д'Арч Смит Хопкинске жасырылған гомоэротикалық құштарлықтарды таңдады, ол Хопкинс Роберт Бриджестің алыс туысы, досы және Этон колледжінің оқушысы Дигби Макворт Долбенмен кездескеннен кейін белгілі бір деңгейде нақтылана түсетінін айтты, ол "христиандық Урандық" еді. 1991 жылы Роберт Бернард Мартин өзінің "Джерард Мэнли Хопкинс: Өте жеке өмір" атты өмірбаянында Хопкинс 1865 жылдың ақпанында Оксфордта Долбеннің 17 жасқа толуына орай Долбенмен алғаш кездескенде, бұл "[оның] студенттік жылдарындағы ең маңызды эмоционалдық оқиға, тіпті бүкіл өміріндегі ең маңыздысы" болғанын жазды. Мартин Хопкинс екінші адаммен сексуалдық жақындыққа түскенін білгенде қатты қорқытылатынын болжады. Хопкинс Долбен туралы "Досым қайда?" және "Соңғы басталған" атты екі өлең жазған. Долбеннің өлеңдерінің алғашқы басылымын және Хопкинстің өлеңдерін редакциялаған Роберт Бриджес екінші өлеңді "ешқашан басылмауы керек" деп ескерткен, бірақ Бриджес оны алғашқы басылымға (1918) қосты. Оның Долбенге деген сезімдерінің табиғатын көрсететін тағы бір көрсеткіш – Хопкинстің жоғары шіркеулік дін қызметкері оған Долбенмен тек хат арқылы ғана байланысуға рұхсат берген сияқты. Хопкинс Долбенді қайта көрмеді, ал олардың қарым-қатынасының жалғасуы екі жылдан кейін, 1867 жылдың маусымында Долбеннің суға батуымен күрт аяқталды. Долбенге деген Хопкинстің сезімі сол кезде салқындаған сияқты, бірақ оның өлімі оған үлкен әсер етті. "Айнымалы түрде, тағдыр Долбеннің өлімі арқылы оның ұзақ өмірінен гөрі көбірек сыйлаған болуы мүмкін, [] Хопкинстің көптеген ең жақсы өлеңдері – Долбенге, оның жоғалған жақынына және оның музасына деген қайғылы сағынышпен сіңген." Хопкинс пен Долбен арасындағы қарым-қатынас 2017 жылы жарық көрген "Хопкинс жұмбағы" романында зерттелді. Хопкинстің кейбір өлеңдері, мысалы, "Бұрықшының алғашқы қасиет қабылдауы" және "Эпиталамион" гомоэротикалық тақырыптарды қамтиды, бірақ екінші өлең Роберт Бриджес сақталған фрагменттерден құрастырған. 2006 жылы М.М. Кейлор Хопкинсті Уран ақындарымен байланыстыруды ұсынды, олардың шығармалары көп жағдайда Уолтер Патердің прозалық еңбектерінен туындаған, Хопкинстің Ұлы емтихандарына академиялық жетекшісі және кейіннен өмір бойы досы болған. Кейбір сыншылар гомоэротикалық интерпретациялардың тым тенденциозды екенін немесе оларды жыныстық, сексуалдық ерекшеліктері бар "гомосексуалдық" терминіне қарағанда "гомосоциалдық" кеңірек санатына жатқызуға болатынын айтты. Хопкинстің күнделік жазбалары, олар әйелдік сұлулыққа айқын таңдануды ұсынады. 2000 жылы Джустус Джордж Лоулер Роберт Мартиннің өмірбаянын сынға алып, Мартиннің "өз көзіндегі гомосексуалдық өмірбаянының шаңынан гетросексуалдық сәулені көре алмайтынын" айтты. Гомоэротикалық интерпретацияларды тудыратын өлеңдерді тек сублимация жаттығулары ретінде емес, діни сенімнің күшті көрінісі ретінде қарастыруға болады, бұл сенім оның отбасында шиеленіс тудырып, тіпті оны қажетсіз өзімшіл деп санаған кейбір өлеңдерін өртеп жіберуге итермеледі. 2000 жылы Джулия Савилл поэмадағы діни бейнелерді Хопкинстің гомосексуалистік болмысы мен құштарлығымен байланысты шиеленісті білдіру тәсілі деп қарады. Кристофер Рикс Хопкинс көптеген тәубелік амалдарға қатысқанын атап өтті, "бірақ бұл өзін-өзі жазалаудың бәрі оған өзін-өзі жазалау емес, олар оның ісі немесе оның Әкесінің ісі туралы не болғанын түсінуі".

Оқшаулау

Хопкинс өмірінің соңғы бес жылын Дублин университетінің классика профессоры ретінде өткізді. Хопкинстің 1885 жылғы оқшаулануы көп қырлы болды: иезуит, англикандық отбасынан және туған жерінен алшақтаған, саяси келеңсіздер кезінде Дублинде сабақ берген ағылшын, өнер және діни шақыруларын үйлестіруге тырысқан, басылмаған ақын.

Өзгелерге әсер ету

Рикс Хопкинсті "Викториан дәуірінің ең түпнұсқа ақыны" деп атады. Хопкинс поэзиядағы модернистік қозғалысты бастауға Т. С. Элиоттан гөрі кем емес ықпал еткен деп саналады. Оның эллипстік тіркестермен, екіұшты мағыналармен және ерекше әңгімелесу ырғақтарымен жасаған тәжірибелері В. Х. Ауден мен Дилан Томас сияқты ақындарға еркіндік сыйлады. Хопкинс сондай-ақ Гана ақыны және романисі Коджо Лэйнге тікелей әсер етті, оның "Аспанда ине жоқ" деген өлеңі Хопкинстің "Желқой" өлеңінің мәдениаралық аудармасы деп есептеледі. Санта-Клара университетінде ағылшын тілінен Герард Мэнли Хопкинс, SJ профессоры қызметін атқарған американдық жазушы Рон Хансеннің "Шеттегілер" романы Хопкинстің "Германияның қасіреті" туындысын көркемдеп бейнелейді. Дублин университетінің колледжіндегі Джерард Мэнли Хопкинс ғимараты оның құрметіне аталған.

Жазбалар

Ричард Остин «Сұлулықтың иесіне қайта оралу» кітабында Хопкинстің өлеңдерін оқиды. Джереми Нортам «Ұлы ақындар» кітабында Хопкинстің өлеңдерін оқиды. Американдық әнші-сазгер Натали Мерчант 2010 жылы шыққан «Leave Your Sleep» альбомында Хопкинстің «Көктем мен күз: жас балаға» өлеңін музыкаға қойды. Автор Саймон Эдж өзінің «Хопкинс жұмбағы» романына қосымша жазбада «Германияның апаты» поэмасын оқиды. Пол Келли (австралиялық музыкант) 2018 жылғы «Nature» альбомында «God's Grandeur» әнін орындайды.