Австралияның ұзын құлақты билбиі

Кіріспе

Сүтқоректілердің бір түрі

Үлкен бильби (Macrotis lagotis) – Австралияға тән, ұзын құлақты, қоянға ұқсас сүтқоректі жануар. Ол тесіктерде тіршілік етеді және түнде белсенді болып, жәндіктермен, жемістермен немесе саңырауқұлақтармен қоректенеді. Бильби – торсықты жануар, балаларын торсығында көтереді. Оған қауіп төндіретін факторлар – мекендеу ортасының жойылуы, аурулар және түлкілер сияқты жаңадан келген жыртқыштар. Бұрын кеңінен таралған бильбилер қазір тек Австралияның солтүстік-батыс және орталық құрғақ аймақтарында ғана кездеседі. Кіші бильби (Macrotis leucura) 1950 жылдары жойылғаннан кейін, оны көбінесе бильби деп атайды. Басқаша атаулары: далгит, пинки немесе қоян құлақты бандикут.

Этимологиясы және басқа атаулары

Бильби термині – солтүстік Жаңа Оңтүстік Уэльс аймағындағы Ювааларай абориген тілінен алынған қарыз сөз, ол "ұзын мұрынды егеуқұйрық" дегенді білдіреді. Батыс Австралияда нунгар халқы оны өз тілінен – "джалкат" сөзінен туындаған "далгите" деп атайды. Жаңа Оңтүстік Уэльстің вираджури тайпасы да оны бильби деп шақырады. Басқаша атаулары: "пинки" және "қоян құлақты бандикут".

Номенклатура

Үлкен бильбидің ғылыми сипаттамасы алғаш рет 1837 жылы Дж. Рид мырза жариялады. Рид өзінің сипаттамасын Ван Димен жерінен (қазіргі Тасмания) келген деп жаңылысқан үлгіге негіздеді, бірақ тарихи тұрғыдан алғанда бұл түр сол жерде кездеспеген. Барлық бандикут түрлері сол кезде кең ауқымды Перамлес туысына жатқызылғандықтан, Рид бильбиді де сонда орналастырды. Дегенмен, ол оның басқа түрлерден қаншалықты ерекше екенін атап өтіп, «егер осы түрдің тағы көптеген мысалдары табылмаса, жоғарыда көрсетілген белгілер Macrotis деген атаумен жаңа кіші туысты құруы мүмкін» деді. Лаготис деген атау «қоянға ұқсас болғандықтан» таңдалды. Келесі жылы Ричард Оуэн Лондон зоологиялық қоғамында баяндама жасап, осы түр үшін Thylacomys деген жаңа туыс құруды ұсынды. Бұл атау кеңінен қабылданып, көп жылдар бойы қолданыста болды. Сөйтіп, 1903 жылы Б. Артур Бенсли осы туысты қамтитын кіші туыс құрғанда, оны Thylacomyinae деп атады. Бұл атау күшінде қалады және кейіннен Thylacomyidae отбасылық деңгейіне көтерілді, бірақ Thylacomys енді жарамды емес деп есептеледі, себебі Ридтің алғашқы жұмысы Macrotis туысын белгілеген деп саналады. Осылайша, қазіргі таңдағы түрдің ғылыми атауы – Macrotis lagotis.

Жіктеу

Соңғы жылдары Peramelemorphia ішіндегі белбеулердің орналасуы өзгерді. Вон (1978) және Гроувз мен Фланнери (1990) бұл тұқымдасты Peramelidae тұқымдасына жатқызған. Кирш және авторлар тобы (1997) оларды Peroryctidae түрінен (қазір Peramelidae тұқымдасының бір бөлімі) ерекшеленетінін анықтады. Маккенна мен Белл (1997) оны Peramelidae-ге орналастырды, бірақ Chaeropus-тің Chaeropodinae кіші тұқымдасындағы туыс түрі ретінде қарастырды.

Сипаттама

Үлкен бильбилердің ұзын бандикут тұмсығы және өте ұзын құлақтары бар. Олардың ұзындығы шамамен 50-55 см. Бандикуттармен салыстырғанда, олардың құйрығы ұзын, құлақтары үлкен және жүні жұмсақ, жібектей. Құлақтарының үлкендігі олардың жақсырақ есту қабілетін қамтамасыз етеді. Ересек еркегіңің салмағы 1,9-2,2 кг, жақсы күйдегі еркектер шаруашылық жағдайында 3 кг-ға дейін өсе алады. Ана бильби кішкентай, салмағы шамамен 1,3-1,8 кг. Бильбилердің иіс сезу және есту қабілеттері өте жақсы. Олардың жүні көк-сұр түсті, қоңыр реңдерімен және өте жұмсақ. Құйрығы қара және ақ түсті, айқын қыры бар. Бандикуттардан айырмашылығы, олар өте жақсы қазады және күшті алдыңғы аяқтары мен жақсы дамыған тырнақтарымен кең туннель жүйесін салады. Бильби әдетте өзінің қоныс аумағында бірнеше қазба салады, шамамен онға дейін; және олардың арасында жылжып, жыртқыштардан және күннің ыстығынан қоршау ретінде пайдаланады. Ана бильбидің қапшасы артқа қарай қаратылған, бұл оның қазған кезде топыраққа толуына кедерес жасайды.

Тіршілік ету ортасы

Бір кездері Австралияның құрғақ, жартылай құрғақ және салыстырмалы түрде құнарлы аймақтарында, құрлықтың 70 пайызын алып жатқан бильби, 1995 жылға қарай құрғақ аймақтармен шектеліп, қорғауға алынған түр ретінде тіркелді. Ауқымы қашық солтүстік шөлді аймақтарына дейін қысқарғанға дейін, бұл түр Аделаида маңында, әсіресе қалалық саябақтарда жақсы танымал болды, сондай-ақ Перт маңында да тіркелген. Ол спираль тәрізді төмен қарай қазылған қуыста мекендейді, бұл оның жыртқыштарына кіруін қиындатады. Бильби спинифекс шөбі мен акация бұталарының болуына байланысты құрғақ орталарды ұнатады.

Диета

Үлкен бильбилер түнгі уақытта қоректенетін, барлық жейтін жануарлар болып табылады және су ішуге мұқтаж емес, себебі олар өсімдіктерінен, жәндіктер мен олардың дернәсілдері, тұқымдар, құрғақ қоректілер, термиттер, түйірлер, жемістер, саңырауқұлақтар және өте кішкентай жануарлар сияқты барлық қажетті ылғалды алады. Көптеген тағамдарды топырақты қазып немесе тырнап, содан кейін өте ұзын тілдерін қолдана отырып табады. Бильбилердің өсімдіктермен қоректенуі Австралия аймақтарында болатын өрттердің арқасында жеңілдеді, себебі олар бильбилерге ұнайтын өсімдіктердің қайта өсуіне көмектеседі. Олар сонымен қатар азық іздеу кезінде өте жылдам қозғалатын түрлер, әйелдер орташа есеппен 1,5 км, ал еркектер 5 км қашықтыққа дейін жүреді. Еркектер мен әйелдердің жылдамдығының айырмашылығы, еркектер көбінесе жұптасқан іздеумен айналысады және тек өзіне күтім жасауы керек болса, ал әйелдер өз балаларына жауапты және оларды асырау үшін жұмыс істеуі керек болғандықтан туындайды. Бильбилердің нашар көру қабілетіне байланысты байланыс жасау қиын, бірақ бұл мақсатқа жеткізілмейді, себебі бұл сүтқоректілер әдетте жалғыз немесе өте кішкентай топтарда өмір сүреді. Кез келген байланыс көбінесе еркектер арасында иіс сезу арқылы немесе есту арқылы жүзеге асырылады. Еркек бильбилердің иіс белгілері бір жыныстың өкілдері арасында байланыс құрудың бір тәсілі болып табылады, себебі әйел бильбилер мұндай сигналдарға көңіл бөлмейді және еркектер ешқашан әйелдеріне қарсы агрессивті болып табылмайды. Дегенмен, жабайыда ұсталған бильбилердің жасы 12 айдан кем болады. Әйелдер 6 айлық жасқа келгенде көбейе алады және жағдайлар қолайлы болса, жыл бойы көбейеді. Үлкен бильбилердің жүктілік мерзімі шамамен 12-14 күнге созылады, бұл сүтқоректілер арасындағы ең қысқа мерзімдердің бірі. Жаңа туған балалар өте кішкентай және жетілмеген болады. Олар анасының қапшығына өрмелеп барып, оның сегіз сүт безіне жабысуы керек. Олар 70-75 күннен кейін қаптан шығып, тәуелсіз болар алдында 2-3 апта туған орнында қалады. Әдетте, бір туған бала 1-3 баладан тұрады және жағдайлар қолайлы болса, аналықтар жылына 4 рет тууы мүмкін. Save the Bilby Fund бас директоры Кевин Брэдли 2021 жылдың желтоқсан айында бұл жануарлардың бұрынғы ареалының шамамен 10% - ға дейін қысқарғанын, ол Австралияның 70% -ын құрағанын бағалады.

Greater bilbies are nocturnal omnivores that do not need to drink water, as they get all the moisture they need from their food, which includes insects and their larvae, seeds, spiders, termites, bulbs, fruit, fungi, and very small animals. Most food is found by digging or scratching in the soil, and using their very long tongues. Much of the plant diet of the bilby is facilitated by fires that occasionally run through Australian regions and facilitate the regrowth of plants that the bilby prefers. They are also a highly motile species when it comes to foraging, with females travelling on average 1.5 km between burrows and male travelling up to 5 km. The difference in male and female motility is most likely due to the fact that males are often in search of mates and need to only care for themselves, while females are responsible for their offspring and must work to support them. Communication remains difficult between bilbies due to poor eyesight, but since these marsupials usually live alone or in very small groups, this obstacle is not incredibly formidable. Any communication that does occur is mostly olfactory between males or auditory. The scent markings implemented by male bilbies primarily function as a mode of communication between members of the same sex, since female bilbies rarely take heed of such signals and males are never aggressive towards their female counterparts. However, wild caught bilbies tend to be less than 12 months old. Females become reproductively active at six months of age and can breed all year round if conditions are favourable. Greater bilbies have a very short gestation period of about 12–14 days, one of the shortest among mammals. The young are only long and very underdeveloped when they are born. They must crawl to the mother's pouch and latch onto one of her eight teats. They leave the pouch after 70–75 days and remain in the natal burrow for two to three weeks before becoming independent. Litters usually consist of one to three joeys and females can have up to four litters per year in favourable conditions. Save the Bilby Fund CEO Kevin Bradley estimated in December 2021 that the animal had been pushed back to around 10% of their former range, which covered 70% of Australia.

Қорғау бағдарламалары мен күш-жігерлері

Бильби шоколадты Пасха бильбилерін сату арқылы Пасхалық қоянға жергілікті балама ретінде танымал болды. Аделаидадағы Haigh's Chocolates 1993 жылдан 2020 жылғы Пасхаға дейін 950 000 шоколадты бильби жасады, олардың түсімдері Австралияның табиғи биологиялық әртүрлілігін қорғау үшін экологиялық жұмыстар жүргізетін «Түйесіз Австралия» қорына сыйланды. Австралияда қыркүйек айының екінші жексенбісінде Ұлттық бильби күні тойланады, ол консервациялық жобаларға қаражат жинауға арналған. Қайта қалпына келтіру жұмыстары Оңтүстік Австралияда сәтті өтті, 1997 жылы Тистл аралына 16 бильби босатылды. Арид қалпына келтіру популяциясының гендік қоры 2010 және 2020 жылдары тағы екі босату арқылы кеңейтілді, соңғысы Тистл аралындағы өркендеген популяциядан алынған. 2001 жылдан 2003 жылға дейін 19 бильби Айр түбегіндегі Венера шығанағындағы Венера шығанағының табиғат паркіне енгізілді. Бильбилер Монарто зообағында өсірілді. Бильбилер сонымен қатар Куинслендтегі Куравинья ұлттық паркіне енгізілді, 2006 жылдың ақпан айының басында жабайы жануарлардан қорғалған аумаққа алты бильби босатылды. 2012 жылдың шілдесінде Currawinya-дағы популяцияға қорғалатын аймаққа кірген жабайы мысықтардың зиян келтіргені хабарланды. Су тасқынынан кейін сыяқты тотыққан қоршаудың бөліктеріне тұзды су жиналды, ал мысықтар қоршауға тесіктер арқылы кірді. Сәуір және шілде айларында жүргізілген зерттеулер мысықтар табылған кезде ешқандай бильбиді анықтамады. 2015 жылдың шілдесінде 75 бильби қоршауға босатуға дайын болды, бірақ шамамен 30 мысық қырқылып, кем дегенде алтысы қалғандықтан, босату тоқтатылды. «Батыс қалқан» жобасы. Сәтті қайта қалпына келтірулер басқа да консервациялық жерлерде, соның ішінде аралдарда және Австралияның жабайы табиғатты сақтау қорының Скотия және Юкамура қорықтарында да жүзеге асырылды. Перт қаласына жақын орналасқан Каньяна жабайы табиғатты қалпына келтіру орталығында бильбилерді өсіру бағдарламасы өте сәтті жүзеге асырылуда. Батыс шөліндегі Марту халқының білімі бильби таралуын болжауға арналған модельдерге енгізілді.

The bilby has been popularised as a native alternative to the Easter Bunny by selling chocolate Easter Bilbies. Haigh's Chocolates in Adelaide made 950,000 chocolate bilbies between 1993 and Easter 2020, with proceeds donated to the Foundation for Rabbit Free Australia, which does environmental work to protect the indigenous biodiversity of Australia. A National Bilby Day is held in Australia on the second Sunday in September to raise funds for conservation projects. Reintroduction efforts have been successful in South Australia, with 16 bilbies released onto Thistle Island in 1997, The Arid Recovery population's gene pool has been expanded by two additional releases in 2010 and 2020, the latter from the thriving population on Thistle Island. From 2001 to 2003, 19 bilbies were introduced into the Venus Bay Conservation Park at Venus Bay on the Eyre Peninsula. Bilbies have been bred at Monarto Zoo

Bilbies were also introduced into the Currawinya National Park in Queensland, with six bilbies released into the feral free sanctuary in early February 2006. In July 2012 it was reported that the population at Currawinya has been affected by feral cats that had gained access into the protected area after the wire netting had rusted after flooding. The high salinity flood water had pooled around sections of the fencing, and once parts of it had rusted the cats had entered the reserve through the holes. Surveys found no bilbies in April nor July, when the cats were discovered. As of July 2015 there were 75 bilbies ready to be released into the enclosure, but with at least six cats remaining after around 30 were culled, release was being held back. Western Shield. Successful reintroductions have also occurred on other conservation lands, including islands and the Australian Wildlife Conservancy's Scotia and Yookamurra Sanctuaries. There is a highly successful bilby breeding program at Kanyana Wildlife Rehabilitation Centre, near Perth. The knowledge of the Martu people of the Western Desert has been incorporated into models that predict bilby distributions.