Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жүйенің толыққанды тұтастығы, оның жеке бөліктері ғана емес
A system as a whole, not just its parts
Холизм – жүйелердің өз құрамдас бөліктерінің қасиеттерінен өзгеше, тұтас ретінде белгілі бір қасиеттерге ие екенін айтатын пәнаралық идея. "Тұтас бөліктерінің қосындысынан артық" деген афоризм, көбінесе Аристотельге жатқызылады, осы ұсыныстың жинақы түйіндімесі ретінде жиі келтіріледі. Холизм тұжырымы ғылыми салалардың және өмір салтының кең спектріндегі әдістемелік негіз болуы мүмкін. Холизмнің қолданылуы жүйенің бөліктерінен асып түсетін қасиеттерін ашады делінген кезде, мұндай қасиеттер сол жүйенің пайда болатын қасиеттері деп аталады. Холизм барлық жағдайларда редукционизмге қарсы қойылады, ол ғылым философиясындағы басым түсінік, онда бөліктерден құралған жүйелерде сол бөліктерден тыс ешқандай ерекше қасиеттер болмайды. Холизмді қолдайтындар жүйелердегі пайда болатын қасиеттерді іздеуді олардың көзқарасын дәлелдейтін нәрсе деп санайды.
Holism is the interdisciplinary idea that systems possess properties as wholes apart from the properties of their component parts. The aphorism "The whole is greater than the sum of its parts", typically attributed to Aristotle, is often given as a glib summary of this proposal. The concept of holism can inform the methodology for a broad array of scientific fields and lifestyle practices. When applications of holism are said to reveal properties of a whole system beyond those of its parts, these qualities are referred to as emergent properties of that system. Holism in all contexts is often placed in opposition to reductionism, a dominant notion in the philosophy of science that systems containing parts contain no unique properties beyond those parts. Proponents of holism consider the search for emergent properties within systems to be demonstrative of their perspective.
Өмірбаян
"Голизм" термині Ян Смуц (1870–1950) 1926 жылы жазған "Голизм және эволюция" кітабында қолданылды. Ол сөздің тұрақты мағынасын ешқашан бермесе де, Смуц холизмді шындықтың кем дегенде үш ерекшелігін көрсете алу үшін пайдаланды. Біріншіден, голизм ғылыми өлшемдерге ие кез келген нәрсе – физикалық немесе психологиялық – өзінің бөліктерінен бөлек, тұтас табиғатқа ие екенін айтады. Оның мысалдарына атомдар, жасушалар немесе жеке тұлғаның мінезі жатады. Смуц жеке адамның денесі мен санасы толыққанды бөлек емес, керісінше, адамның тұтастық идеясын білдіретінін айту арқылы осы голизм сезімін талқылады. Екіншіден, Смуц голизмді эволюцияның себебі ретінде қарастырды. Ол эволюцияның кездейсоқ емес, Құдай сияқты жоғары күштің әрекетінен тумағанын мәлімдеді. Смуц Дарвиннің табиғи іріктеу және генетикалық өзгеріс тұжырымдамаларын қолданып, ғаламдағы табиғи процестердің кездейсоқ көзқарасын жақтаған авторларды сынады. Смуц эволюцияны табиғаттың өзін шығармашылықпен және мақсатты түрде түзету процесі ретінде түсіндірді. Осылайша, голизм – тұтас жүйенің қоршаған ортаның күйзелістеріне шығармашылықпен жауап беруге бейімділігі, онда бөліктер табиғи түрде бірігіп, жүйені жаңа деңгейге жеткізеді. Смуц Павловтың зерттеулеріне сілтеме жасап, мінез-құлық өзгерістерінің мұрагерлік арқылы берілуі оның шығармашылық эволюция идеясын, табиғаттағы таза кездейсоқ дамуға қарсы дәлелдейтінін айтты. Смуц осы шығармашылық процестің барлық физикалық жүйелерде және олардың бөліктерінде ішкі қасиет екеніне сенді және тікелей емес, трансценденттік күштерді жоққа шығарды. Соңында, Смуц голизмді ғаламның нақты (трансценденттік емес) табиғатын түсіндіру үшін пайдаланды. Оның сөзімен айтқанда, голизм – "ғаламдағы барлық құрылымдық топтасулар мен синтездерге жауап беретін түпкілікті синтетикалық, реттеуші, ұйымдастырушы және басқарушы белсенділік". Смуц ғаламға голистік тұрғысынан қарау, оның процестерін және эволюциясын редукционистік көзқарасқа қарағанда тиімдірек түсіндіретінін дәлелдеді. 1926 жылы жарық көрген "Голизм және эволюция" кітабына ғылым және тіл білімінің мамандары көп көңіл бөлмеді және ол теориялық тұтастығының жетіспеуі үшін сынға ұшырады. Дегенмен, кейбір биологтар оның алғашқы басылымынан кейін жақсы баға берді. Уақыт өте келе, голизм сөзінің мағынасы Смуцтың осы терминге берген алғашқы анықтамасымен байланысты болды, бірақ оның еңбектерінен туындайтын монизм, дуализм сияқты метафизикалық міндеттемелерден алыс болды. Физикада ажырамас тұжырымдамалардың әртүрлі түрлері бар және оларды зерттеу онтологиялық мәселеге түсінік беруге көмектеседі деп саналады.
The term "holism" was coined by Jan Smuts (1870–1950) in his 1926 book Holism and Evolution. While he never assigned a consistent meaning to the word, Smuts used holism to represent at least three features of reality. First, holism claims that every scientifically measurable thing, either physical or psychological, does possess a nature as a whole beyond its parts. His examples include atoms, cells, or an individual's personality. Smuts discussed this sense of holism in his claim that an individual's body and mind are not completely separated but instead connect and represent the holistic idea of a person. In his second sense, Smuts referred to holism as the cause of evolution. He argued that evolution is neither an accident nor is it brought about by the actions of some transcendant force, such as a God. Smuts criticized writers who emphasized Darwinian concepts of natural selection and genetic variation to support an accidental view of natural processes within the universe. Smuts perceived evolution as the process of nature correcting itself creatively and intentionally. In this way, holism is described as the tendency of a whole system to creatively respond to environmental stressors, a process in which parts naturally work together to bring the whole into more advanced states. Smuts used Pavlovian studies to argue that the inheritance of behavioral changes supports his idea of creative evolution as opposed to purely accidental development in nature. Smuts believed that this creative process was intrinsic within all physical systems of parts and ruled out indirect, transcendent forces. Finally, Smuts used holism to explain the concrete (nontranscendent) nature of the universe in general. In his words, holism is "the ultimate synthetic, ordering, organizing, regulative activity in the universe which accounts for all the structural groupings and syntheses in it." Smuts argued that a holistic view of the universe explains its processes and their evolution more effectively than a reductive view. Professional philosophers of science and linguistics did not consider Holism and Evolution seriously upon its initial publication in 1926 and the work has received criticism for a lack of theoretical coherence. Some biological scientists, however, did offer favorable assessments shortly after its first print. Over time, the meaning of the word holism became most closely associated with Smuts' first conception of the term, yet without any metaphysical commitments to monism, dualism, or similar concepts which can be inferred from his work. There are different conceptions of nonseparability in physics and its exploration is considered to broadly present insight into the ontological problem.
Нұсқалар
Бір жағынан, физика үшін холизм – физикалық жүйенің табиғатын түсінудің ең тиімді жолы туралы көзқарас. Осы мағынада холизм – жүйелердің қасиеттеріне сәйкес, тұтасқан күйде түсіндірілетіндігі туралы әдістемелік талап. Физикадағы әдістемелік редукционист, мысалы, сұйықтың мінез-құлқын оның құрамына кіретін молекулаларды, атомдарды, иондарды немесе электрондарды зерттеу арқылы түсіндіруге тырысуы мүмкін. Ал әдістемелік холист, керісінше, осы тәсілде кемшілік бар деп санайды; конденсирленген заттар физигінің бірі былай дейді: «Бұл саладағы маңызды жаңалықтар орташа немесе макроскопиялық деңгейде сапа жаңа тұжырымдамалардың пайда болуынан туындайды – бұл тұжырымдамалар микроскопиялық құрамдас бөліктер туралы біздегі ақпаратпен үйлесімді болады деп үміттенеміз, бірақ оларға логикалық жағынан тәуелді емес». Бұл көзқарас қазіргі заманғы физиктер арасында кең таралған. Бомның физикалық жүйелердің табиғатына қатысты онтологиялық холизмі тікелей болды. Алайда Нильс Бор (1885–1962) онтологиялық холизмді тікелей емес, эпистемологиялық тұрғыдан ұстады. Бор бақылау аппаратын, негізгі физикалық бөліктермен қатар, бақылауға алынған жүйенің бір бөлігі деп қарастырды. Оның теориясы Боммен келіседі, яғни жүйелер тек олардың бөліктерінен ғана тұрмайды, сондай-ақ, орналасу және импульс сияқты қасиеттерді жүйенің құрамдас бөліктерінен тыс, тұтас жүйенің қасиеттері ретінде анықтайды. Бірақ Бор бұл тұтас қасиеттердің тек тәжірибелік жағдайда, физикалық жүйелер бақылауда болған кезде ғана мағынасы бар екенін айтады, ал жүйелер бақылауда болмаған кезде, тіпті бұл қасиеттер біздің бақылауымызdan тыс жерде болса да, мағыналы қасиеттері бар деп айтуға болмайды. Бор бұл тұтас қасиеттердің тек байқалатын болса ғана бар екенін мәлімдесе, Бом өзінің онтологиялық холизмін бір қадам алға жылжытып, бұл қасиеттер кез келген жағдайда болуы керек деп мәлімдеді.
In one sense, holism for physics is a perspective about the best way to understand the nature of a physical system. In this sense, holism is the methodological claim that systems are accurately understood according to their properties as a whole. A methodological reductionist in physics might seek to explain, for example, the behavior of a liquid by examining its component molecules, atoms, ions or electrons. A methodological holist, on the other hand, believes there is something misguided about this approach; one proponent, a condensed matter physicist, puts it: “the most important advances in this area come about by the emergence of qualitatively new concepts at the intermediate or macroscopic levels—concepts which, one hopes, will be compatible with one’s information about the microscopic constituents, but which are in no sense logically dependent on it.” This perspective is considered a conventional attitude among contemporary physicists. Bohm's ontological holism concerning the nature of whole physical systems was literal. But Niels Bohr (1885 1962), on the other hand, held ontological holism from an epistemological angle, rather than a literal one. Bohr saw an observational apparatus to be a part of a system under observation, besides the basic physical parts themselves. His theory agrees with Bohm that whole systems were not merely composed of their parts and it identifies properties such as position and momentum as those of whole systems beyond those of its components. But Bohr states that these holistic properties are only meaningful in experimental contexts when physical systems are under observation and that these systems, when not under observation, cannot be said to have meaningful properties, even if these properties took place outside our observation. While Bohr claims these holistic properties exist only insofar as they can be observed, Bohm took his ontological holism one step further by claiming these properties must exist regardless.
Тіл білімі
Семантикалық холизм жеке сөздердің мағынасы басқа сөздердің мағынасына байланысты екенін, өзара байланыстың кең желісін құрайтынын көрсетеді. Жалпы, мағыналық холизм сөздің мағынасын анықтайтын қасиеттер бір-бірімен байланысты екенін, сондықтан бір сөздің мағынасы өшкенде, желідегі барлық басқа сөздердің мағынасы да өзгеретінін айтады. Мағыналық холизмде мағынасы өзгерген сөздердің нақты жиынтығы көрсетілмейді, бірақ әдетте бұл өзгеріс тілдегі барлық сөздердің мағынасына тікелей әсер етеді деп есептеледі. Ғылыми салаларда редукционизм холизмге қарама-қарсы тұр. Ал лингвистика мен тіл философиясы контекстінде редукционизм көбінесе атомизм деп аталады. Атомизм әр сөздің мағынасы тәуелсіз екенін, демек тілде туындаған қасиеттер жоқ екенін мәлімдейді. Сонымен қатар, бір сөздің өзгеруі басқа сөздердің салыстырмалы түрде шағын тобының мағынасын өзгертетінін айтатын молекулалық мағына да бар. Мағыналық холизмнің лингвистикалық тұжырымы Куинге қатысты, бірақ кейіннен аналитикалық философтар Майкл Даммет, Джерри Фодор және Эрнест Лепор оны ресмилендірді. Бұл холистік тәсіл сөздер мағынаны қалай жеткізеді деген мәселені шешуге тырысса да, оның дұрыстығына қатысты екі негізгі сын бар: композициялыққа қарсылық және, әсіресе, мағынаның тұрақсыздығы. Біріншісі, мағыналық холизм тілдің композициялық қағидаларына қайшы келеді деп санайды. Кейбір тілдерде мағына композициялық болып келеді, яғни мағына сөз тіркесінің құрылымдық бөліктерінен туындайды. Мағыналық холизм сөздердің мағынасы басқа сөздердің мағынасын түсіндіруде маңызды рөл атқарады деп ұсынады: мысалы, "үй жануары балық" деген тіркес "3 унциядан кем" деген мағынаны білдіруі мүмкін. Мағынаның холистік көзқарасы мағына қолданылған сөздерге және олардың басқа сөздерге қалай мағына беруіне байланысты екенін, олардың құрылымына емес, сондықтан мағыналық холизм композициялықпен келіспейді және мәлімдемелерді әртүрлі түсіндіруге мүмкіндік береді. Екінші сын мағыналық холизм тілдегі мағынаны тұрақсыз етеді деп мәлімдейді. Егер кейбір сөздер басқа сөздердің мағынасын түсіндіру үшін қолданылуы керек болса, онда хабарды жеткізу үшін жіберуші мен қабылдаушы бірдей түсініктер немесе сенімдер жиынтығын бөлісуі керек. Егер бұл сенімдер әртүрлі болса, мағына жоғалуы мүмкін. Ақпараттық қарым-қатынас, тіл үйрену және психологиялық күй туралы қарым-қатынас сияқты байланыстың көптеген түрлері мағыналық холизм принциптеріне тікелей әсер етеді. Дегенмен, кейбір мағыналық холистер мағыналық холизмнің тұрақсыздығын әртүрлі көзқарас тұрғысынан қабылдайтын ерекшелік деп санайды.
Semantic holism suggests that the meaning of individual words depends on the meaning of other words, forming a large web of interconnections. In general, meaning holism states that the properties which determine the meaning of a word are connected such that if the meaning of one word changes, the meaning of every other word in the web changes as well. The set of words that alter in meaning due to a change in the meaning of some other is not necessarily specified in meaning holism, but typically such a change is taken straightforwardly to affect the meaning of every word in the language. In scientific disciplines, reductionism is the opposing viewpoint to holism. But in the context of linguistics or the philosophy of language, reductionism is typically referred to as atomism. Specifically, atomism states that each word's meaning is independent and so there are no emergent properties within a language. Additionally, there is meaning molecularism which states that a change in one word alters the meaning of only a relatively small set of other words. The linguistic perspective of meaning holism is traced back to Quine but was subsequently formalized by analytic philosophers Michael Dummett, Jerry Fodor, and Ernest Lepore. While this holistic approach attempts to resolve a classical problem for the philosophy of language concerning how words convey meaning, there is debate over its validity mostly from two angles of criticism: opposition to compositionality and, especially, instability of meaning. The first claims that meaning holism conflicts with the compositionality of language. Meaning in some languages is compositional in that meaning comes from the structure of an expression's parts. Meaning holism suggests that the meaning of words plays an inferential role in the meaning of other words: "pet fish" might infer a meaning of "less than 3 ounces." Since holistic views of meaning assume meaning depends on which words are used and how those words infer meaning onto other words, rather than how they are structured, meaning holism stands in conflict with compositionalism and leaves statements with potentially ambiguous meanings. The second criticism claims that meaning holism makes meaning in language unstable. If some words must be used to infer the meaning of other words, then in order to communicate a message, the sender and the receiver must share an identical set of inferential assumptions or beliefs. If these beliefs were different, meaning may be lost. Many types of communication would be directly affected by the principles of meaning holism such as informative communication, language learning, and communication about psychological states. Nevertheless, some meaning holists maintain that the instability of meaning holism is an acceptable feature from several different angles.
Биология
Биологиядағы холизмнің ғылыми қолданылуы жүйелік биология деп аталады. Жүйелік биологияның қарама-қарсы аналитикалық тәсілі – биологиялық жүйелер мен құрылымдарды тек олардың құрамдас бөліктері арқылы модельдеуді қамтитын биологиялық ұйымдастыру. "Редукционистік тәсіл көптеген компоненттерді және көптеген өзара әрекеттесулерді сәтті анықтады, бірақ, өкінішке орай, жүйелік қасиеттердің қалай пайда болатынын түсінуге көмектесетін нақты тұжырымдамалар мен әдістерді ұсынбайды. Биологиялық желілердегі себептер мен салдарлардың көп түрлілігі сандық өлшемдер арқылы бірнеше компонентті бір уақытта бақылау және математикалық модельдермен деректерді мұқият интеграциялау арқылы жақсы қарастырылады". Жүйелік биологияның мақсаты – жүйедегі өзара әрекеттесулердің модельдерін жетілдіру. Модельдеуге холистикалық тәсілдер жасушалық модельдеу стратегияларын, геномдық өзара әрекеттесулерді талдауды және фенотиптік болжамдарды қамтиды.
Scientific applications of holism within biology are referred to as systems biology. The opposing analytical approach of systems biology is biological organization which models biological systems and structures only in terms of their component parts. "The reductionist approach has successfully identified most of the components and many of the interactions but, unfortunately, offers no convincing concepts or methods to understand how system properties emerge the pluralism of causes and effects in biological networks is better addressed by observing, through quantitative measures, multiple components simultaneously and by rigorous data integration with mathematical models." The objective in systems biology is to advance models of the interactions in a system. Holistic approaches to modelling have involved cellular modelling strategies, genomic interaction analysis, and phenotype prediction.
Жүйелік медицина
Жүйелік медицина – жүйелік биологияға қолданылатын практикалық тәсіл және оның толықтығына негіделген қағидаларын қабылдайды. Жүйелік медицина адам организмінің жүйелерін тұтас бірлік ретінде қарастырады және зерттеулерде, сондай-ақ емдеуде осыны бастапқы тұс етіп пайдаланады.
Systems medicine is a practical approach to systems biology and accepts its holistic assumptions. Systems medicine takes the systems of the human body as made up of a complete whole and uses this as a starting point in its research and, ultimately, treatment.
Өмір салты бойынша қолданбалар
Голизм термині кейде диета, білім беру және денсаулық сақтау сияқты әртүрлі өмір салты тәжірибелерінде дәстүрлі тәсілдерді толықтыратын немесе оларды алмастыратын өмір салтын сипаттау үшін қолданылады. Мұндай жағдайларда голизм, белгілі бір өмір салты нәтижелерін алуға бағытталған қатаң немесе нақты анықталған әдістеме болып табылмауы мүмкін. Ол кейде стандартты тәсілдер ескермейтін факторларды, әсіресе балама медицина саласындағы факторларды ескеретін тәжірибелерді сипаттау үшін ғана қолданылатын сөз болуы мүмкін.
The term holism is also sometimes used in the context of various lifestyle practices, such as dieting, education, and healthcare, to refer to ways of life that either supplement or replace conventional practices. In these contexts, holism is not necessarily a rigorous or well defined methodology for obtaining a particular lifestyle outcome. It is sometimes simply an adjective to describe practices which account for factors that standard forms of these practices may discount, especially in the context of alternative medicine.