Кіріспе

Шотланд баспашысы, кітап сатушы және кеңсе тауарлары сатушы Арчибальд Дэвид Констебл (24 ақпан 1774 – 21 шілде 1827) – шотланд баспашысы, кітап сатушы және кеңсе тауарлары сатушы.

Өмір

Констебл Файф округының Карнби шаруашылығында, Келли графының жер басқарушысының ұлы ретінде дүниеге келді. 1788 жылы Арчибальд Эдинбург кітап сатушысы Питер Хиллге оқуға түсті, ол Меркет Крестінің оңтүстігіндегі Корольдік жолда орналасқан еді. 1795 жылы Констебл сирек кездесетін кітаптар сатумен айналысып, өз бизнесін бастады, Питер Хиллге қарама-қарсы, Меркат Крестінің солтүстік жағындағы бір бөлімді иеленді. Ол сол кезде Калтон-Хиллдің шетіндегі Калтон ауылында тұрды. 1801 жылы ол «Scots Magazine» журналын шығару құқығын сатып алды, ал шығыстанушы Джон Лейден оның редакторы болды. 1800 жылы Констебл «Farmer's Magazine» журналын бастады, ал 1802 жылдың қараша айында Сидней Смит номиналды редакторлығымен «Edinburgh Review» журналының бірінші нөмірін шығарды; алайда, лорд Джеффри, лорд Брогам, сэр Уолтер Скотт, Генри Халлам, Джон Плейфэр және кейіннен лорд Маколей серіктестері болғандықтан, журналдың бағыт беруші тұлғасы болды. 1802 жылы ол Уолтер Скотттың «Шотландия шекарасының әндері» атты еңбегін жариялады және кем дегенде осы сәттен бастап Скоттпен өмір бойына достық қарым-қатынасын сақтап келді. Уолтер Скотт негізінен адвокат болды, ал Эдинбург соты Констебльдің дүкенінен 100 метр қашықтықта орналасқан еді. 1809 жылдан бастап оның бас хатшысы Роберт Каделл фирмада қаржылық мүддеге ие болды, ал 1811 жылы ол Хантер оф Блэкнесті серіктес ретінде алмастырды, 1812 жылдан бастап Констебльдің жалғыз серіктесі болды. Констебл авторларға кеңпейілді қарым-қатынас жасау арқылы баспа ісінде жаңа бағыт ашты. «Edinburgh Review» журналының авторларына бұрын-соңды болмаған мөлшерде төлем жасалды, ал Констебл Скоттқа «Marmion» үшін 1000 гинея көлемінде аванс ұсынды. 1804 жылы А.Г. Хантер Констеблге серіктес болып қосылды, бұл фирмаға айтарлықтай капитал әкелді, содан кейін фирма «Archibald Constable & Co.» деп аталды. 1805 жылы Лонгман мен компаниясымен бірлесіп, Констебл Скотттың «Соңғы мистральдың әні» атты шығармасын, ал 1807 жылы «Мармион» шығармасын жариялады. Ол сондай-ақ Джеймс Хоггтың төрт кітабын жариялады: «Тау барды» (1807), «Шопан нұсқауы» (1807), «Орман мизгеры» (1810) және «Поэтикалық еңбектер» (1822). 1808 жылы Констебл мен сэр Уолтер Скотт арасында келіспеушілік туды, ол өз бизнесін Джон Баллантайн мен компаниясының баспаханасына тапсырды, олар капиталдың көп бөлігін ұсынды. Алайда, 1813 жылы татуласу орын алды. Баллантайн қиын жағдайда болды, және Констебл қайтадан Скотттың баспашысы болды, бұл ретте Джон Баллантайн мен компаниясының фирмасы ертерек таратылуы керек еді, бірақ Скотт Джеймс Баллантайн мен компаниясының баспа бизнесіне қызығушылығын сақтап қалды. 1810 жыл шамасында ол Крайгс Клоуздың басында, дүкенінің жанында үй сатып алды. Бұл үй-жай бұрын Уильям Кричтің үйі болған және тарихи тұрғыдан Андро Харттың үйі болған. Осы үйге байланысты баспаханалар 1800 жылдан бері Констеблге жалға берілген сияқты. 1808 жылы ол Эдинбургтің жоғары констебльдерінің төрағасы болып сайланды. 1812 жылы Хантер зейнеткерлікке шыққанда Роберт Кэткарт пен Роберт Каделлді серіктестер ретінде қабылдаған Констебл «Encyclopædia Britannica» атты энциклопедияның авторлық құқығын сатып алып, 4-ші, 5-ші және 6-шы басылымдарға қосымшаны (6 том, 1816-1824) қосты. 1814 жылы ол «Уэверли» романының авторлық құқығын сатып алды. Бұл роман анонимді түрде жарық көрді; бірақ қысқа мерзім ішінде 12 000 данасы сатылып кетті, ал Скотттың басқа романдары да тез арада жарық көрді. Фирма сондай-ақ «Жылдық тізілімді» жариялады. Шамадан тыс спекуляциялар салдарынан қиындықтар туындады, және 1826 жылы дағдарысқа ұшырады. Констеблдің Лондон агенттері төлемді тоқтатты, ол 250 000 фунт стерлингтен астам сомаға банкрот болды, ал Джеймс Баллантайн мен компаниясы да шамамен 90 000 фунт стерлингке жуық сомаға банкрот болды. Сэр Уолтер Скотт екі фирманың да банкроттығынан зардап шекті. Констебл қайтадан бизнеспен айналыса бастады және 1827 жылы «Констеблдің түпнұсқа және таңдалған еңбектерінің жинағы» атты жинақты шығарды, ол түпнұсқа еңбектер мен арзан бағамен қайта басылған стандартты кітаптардан тұрды, осылайша жоғары сапалы әдебиетті танымал етуге жасалған ең алғашқы және ең әйгілі әрекеттердің бірі болды. Констебл 1827 жылдың 21 шілдесінде Эдинбургтегі 3 Park Place үйінде сусыраудан қайтыс болды, бірақ оның фирмасы аман қалды, ал Констебл баспасы жиырмасыншы ғасырда да жалғасты, көптеген көркем және ғылыми-танымдық кітаптар шығарды. Ол бүгінге дейін Constable & Robinson ретінде жалғасуда. Парк-плейс - Джордж-сквердің солтүстігіндегі шағын алаң, ол 19 ғасырда Эдинбург университетінің жаңа медициналық ғимараттарын салу үшін бұзылды.

Отбасы

Констебл алғаш рет Мэри Уиллисонға (1814 жылы қайтыс болған), Эдинбургтің қарсыласы болған баспагер Дэвид Уиллисонның қызына үйленген. Олар Эдинбургтің батысындағы Крейгкрук қамалында тұрған. Балаларының арасында Томас есімді ұл және Елизавета есімді қыз болған. Олардың ұлы Томас Констебль ФРСЕ (1812–1881) әкесі қайтыс болғаннан кейін баспа бизнесін мұраға алды. 1839 жылы ол Эдинбургтегі Виктория патшайымының баспашысы және жариялаушысы болып тағайындалды және басқа да көрнекті сериялармен қатар «Констебльдің білім беру сериясы» және «Констебльдің шетелдік әртүрлі жинағы» серияларын шығарды. Мэри қайтыс болғаннан кейін Констебл 1818 жылы Джон Нилдің қызы Шарлотта Нилге қайта үйленді. Томас Констебль Эдинбургтегі қағаз жасаушы Александр Коуанның қызы Люсия Анне Коуанға үйленді (оның Констебль сияқты ірі баспа фирмасымен іскерлік байланысы болғандығы анық). Олар Эдинбургтің Бірінші жаңа қаласындағы 11 Тистл көшесінде тұрды. Олардың ұлы да Арчибальд Дэвид Констебль FRSE LLD (1843–1915) болды, ол атасының құрметіне осылай аталып, отбасылық дәстүрді баспагер ретінде жалғастырды. 1865 жылы ол фирманың серіктесі болды, ал Томас 1893 жылы зейнеткерлікке шыққанда фирма T. & A. Constable деген атпен жұмысын жалғастырды. Олардың қызы Элизабет Констебл (1818 жылы қайтыс болған) оның кіші баспа серіктесі, Раттодан Роберт Каделлге үйленді.

Көркем шығармаларда

Джон Патэрсонның "Мэр" атты шығармасындағы Джон Патэрсон ("Епископ") кейіпкері, Джеймс Хоггтың 1825 жылы «Ньюкасл» журналында алғаш жарияланған, Эдинбург баспа саласын сатиралық бейнелейтін аллегориялық туындысы, Арчибальд Констебл прототипінде жасалған.