Кіріспе

Мидраш халаха – ежелгі яһуди раввиндерінің Тауратты зерттеу әдісі. Бұл әдіс дәстүрлі түрде қабылданған 613 Мицвотты (бұйрықтарды) олардың Еврей Киелі кітабындағы көздерін анықтау арқылы және осы үзінділерді заңдардың нақтылығын дәлелдеу ретінде түсіндіру арқылы ашып түсіндіреді. Мидраш халаха термині жаңа заңдарды шығаруға да қолданылады, оны жазба сөздердің айқын мағынасын дұрыс түсіндіру немесе белгілі бір герменевтикалық ережелерді қолдану арқылы жүзеге асырады. Мидраш сөзі "іздеу" немесе "сұрау" дегенді білдіретін "драш" сөзінен шыққан, бірақ іс жүзінде түсіндіру мағынасын береді. Сондықтан мидраш – бұл "түсіндірілген", немесе қарапайым тілмен айтқанда, Тауратқа немесе Тауратқа негізделген заңдар мен этикаға бағытталған раввиндік түсіндірмелер жинағы. Бұл термин тек танайлық мидраш жинақтарына немесе танайлық түсіндіру процесіне ғана қолданылады. Дегенмен, жалпы қолданыстағы "мидраш" термині "мидраш аггадах" терминінің қысқартылған түрі болып табылады, ол мидраш халахадан өзгеше, Киелі кітапқа негізделген заңдық емес танайлық түсіндірмелерді білдіреді. Мидраш халаха аггадикалық емес, сондықтан кейде "мидраш" терминінің жалпылама мағынасымен шатасу тудырады. Керісінше, мидраш халаханың нәтижесі заңдық еңбектер, негізінен Мишна және Бераиса болып табылады.

Терминология

"Мидраш халаха" терминін алғаш рет Нахман Крохмал қолданды, ал Талмудтағы сәйкес сөз – "Мидраш Тора" = "Тораны зерттеу". Бұл түсіндірулер көбінесе жазба мәтіндердің нағыз мағынасын ашады деп есептелді; демек, Тораны дұрыс түсіндіру халаханың дұрыстығын және оның қажеттілігін дәлелдейтін болып саналды.

Көне халахтың мидрашы

Ескі халаха жеке заңдардың шегі мен ауқымын анықтауға ғана ұмтылды, нақты өмірдің қандай жағдайында белгілі бір ереже қолданылуы керек және оның салдары қандай болатынын сұрады. Сондықтан ежелгі мидраш, кітаптағы заңдарды мәтінді дәл түсіндіру және әртүрлі сөздердің мағынасын дұрыс анықтау арқылы нақты анықтауға бағытталған. Қабылданған түсіндіру нысаны көбінесе қарапайым лексикографиялық болып келеді және өте қысқа. Ескі мидраш халахасының стилін көрсету үшін бірнеше мысал келтірейік. Бұл ра’а сөзін (Шығу 21:8) «жағымсыз» (Мехильта, Мишпатим) деп аударады, бұл Рабби Элиезердің түсіндірмесіне қайшы келеді. «Бе миксат» (Шығу 12:4) деген тіркестен, оның пікірінше, тек «саны» дегенді ғана білдіреді, ескі халаха Құрбандық қойынды сойғанда, сойған адамның оны жейтін адамдардың саны туралы хабардар болуы керек деген ережені шығарады. Мерекелер күнтізбесін анықтау Наси мен оның кеңесінің шешіміне толығымен байланысты деген мәлімдеме Леуіліктер 23:37-ден алынған, онда бұрыс жазылған «отам» (олар) сөзі «аттем» (сендер) деп оқылады және «сен жариялайсың» деген түсіндірме фразаның бастапқы мағынасына сәйкес келеді. Егер берілген үзіндіде бір сөздің екі түрі келсе, біреуі мәтінде (кетиб) жазылған, ал екіншісі дәстүрлі оқу (кере) болса, халаха екеуін де қате деп белгілеуді қаламайды, сондықтан сөзді екі түрін де дұрыс деп санауға болатын етіп түсіндіреді. Осылайша ол Леуіліктер 25:30-ды түсіндіреді, онда «кере» сөзі «қабырғалы қалада», ал «кетиб» сөзі «қабырғасыз қалада» дегенді білдіреді, бұл бір кезде қабырғасы болған, бірақ қазір жоқ қалаға қатысты. Ол Леуіліктер 11:29-ды да осылай түсіндіреді. Крокмалдың айтуынша, кетиб соферимдердің өздеріне тиесілі, олар халаха берген түсіндірме мәтінде болуын қалады; мысалы, жоғарыда айтылған «отам» мен «аттем» жағдайында олар уау әрпін қасақана қалдырды.

Жас халахтың мидрашы

Жас халаха жеке үзінділердің сөзбе-сөз мағынасына ғана шектелмей, логикалық қорытындылар, басқа үзінділермен байланыстыру арқылы қарастырылып отырған мәтіндердің сөздерінен тұжырым жасауға тырысты. Сондықтан оның мидрашы ескі халаханың қарапайым түсіндірмесінен ерекшеленеді. Ол Киелі кітапты белгілі бір жалпы принциптерге сәйкес қарастырады, олар уақыт өте келе одан әрі кеңейтіліп, дамыды (Талмудқа қараңыз); және оның түсіндірмелері сөздердің қарапайым мағынасынан одан да алыстай түседі. Бірнеше мысал ескі және жас халахалардағы түсіндіру әдістерінің айырмашылығын көрсетеді. Жалпы қабылданған пікір бойынша, Мысырдағы алғашқы Құтқарылу мерекесі, яғни шығу мерекесі, кейіннен өткен мерекелерден өзгеше болды, себебі алғашқысында ашытқылы нанға тыйым тек бір күнге ғана болды, ал кейінгі мерекелерде бұл шектеу жеті күнге созылды. Ескі халаханы ұстанатын ғалилеялық Р. Хосе, Еврейлер кітабының 13-тарауындағы сөйлемдерді қалыпты қабылданғаннан өзгеше бөліп қарастырады; «бұл күн» (13:4-тараудың бірінші сөзі) деген «ха йом» сөзін 13:3-тараумен байланыстырып, үзіндіні былай оқыды: «Бұл күні ашытқылы нан жеуге болмайды». Ал жас халаха «ха йом» сөзін 13:4-тараумен байланыстырып, дәстүрлі халаханы «семукот» (жанында орналасу) принципі арқылы қолдайды; яғни «Ашытқылы нан жеуге болмайды» және «Бүгін шықтыңдар» деген екі сөйлем грамматикалық тұрғыдан бөлек болғанымен, мәтінде бір-біріне тікелей жанасып, бір-біріне әсер етеді. Ескі халаха мәтіннің сөздерінің анық мағынасы деп санайтын нәрсені, жас халаха сөйлемдердің орналасуы арқылы түсіндіреді. Ескі халаханың қарапайым түсіндірмесі мен жас халаханың жасалмалығы арасындағы үлкен айырмашылықты заңға қатысты жоғарыда келтірілген түсіндіру әдісінің айырмашылығы да көрсетеді. Екі халаха да адам мәйітке тигеннен немесе басқа себеппен ластанған жағдайда Құтқарылу мерекесіне қатыса алмайды деп есептейді. Жас халаха, ה әрпінің үстіндегі нүктеге қарамастан, «рехока» деп оқып, оны «жол» немесе «бағыт» деп түсіндіреді, тіпті мерекеге қатысудан қаншалықты алыс болу керектігін анықтайды. Алайда, халаханың негізін табу үшін, мәйітке тигеннен басқа себептермен ластанғандардың Құтқарылу мерекесіне қатыса алмайтынын түсіндіру үшін, бұл үзіндідегі (Леуіліктер 9-10) «иш» сөзінің қайталануын барлық басқа да ластану түрлерін қамту мақсатында деп түсіндіреді. Бұл әдіс-тәсілдердегі айырмашылыққа қарамастан, ескі және жас халаханың мидраштары өзі тек қана жазбалардың нағыз мағынасын іздегенін сендірді. Олардың түсіндірмелері мен қорытындылары мәтінде жатырғандай көрінді; және олар оларды дұрыс библиялық түсіндірме деп санауды қалады. Сондықтан олардың екеуінде де Киелі кітапты түсіндіру формасы бар, себебі әрқайсысы оны түсіндіретін және одан шығаратын халаханы айтады, немесе дұрыс айтқанда, оны түсіндіреді.

Абстракт және Мидраш халаха

Бұл нысанда айтылған заңға – яғни, оның негізінде жатқан Киелі кітап үзіндісімен бірге – «мидраш» атауы қолданылады. Ал, түпкілікті Киелі кітапқа негізделгенімен, бекітілген ереже ретінде жеке келтірілгені «халаха» деп аталады. Екінші типтегі халахот жинақтары – Мишна мен Тосефта, ал бірінші типтегі жинақтар – халахикалық мидраштар. Бұл атау оларды хаггадикалық мидраштардан ажырату үшін берілген, себебі олардың көп бөлігі халахоттан тұрады, бірақ оларда хаггадикалық бөлімдер де кездеседі. Бұл жинақтарда тәуелсіз халаха мен мидраш халаха арасындағы шекара анық емес. Мишна мен Тосефтадағы көптеген мишнаиоттар (жеке абзацтар) – мидрашикалық халахоттар. Ал халахикалық мидраштарда олардың негізгі жазбаларызсыз тәуелсіз халахоттар да бар. Бұл шатасу екі типтегі халахот редакторларының бір-бірінен материалдар алғанымен түсіндіріледі.

Р. Акива мен Р. Исмаилдің мектептері

Халахик мидраштардың екінші мақсаты Киелі кітапты түсіндіру болғандықтан, олар Пятикниженің мәтініне сәйкес құрастырылды. Тек қана заңдық мәселелерді қамтитын «Жаратылыс кітабында» халахик мидраш болмағандықтан, оған арналған мидраш жазылмаған. Ал Пятикниженің қалған төрт кітабына рабби Акива мен рабби Исмаил мектептерінен бір-бір мидраш жазылған, және осы мидраштардың көп бөлігі бүгінге дейін сақталған. Рабби Исмаил мектебінің «Шығу» кітабына арналған халахик мидрашы – «Меклитта», ал рабби Акива мектебінің «Меклиттасы» – Шимон бар Йохайдың «Меклиттасы», оның көп бөлігі «Мидраш ха-Гадолда» кездеседі. Р. Акива мектебінің «Леуіліктер» кітабына арналған халахик мидрашы «Сифра» немесе «Торат Коханим» деген атпен белгілі. Р. Исмаил мектебінен де «Леуіліктер» кітабына арналған мидраш болған, бірақ оның тек үзінділері ғана сақталған. Р. Исмаил мектебінің «Сандар» кітабына арналған халахик мидрашы – «Сифре», ал Р. Акива мектебінің «Сифре Зуттасынан» тек үзінділер ғана «Ялкут Шимони» мен «Мидраш ха-Гадолда» сақталған. «Сифренің» ортаңғы бөлігі – «Ережелер кітабына» арналған Р. Акива мектебінің халахик мидрашын құрайды, ал Р. Исмаил мектебінен де осындай мидраш болғанын Хоффманн дәлелдеген. Дегенмен, мидраштардың бірін Р. Исмаил мектебіне, екіншісін Р. Акива мектебіне тиесілі деп айтуға асығуға болмайды, себебі «Сифре» «Меклиттаның» кейбір тұжырымдамаларын қысқартылған түрінде қайталайды, ал «Мидраш ха-Гадолда» қамтылған «Меклитта» Акиваның мидрашынан көптеген ілімдерді сіңірген. Мидрашик халахоттар екі Талмудта да шашырап кездеседі, себебі Талмудта кездесетін көптеген халахик бараитоттар (ауызша заңдағы дәстүрлер) шын мәнінде мидрашиктер болып табылады, олар тиісті халахоттардың Киелі кітаптағы негіздерін көрсетеді, көбінесе мәтінді бастапқыда келтіреді. «Иерусалим Талмудында» мидрашик бараитоттар көбінесе «кетиб» (= «Жазбада») деген сөзбен басталады, содан кейін Киелі кітаптағы тиісті үзінді келтіріледі. Талмудтағы, бірақ қазіргі мидраштарда кездеспейтін мидрашик бараитоттардың мысалдарынан, осы сияқты көптеген еңбектердің жоғалғанын болжауға болады.

Бірнеше жас танаимдер мен көптеген амораимдердің мидрашы

Аморайлар танайлық халахотты кітаптан шығарып жатқанда қолданатын мидраш көбінесе сөздердің тікелей мағынасынан тым алыс болады. Осыған ұқсас жағдай жас танаимдердің көптеген түсіндірмелерінде де кездеседі. Мұндай түсіндірмелер көбінесе кітапқа негізделмеген, бірақ онымен байланыстыруға немесе Киелі кітаптағы сөздермен қолдау көрсетуге тырысқан халахоттарға қатысты болады. Талмуд бараитаның түсіндірмелері туралы жиі: «Киелі кітаптағы аят тек қолдау үшін ғана» (асмахта) дейді. Сифра мен Сифредегі көптеген түсіндірмелер осы санатқа жатады. Танна да кейде ашық түрде, Киелі кітаптағы сөзді дәлел ретінде ("re'aya") емес, халақаның бір ұсынысы ("zecher"; әдеби мағынасы – "еске түсіру") немесе оған ишара ("remez") ретінде келтіретінін айтады.