Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Италияға қарсы Египетте және Ливиядағы британдық әскери шабуыл. "Компас" операциясы (әрі қарай) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Батыс шөлдік науқанының (1940–1943) алғашқы ірі британдық әскери операциясы болды. Британдық, Ұлыбритания Доминиондары мен Ұлтаралық қауымдастығының күштері 1940 жылдың желтоқсанынан 1941 жылдың ақпанына дейін Батыс Египетте және Ливияның шығыс провинциясы – Киренаикада 10-шы армияның (маршал Родольфо Грациани) итальяндық күштеріне шабуыл жасады. Батыс шөлдік күші (WDF) (генерал-лейтенант Ричард О'Коннор) шамамен 36 000 сарбазбен, Египеттегі Мерса Матрухтан 10-шы армияның итальяндық позицияларына қарсы бес күндік шабуылға шықты. 10-шы армияда Мысыр мен Киренаикадағы Сиди Баррани маңындағы бекіністерде шамамен 150 000 сарбаз болды. WDF итальяндықтарды бекіністі нысандарда және Сиди Барраниде жылдам жеңіп, содан кейін жетістіктерін пайдаланып, 10-шы армияның қалған бөлігін Египеттен шығарып, Ливия жағалауындағы порттарды басып алды. 10-шы армия Триполитанияға қарай шегінетін кезінде жеңіліске ұшырады және Беда-Фомм шайқасында талқандалды, қалдықтары Сирт шығанағындағы Эль-Агеилаға дейін қуылды. Британдықтар 138 мыңнан астам итальяндық және ливиялық әскерлерді, жүздеген танкты, мыңнан астам қару-жарақ пен көптеген ұшақтарды тұтқынға алды. WDF 1900 сарбазы қаза тапты немесе жараланды, бұл жаяу әскердің шамамен 10 пайызын құрады. WDF көлік құралдарының тозуына және 1941 жылдың наурыз айында Грекия шайқасына арналған "Lustre" операциясын жүргізу үшін ең жақсы жабдықталған бөлімшелердің ауыстырылуына байланысты Эль-Агеиладан әрі ілгерілемеді. Итальяндықтар Африка корпусы мен Люфтваффе көмегімен Триполиді қорғау үшін күшейтулер жіберді.

10-шы армия

Соғыс жарияланғанда 5-ші армия (генерал Итало Гарибольди) Ливияның батыс провинциясы – Триполитанияда, ал 10-шы армия (генерал Марио Берти) шығыста Киренаикада орналасқан болатын. Тунис француздары Триполитанияға қауіп тудырмағаннан кейін, 5-ші армияның бөлімшелері 10-шы армияны күшейту үшін жұмылдырылды. Ливияның генерал-губернаторы Итало Балбо өз әскерлерінен туысқандық оққа ұшырап қаза болғаннан кейін, маршал Родольфо Грациани оның орнына келді. Грациани үлкен, механикаландырылмаған итальяндық әскердің британдықтарды жеңе алатынына күмәндандырды, өйткені британдықтар саны жағынан кем болғанымен, моторизацияланған еді. 5-ші армиядан күшейтілген соң, 10-шы армия 150 000 жаяу әскер, 1600 артиллериялық құрал, 600 танкетка мен танк және 331 ұшақтан тұратын төрт корпустың эквивалентіне ие болды. XX корпусында 60-шы «Сабрата» жаяу әскер дивизиясы, XXI корпусында 1-ші КК. NN. «23 наурыз» дивизиясы, 2-ші КК. NN. «28 қазан» дивизиясы және 63-ші «Сирень» жаяу әскер дивизиясы болды. XXII корпусында 61-ші «Сирте» жаяу әскер дивизиясы, XXIII корпусында 4-ші КК. NN. «3 қаңтар» дивизиясы және 64-ші «Катанцаро» жаяу әскер дивизиясы орналасқан. Жаңа Ливия дивизиялар тобы (Gruppo Divisioni Libiche) құрамында моторлы және жеңіл брондалған Малетти тобы (генерал Пьетро Малетти), 1-ші Ливия дивизиясы (генерал-майор Луиджи Сибилле) және 2-ші Ливия дивизиясы (генерал-майор Армандо Пескатори) кірді. Малетти тобы 1940 жылдың 8 шілдесінде Дернада құрылды, оған жеті ливиялық мотоатқыштар батальоны, Fiat M11/39 танктерінің ротасы, L3/33 танкеткаларының ротасы, моторизацияланған артиллерия және жабдықтау бөлімшелері кірді, бұл 10-шы армияның негізгі моторизацияланған бөлімі болды. 29 тамызда Италиядан қосымша танктер келгеннен кейін, (Ливия танк басқаруы [полковник Валентини]) үш топтан құрылды: 1-ші танк тобы (полковник Ареска) I танк батальоны «М» және XXI, LXI және LXII танк батальондары «L», 2-ші танк тобы (полковник Антонио Тривиоли) II танк батальоны «М», бір ротасынан басқа және IX, XX және LXI танк батальондары «L» және Малетти тобы LX танк батальоны «L» ротасымен, II танк батальоны «M» ротасымен және үш ливиялық жаяу әскер батальонымен күшейтілді. Raggruppamento Maletti 1-ші Ливия дивизиясы мен 2-ші Ливия дивизиясымен бірге Regio Corpo Truppe Coloniali della Libia (Ливия отаршылдық әскерлерінің корольдік корпусы) құрамына енді.

Батыс шөлейт күші

Орта Шығыс командасы генерал Арчибальд Уэвеллдің басшылығында шамамен 36 000 әскер, олардың бір бөлігі Мысырдан тыс жерде, 120 зеңбірек және 275 танкке ие болды. Корольдік әуе күштерінде (RAF) екі эскадрилья "Харрикейн", бір "Глостер Гладиатор", үш "Бристоль Бленхейм", үш "Виккерс Веллингтон" және бір "Бристоль Бомбей" ұшағынан тұратын 142 ұшақ болды, сондай-ақ шамамен 46 истребитель және 116 бомбалаушы ұшақтар да бар еді. Батыс Шөл майданы (WDF) генерал-лейтенант Ричард О'Коннордың басқаруында болды, оған 4-ші Үнді жаяу әскер дивизиясы (генерал-майор Ноэль Бересфорд Пирсе) және 7-ші бронетанкті дивизия (генерал-майор сэр Майкл О'Мур Криг) қарасты. 14 желтоқсаннан бастап 6-шы Австралия жаяу әскер дивизиясының (генерал-майор Ивен Гиффорд Маккей) әскерлері Шығыс Африкаға жіберілген 4-ші Үнді дивизиясын алмастырды, бірақ бір бригадасы қалды. Британдықтарда Ordnance QF 2 фунттық зеңбіректермен жабдықталған жылдам "Крузер Mk I", "Крузер Mk II" және "Крузер Mk III" танктері болды, олар "Fiat M11/39" танктерінен басым болды. Британдықтарда сондай-ақ "Matilda II" жаяу әскер танктерінің батальоны болды, олар баяу болғанымен, 2 фунттық зеңбірекпен жабдықталған; "Matilda" танктерінің бронясын итальяндық танкіге қарсы және далалық артиллериясы тесіп өте алмады.

Шекаралық шайқастар

Италия 1940 жылғы 10 маусымда Ұлыбритания мен Францияға соғыс жариялады. Келесі бірнеше айда Ливиядағы итальяндық күштер мен Египеттегі британдық және Достас күштері арасында шабуылдар мен ұсақ шайқастар болды. 1940 жылғы 12 маусымда Жерорта теңіз флоты Тобрукты бомбалады. Флотка крейсерлер кірді және итальяндық "Сан-Джорджо" крейсерімен атысты жүргізді. 45-ші, 55-ші және 211-ші эскадрильяларының Корольдік Әуе күштерінің "Бленхейм" бомбалаушылары "Сан-Джорджоға" бір бомбамен соқтығысты. 19 маусымда британдық "Сан-Джорджоға" екі торпеда атқан, бірақ сәтті болмады. "Сан-Джорджодағы" артиллериялықтар жергілікті құрлықтағы әуе шабуылына қарсы бөлімдерге көмек көрсетіп, 47 британдық ұшақтың түсірілгенін немесе зақымдалғанын мәлімдеді. Әскери-теңіз артиллериясы "Savoia Marchetti SM.79" ұшағын атып түсіріп, Ливияның генерал-губернаторы және Солтүстік Африкадағы итальяндық күштердің бас қолбасшысы Итало Балбоны қаза қылды.

Е

1940 жылы 13 қыркүйекте итальяндық 10-армия «Е» операциясы аясында Мысырға қарай жылжыды. Итальяндықтардың жылжуымен бірге Соллумдағы шағын британдық күш Мерса Матрухтың шығысындағы негізгі қорғаныс позициясына қайта шегінді. Италиялықтардың алға жылжуына 3-ші Колдстрим гвардиясы, қосымша артиллерия және басқа да бөлімшелер кедергі келтірді. Капуццо бекінісін қайта басып алғаннан кейін итальяндықтар шамамен үш күн ішінде алға жылды және 16 қыркүйекте Сиди Барраниден тыс, Мактила тұсында тоқтап қалды. Италиялықтар шекарадан салынып жатқан Litoranea Balbo (Via Balbia) жолының жалғасы – Via della Vittoria бойында күшейту және жабдықтау күтіп, ор қазды. Сиди Баррани маңында Мактиладан бастап шығысқа қарай, жағалау бойымен, оңтүстікке қарай Тумар Шығысы, Тумар Батысы және Нибейуаға дейін бес бекінілген лагерь салынды; ал тағы бір лагерь оңтүстік-батысқа қарай тік жарға Софафиде салынды.

Британдық жоспар

Италияның шабуылынан кейін Уэвелл британдық әскерлердің Мысырдағы қолбасшысы генерал-лейтенант сэр Генри Мейтленд Уилсонға итальяндықтарды кері тарту үшін шектеулі операция жоспарлауға бұйрық берді. Компас операциясы әкімшілік себептермен бастапқыда бес күндік шабуыл ретінде жоспарланған, бірақ табысқа жеткен жағдайда операцияны жалғастыру мүмкіндігі қарастырылды. 28 қарашада Уэвелл Уилсонға 7-ші қолдау тобының Софафи маңындағы жарқанаттағы итальяндық лагерьлерді бақылауға алу керектігін, гарнизонның араласуына жол бермеу үшін, ал дивизияның қалған бөлігі мен 4-ші үнді дивизиясы Софафи-Нибеива аралығынан өту керектігін жазды. 7-ші Корольдік танк полкінің (7-ші RTR) үнді бригадасы мен жаяу әскер танктері Нибейуаға батыстан шабуылдайтын, ал 7-ші бронетанкті дивизия олардың солтүстік фланкін қорғап тұратын еді. Нибейуа басып алынғаннан кейін екінші үнді бригадасы мен 7-ші RTR Туммарға шабуылдайтын. Селби күштері (Колдстрим гвардиясының 3-батальоны және бірнеше артиллерия) Матрух гарнизонынан жау лагерін жағалаудағы Мактилаға қарай ұстап тұру керек еді, ал Корольдік теңіз күштері Мактила мен Сиди Барраниді бомбалайтын. Дайындықтар құпия сақталды және 25-26 қарашада өткен оқу-жаттығу кезінде бірнеше офицер ғана Матрух маңында белгіленген нысаналардың Нибейва мен Тумардың көшірмелері екенін білді. Әскерлерге екінші жаттығу болатыны айтылды және олар 7 желтоқсанға дейін операцияның нақты екенін білмеді, өйткені олар бастапқы позицияларына жетті. 8 желтоқсанның кешкісінде итальяндық барлау ұшағы Мактила мен Нибейуаға шабуылға дайындалып жатқанын хабарлады, бірақ Малеттиге хабарланбады. 9 желтоқсанда 1-ливиялық дивизия Мактилаға, ал 2-ливиялық дивизия Туммарға орналасқан. Малетти тобы Нибиевада, ал 4-ші КК. NN. "3 Gennaio" дивизиясы мен Ливия корпусының штабы Сиди Барраниде болды. "Сирень" 63-ші жаяу әскер дивизиясы мен XXI корпустың штабы Софафиде, ал "Катанзаро" 64-ші жаяу әскер дивизиясы Бук Буқта орналасқан. XXIII корпус пен 2-КК штабы. NN. "28 Октобр" дивизиясы Солум мен Хальфая асуында, ал 62-ші "Мармарика" дивизиясы Солумның оңтүстігіндегі Сиди Омарда болды. Берти ауру демалысында, ал Гарибольди 1-ші КК командирі. NN. "23 Март" дивизиясы мен 10-армия штабы Бардияда алыс жерде болды. (Берти Ливияға келген кезде, британдықтар да Ливияға келген еді.) Компас операциясы (la battaglia della Marmarica/Мармарика шайқасы) 7 және 8 желтоқсан түнінде басталды. Батыс шөлдік күш 7-ші бронетанкті дивизия, 4-ші үнді дивизиясы және 16-шы жаяу әскер бригадасымен бірге бастапқы позицияға жылжуды бастады. RAF итальяндық әуежайларына шабуыл жасап, жерде 29 ұшақты жойды немесе зақымдады. Селби күштері (бригадир А.Р. Селби) 1800 сарбазбен (көлікпен тасымалдауға болатын ең көп сандар) Матрухтан көтеріліп, шөлде танк-макеттерден бригада құрып, 9 желтоқсан таңында Мактиланың оңтүстік-шығысына жетті. Мактилаға монитор және канонерлік қайықпен шабуыл жасалды, Сиди Барраниге канонерлік қайықпен шабуыл жасалды.

Нибейва

9 желтоқсанда таңғы сағат 5:00-де артиллерия бөлімі шығыстан Nibeiwa-дағы бекінілген лагерьге бір сағат бойы алдау атысын бастады, оны Maletti тобы бақылап тұрды. Ал таңғы сағат 7:15-те дивизиялық артиллерия алдын ала бомбалауды қолға алды. 7-ші РТР құрамындағы 11-ші Үндістан жаяу әскер бригадасы Nibeiwa-ға солтүстік-батыстан шабуыл жасады, барлау нәтижесінде бұл бағыт ең әлсіз сектор екені анықталды. Сағат 8:30-ға қарай Nibeiwa басып алынды; Малетти шайқаста 818 сарбазбен бірге қаза тапты, 1338 адам жарақат алды; 2000 итальяндық және ливиялық әскер тұтқынға алынды. Британдық жақтан 56 адам қаза болды, оларға үлкен мөлшерде жабдықтар мен азық-түлік түсті.

Тумарлар

Тұммар-Вестке шабуыл сағат 1:50-де басталды, 7-ші РТР май құйып алғаннан және артиллерия қорғанысты бір сағат бойы атқылағаннан кейін. Солтүстік-батыстан тағы бір шабуыл жасалды, танкілер периметрді бұзып өтті, ал жиырма минуттан кейін жаяу әскер ілесіп келді. Қорғаушылар Нибейва гарнизонына қарағанда ұзақ уақыт тұрды, бірақ сағат 16:00-ге қарай Тұммар-Весттің солтүстік-шығыс бөлігінен басқасы жаулап алынды. Танкілер Шығыс Тұммарға жылжыды, оның көп бөлігі қараңғыда басып алынды. 4-ші броньды бригада Аззизияға жетті, онда 400 сарбаздық гарнизон қарсылық көрсетпей берілді, ал 7-ші гусарлардың жеңіл тобы Сиди-Бараниден Бук-Буққа дейінгі жолды кесіп тастау үшін ілгері жылды, ал 11-ші гусарлардың броньды машиналарын батысқа қарай жылжыды. 7-ші бронетанкті бригаданың танкілері итальяндық қарсы шабуылды тойтаруға дайын күйде қалды. Ливияның 2-ші дивизиясы 26 офицер мен 1327 сарбазды қаза қылды, 32 офицер мен 804 сарбаз жараланды, ал аман қалғандары тұтқынға алынды.

Мақтала

Түммардағы жағдайды білмей, Селби Мактиладан батысқа қарайғы жолдарды кесу үшін бөлімшелер жіберді, бірақ 1-ші Ливия дивизиясы олардан қашып өтіп кетті. Селби күштері 1-ші Ливия дивизиясының Мактиладан Сиди-Барраниге шегінуін ұстап қалды, олардың колоннасының бір бөлігін жағалау жолының солтүстігіндегі құмды төбелерге тікелей айдап салды. 6-шы Корольдік танк полкінің (6-шы RTR) крейсерлік танктері құмды дауылдың ішінде пайда болып, сағат 17:15 шамасында құм төбелердегі итальяндықтарды талқандады, содан кейін Селби күштеріне қосылып, қуып жете беруді жалғастырды. Италиялық қорғаушылар Сиди-Барраниде теңізге тіреліп, қоршауға түсті. 11 желтоқсан күні таңда британдықтар қайта шабуыл жасағанда, барлық жерде жаппай берілу басталды, тек 90-шы бекетте 2-ші Ливия дивизиясының әскерлері қысқа уақытқа қарсы тұрды, сосын 2000 сарбаз қолдарын көтерді.

Сиди Барани, Бук Бук және Софафи

10 желтоқсанда 16-шы жаяу әскер бригадасы 4-ші үнді дивизиясының резервінен шақырылып, 11-ші үнді бригадасының бір бөлігімен бірге Сиди Бараниға шабуыл үшін жүк көліктерімен ілгері жылды. Ашық жерде жылжу кезінде белгілі бір шығындарға ұшырады, бірақ артиллерия мен 7-ші РТР қолдауымен сағат 13:30-ға қарай Сиди Бараниге оңтүстік және оңтүстік-батыс бағыттарды жапты. Британдықтар сағат 16:00-де дивизиялық артиллерияның қолдауымен шабуыл жасады және қала түнге дейін түсті; екі ливиялық дивизияның және 4-ші СК. NN. "3-геннаио" дивизиясының қалдықтары 16-шы жаяу әскер бригадасы мен Селби күшінің арасында қоршалып қалды. 11 желтоқсанда Селби күштері мен бірнеше танктер 1-ші ливиялық дивизияға шабуыл жасап, басып алды, ал кешке 4-ші СК. NN "3 Gennaio" дивизиясы да капитуляциялады. 11 желтоқсанда 7-ші броньды бригадаға резервтен шығып, Бук Бук ауданында 4-ші броньды бригаданы алмастыру, көптеген адамдар мен қару-жарақтарды тазалау және тұтқындау бұйрығы берілді. 7-ші қолдау тобының тобы Рабиаға кірді және оны бос деп тапты; 63-ші жаяу әскер дивизиясы "Сирень" Рабиа мен Софафиден түн бойы кері шегінді. 4-ші броньды бригадаға Софафиден батысқа қарай оларды тоқтату туралы бұйрық кешікті, ал итальяндықтар жарқабақтың бойымен шегініп, Хафайядағы итальяндық күштерге қосыла алды. Италиялықтардың жоғалғандары: 2184 адам қаза тапты, 2287 әскер жараланды және 38000 адам тұтқынға алынды.

Пайдалану

Келесі бірнеше күн ішінде 4-ші броньды бригада жардың үстінде, ал 7-ші броньды бригада жағалауда қуып жете алмады, бірақ жабдықтау мәселелері және жоспарланғаннан жиырма есе көп болған тұтқындардың саны (көптеген) шабуылды тежеді. Италиялық әскерлер жағалау жолымен жиналып, Сиди-Баррани мен Бук-Буқтан шегініп жатқанда, "Террор" және екі канонерлік кемелерден атқыштарға ұшырады, олар 11 желтоқсан күні күні бойы және түннің көп бөлігінде Соллум аймағын атқылады. 12 желтоқсанның кешкісінде Мысырдағы итальяндық бекіністер Солумға және Сиди Омар аймағына жақын қалды. Италиялықтар 38 289 итальяндық және ливиялық сарбазды жоғалтты, олардың көпшілігі тұтқынға алынды, 73 танк және 237 зеңбірек, ал британдық сарбаздардың жоғалғандары 634 болды. WDF қайта ұйымдасып, содан кейін Виа делла Виттория арқылы, Хальфая өткелінен батысқа жылдам қозғалды және Ливиядағы Капуццо бекінісін қайта басып алды. 7 желтоқсанда Мальтадан келген "Уэллингтон" бомбалаушылары мен Мысырдан келген "Бленхейм" бомбалаушылары Кастель Бенито, Бенина және Эль Адемдегі итальяндық әуе базаларына шабуылдар жасады, Кастель Бенитоға жасалған шабуыл ерекше табысты болды, бес ангарға тиді және көптеген итальяндық ұшақтарды нысанаға алды; шабуылдар жыл соңына дейін жалғасты.

Соллум, Хаффая және Капуццо форты

Екі бронетанкті бригада мен 7-ші қолдау тобы шабуылды жалғастырды, ал 16-шы жаяу әскер бригадасының (4-ші үнді дивизиясынан бөлінген) жаяу әскері олардың ізінен ерді. 15 желтоқсанда Соллум мен Хафайя асуы басып алынды, ал британдық әскерлер шөлдегі итальян гарнизондарын оңтүстікке қарай айналып өтті. Шекаралық сымның ішкі жағында орналасқан Капуццо форты 1940 жылдың желтоқсан айында Бардияға қарай батысқа жылжу кезінде 7-ші бронетанктік дивизиясы тарапынан басып алынды. 7-ші бронетанктік дивизия Бардияның оңтүстік-батысында шоғырланды, 6-шы австралиялық дивизияның келуін күтті. Осы кезде WDF 38 300 тұтқынға алды, 237 бірлік қару және 73 танкты жаулап алды, ал 133 адам қаза тапты, 387 адам жараланды және сегіз адам жоғалып кетті.

Бардия

6-австралиялық дивизия (генерал-майор Ивен Маккей) 1941 жылдың 3-5 қаңтарында Бардияда итальяндық XXIII корпусына (генерал-лейтенант [Generale di Corpo d'Armata] Аннибале Бергонцоли) әуе көмегімен, теңіз артиллериясымен және артиллериямен шабуыл жасады. Австралияның 16-шы жаяу әскер бригадасы таңертең батыстан шабуылдады, онда қорғаныс әлсіз екені белгілі болды. Саперлер Бангалор торпедаларымен тікенді сымдарды жарып, содан кейін пикалар мен қашаулармен танкіге қарсы ордың қабырғаларын толтырып, бұзды. Австралиялық жаяу әскер және 7-ші РТР-дің 23 Матильда II танкысы итальяндық қорғанысты басып өтіп, 8000 тұтқынға алды. 17-австралиялық жаяу әскер бригадасы периметрде жасалған жарылымды пайдаланып, Switch Line деп аталатын қорғаныстың екінші шебіне дейін оңтүстікке қарай жылды. Екінші күні 16-австралиялық жаяу әскер бригадасы Бардияны басып алып, бекіністі екіге бөлді. Мыңдаған тұтқынға алынды, ал итальяндық гарнизонның қалдықтары бекіністің солтүстік және оңтүстік бөліктерін ғана ұстады. Үшінші күні 19-австралиялық жаяу әскер бригадасы Бардиядан оңтүстікке қарай артиллерия және қалған алты Матильда танкысымен қолдау көрсетілді. 17-австралиялық жаяу әскер бригадасы шабуыл жасады және екі бригада бекіністің оңтүстік секторын таңсырды. Солтүстіктегі итальяндық гарнизондар 16-австралиялық жаяу әскер бригадасына және 7-ші қолдау тобына бас берді; шамамен 25 000 тұтқын, 400 қару, 130 жеңіл және орташа танк және жүздеген автокөліктер алынды. Италиялықтардың қаза тапқандары 1703 адамды құрады, ал 3740 адам жарақаттанды.

Тобрукты басып алу

6 қаңтарда XIII корпус Тобрукты қоршап алды, оны XXII корпус қорғады (Энрико Маннелла). Фортты екі апта бойы блокададан кейін, 20/21 қаңтар түнінде «Террор» (капитан Гектор Уоллер) бастаған британдық кемелер Тобрукты бомбалады. Сонымен қатар, эсминецтер «Сан-Джорджио» кемесіне қашып кетуге тырысса, тұзақ құрып, бірақ кеме портта тоқтатылды. 21 қаңтар күні таңғы сағат 5:00-ден 7:00-ге дейін британдық артиллерия қаланы бомбалады. Сағат 7:00-де 2/3-ші австралиялық батальон шабуылға шығып, итальяндық қорғаныста тез арада жарық жасады және кешке Тобруктың жартысын басып алды. 22 қаңтарда теңіз күштері капитуляциялады, ал сағат 16:00-де генерал, гарнизон командирі де Маннелла күні бұрын тұтқындалғаннан кейін капитуляциялады.

Дерна Мечили

Джебель-Ахдар тауларының шығысындағы аймақты XX корпус (генерал-лейтенант Аннибале Бергонцоли) 60-шы «Сабратта» атты жаяу әскер дивизиясы және 120 танкіден тұратын Бабини тобы бекітті. Танк күштеріне 82 жаңа M.13/40 танк кірді, олардың толыққанды жауыгерлікке келгеніне он күн болмаса да, бәрібір алға жылжытылды. «Сабратта» дивизиясы Дернадан бастап, Вади Дерна арқылы Мечилиге дейін, ал Бабини тобы Мечилиде, Джованни Берта және Чаулан жерлерінде, жаяу әскердің қанаттары мен артынан күзетті. 23 қаңтарда 10-армия қолбасшысы, генерал Джузеппе Теллера, XX корпустың оңтүстіктен қоршалуына жол бермеу үшін британдықтарға қарсы қарсы шабуылға түсуге бұйрық берді. Келесі күні Бабини тобы, жаңа M.13/40 танктерінің оннан он беске дейін, батысқа қарай Дерна-Мечили тас жолын бөгеуге бет алған 7-ші гусарларға шабуыл жасады. Британдықтар дереу шегініп, 2-ші RTR-ден көмек сұрады, бірақ олар сигналдарды назарға алмады. Британдықтар бірнеше танк жоғалтып, екі M.13 танкын жойды, содан кейін 2-ші RTR жұмылдырылып, итальяндық танктерді биік қырқада ұстап алып, жеті M.13 танкын жойды, өздері бір крейсерлік және алты жеңіл танкты жоғалтты. Солтүстікке қарай 2/11-ші австралиялық батальон Дерна әуежайында «Сабратта» дивизиясымен және Бабини тобының берсальери роталарымен шайқасты, қарсыластың қаһарлы қарсылығына қарамастан баяу ілгеріледі. 19-шы австралиялық бригада таңертең жетті, ал итальяндық бомбалаушылар мен истребительдер австралиялықтарға шабуыл жасады. Италиялықтар далалық артиллерия мен пулеметтермен жазық жерді жарып, австралиялықтардың шабуылын тоқтатты. 26 қаңтарда 2/4-ші австралиялық батальон Дерна-Мечили тас жолын кесіп, бір рота түнде Вади Дернаны италиялықтардың батыл қарсы шабуылдарына қарамастан кесіп өтті. Италиялықтар 28/29 қаңтар түнінде гарнизонды қоршаудан сақтап қалу үшін шегінді, ал Бабини тобының артынан келгендері жолдарды миналап, тұзақтар қойып, британдықтардың қуып жете беруін қиындататын бірнеше шеберлікпен жасалған шабуылдар ұйымдастырды. Дерна 29 қаңтарда қарсылықсыз басып алынды, ал австралиялықтар Виа Балбия бойымен қуғынға шығып, 31 қаңтарда Джованни Бертаға жақындады.

Беда-Фомм шайқасы

Қаңтар айының соңында британдықтар итальяндықтардың Бенгазиден Litoranea Balbo (Via Balbia) арқылы кері шегінгенін білді. 7-ші бронетанктік дивизия 10-шы армияның қалдықтарын тоқтату үшін шөлге, Джебель Ахдар (Жасыл тау) -дың оңтүстігінен Мсус және Антелат арқылы жіберілді, ал 6-шы австралиялық дивизия итальяндықтарды жағалау жолымен, Джебельдің солтүстігінен қуды. Жер бедері британдық танктердің жылдамдығын баяулатты, сондықтан дөңгелекті көліктердің жедел тобы – Комб күштері (лейтенант-полковник Джон Комб) Джебельдің бойымен алға жіберілді. 5 ақпанның кешкісінде Комб күштері Бенгазидің оңтүстігіндегі Via Balbia-ға жетіп, Сиди Салехке жақын жерде, Аджедабияның солтүстігінде және Антелаттың оңтүстік-батысында жол тосқауылдарын орнатты; 10-шы армияның алдыңғы қатарлары отыз минуттан кейін жетті. Келесі күні итальяндықтар жол тосқауылдарын бұзу үшін шабуыл жасады және 7 ақпанға дейін шабуылдауды жалғастырды. Британдық күштердің қосымша әскерлері келгенімен және австралиялықтар Бенгазиден жолмен қысым көрсеткенімен, 10-шы армияның қалдықтары қарсылық көрсетуді тоқтатты. Бенгазиден Агедабияға дейін британдықтар 25 000 тұтқынға алды, 107 танк және 93 зеңбірек жаулап алды.

Гиарабуб, Куфра және Увеинат

Италия гарнизондары Соллумның оңтүстігіндегі Гиарабубты, Куфра оазисін, Ұлы құм теңізінің батыс жағындағы Жалоны және Триполидің оңтүстігіндегі Мурзукты ұстады. Гиарабуб оазисіне 1941 жылдың қаңтарында шабуыл жасалып, наурыз айында 6-шы австралиялық кавалерия полкі мен австралиялық жаяу әскер батальоны басып алды. Оңтүстікке қарай, Құм теңізінің шетінде Куфра оазисіне Француздық Экваторлық Африкадан келген еркін француздар, Ұзақ қашықтықтағы шөл тобының (LRDG) патрульдерімен бірге шабуыл жасады. (Куфра кейіннен 1941 жылдың наурыз айында екі айлық Куфраны басып алғаннан кейін құлдырады.) Батысқа қарай, Чад шекарасында, қаңтар айында Мурузуктегі итальяндық базаға шабуыл жасалды, онда жаңа қашықтықтан қарауылдау бөлімінің патрулі мен жергілікті шейх Каюгидің маңында шағын еркін француз жасағымен кездесуге барды. Күш Мурзукқа шабуыл жасап, үш ұшақ пен ангарды жойды; француз командирі қаза тапты, итальяндықтардың көпшілігі берілді және бірнеше тұтқынға алынды. Содан соң шабуылшылар үш бекіністі атып тастап, кетіп қалды. Мысыр, Ливия және Суданның қиылысында орналасқан 1828,80 м биіктіктегі Джебель Увеинатта итальян гарнизоны бар десант алаңдары болды. База Италияның Шығыс Африкасына (Африка Ориенталь Итальяна) ең жақын итальяндық аванпосты болды және Увеинаттан Судандағы Вади Халфаға итальяндық рейд жасау мүмкін болды. Кемежайлар мен теміржол шеберханаларын жою және Нил өзенінде кемелерді батыру Хартум мен Каир арасындағы байланысты үзіп тастауы мүмкін еді. Британдық патрульдер Фаяға барып, генерал Филипп Леклерк басқа француз жасағымен Куфраға шабуыл жасау үшін кездесті. Британдықтар ұшақтардан атылып, итальяндық Auto Saharan Company (Auto Avio Sahariane) бронемашиналарының шабуылына ұшырап, бірнеше жүк көлігін жойды. Леклерк Куфраға шабуыл жасау мүмкін емес деп шешті және қалған британдықтар Каирге оралды. Куфра 1 наурызда француздар басып алды және 45 күндік сапардан кейін сәуірде жаңа LRDG базасы болды.

Шығындар

WDF-те 500 адам қаза тапты, 55-і хабарсыз жоғалып кетті, ал 1373 адам жарақат алды. RAF 26 ұшақты жоғалтты, оның ішінде алты "Hurricane" және бес "Gladiator" истребительі, үш "Wellington" бомбалаушысы, бір "Vickers Valentia" бомбалаушы/көліктік ұшағы және он бір "Blenheim" жеңіл бомбалаушысы болды. Көптеген ұшақтар зақымдану салдарынан жұмысқа жарамсыз болды, оларды жөндеуге қосалқы бөлшектердің жетіспеуіне байланысты мүмкіндік болмады, бұл мәселе итальяндықтардың жарылғыш оқтарды жиі пайдалануымен одан да ушықты. (14 желтоқсанда Бардияға жасалған тоғыз "Blenheim" ұшағының шабуылында бір ұшақ атып түсірілді, ал жеті ұшақ жарылғыш оқтармен зақымдалды.) Италияның 10-армиясы кем дегенде 5500 адамды қаза қылды, шамамен 10 000 адам жарақат алды, 133 298 адам тұтқынға түсті, сондай-ақ 420 танк пен 845 артиллериялық құралдан айырылды.

Кейінгі операциялар

Италияның Беда-Фоммдағы капитуляциясынан бір апта өткен соң, Лондондағы Қорғаныс комитеті Киренаиканы ең аз күшпен ұстап тұруға және артық күштерді Грекияға жіберуге бұйрық берді. WDF (қазіргі XIII корпус) құрамында 6-австралиялық дивизия толық жабдықталған және ауыстыруға аз шығынға ұшырады. 7-ші бронетанктік дивизия сегіз ай бойы операция жүргізіп, механикалық жабдықтары тозығына жеткендіктен, жаңадан жабдықтау үшін алынып қойылды. 2-ші бронетанктік дивизияның екі полкі де тозығы жеткендіктен, дивизияда тек төрт танк полкі қалды. 6-австралиялық дивизия наурыз айында Грекияға, 2-ші бронетанктік дивизияның ең жақсы жабдықталған бригадалық тобымен бірге аттанды. Дивизияның қалған бөлігі және жаңа 9-австралиялық дивизия, үш бригадасының екеуі және көлігінің көп бөлігі Грекияға жіберілгеннен кейін, 7-австралиялық дивизияның екі толық жабдықталмаған бригадасымен бірге қалды. Дивизия Киренаикада итальяндықтардың неміс күшін күшейткеніне қарамастан, мамыр айына дейін қарсы шабуылға бара алмайды деген болжаммен билікті өз қолына алды. 2-ші бронетанктік дивизияның 3-ші бронетанктік бригадасы Киренаикада, күшін жоғалтқан жеңіл танк полкі, тұтқынға алынған итальяндық танктерді пайдаланатын екінші полк және наурыздың ортасынан бастап тозығы жеткен танктермен жабдықталған крейсерлік танк полкімен қалды. 2-ші қолдау тобында тек бір мотоатқыштар батальоны, далалық артиллерия полкі, бір танкіге қарсы батарея және пулемет ротасы болды; дивизияның көлігінің көп бөлігі Грекияға жіберілді. 10-армияның шамамен бірнеше мың әскері Киренаикадағы апаттан құтылды, бірақ Триполитаниядағы 5-армияда төрт дивизия болды. Сирт, Тмед Хасан және Буэрат бекіністері Италиядан күшейтілді, бұл итальяндық әскерлердің санын шамамен 150 000 адамға жеткізді. Германия Ливияға 22-ші директиваға сәйкес (11 қаңтар) блоктандыру отряды (Sperrverband) құру үшін күштер жіберді, бұл Африка корпусының алғашқы бөлімшелері болды (генерал-лейтенант Эрвин Роммель). 1941 жылдың 25 наурызында Грацианидің орнын Гарибольди басты.