Хыркания – Каспий теңізінің оңтүстік-шығысындағы тарихи аймақ. Ахеменидтер, Селевкилер, Арсанидтер империяларының құрамында болған. "Жылқы" сөзінен шыққан.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Каспий теңізінің оңтүстік-шығысындағы тарихи аймақ Гиркания (/h//ər/'/k//eɪ//n//i//ə/) (Hyrkanía, Ежелгі парсы: 𐎺𐎼𐎣𐎠𐎴 Varkâna, Орта парсы: 𐭢𐭥𐭫𐭢𐭠𐭭 Gurgān, Акад тілі: Urqananu)
Historical region in the south east of the Caspian sea
The region served as a satrapy (province) of the Median Empire, a sub province of the Achaemenid Empire, and a province within its successors, the Seleucid, Arsacid and Sasanian empires. Hyrcania bordered Parthia to the east (later known as Abarshahr), Dihistan to the north, Media to the south and Mardia to the west.
Бұл аймақ Медия империясының сатрапиясы (провинциясы), Ахеменид империясының бір бөлігі және оның ізбасарлары – Селевкид, Арсакид және Сасанид империяларының провинциясы ретінде болған. Гиркания шығысында Парфиямен (кейіннен Абаршаһр деп аталды), солтүстігінде Дихистанмен, оңтүстігінде Медиямен және батысында Мардиямен шектесетін.
Historical region in the south east of the Caspian sea
The region served as a satrapy (province) of the Median Empire, a sub province of the Achaemenid Empire, and a province within its successors, the Seleucid, Arsacid and Sasanian empires. Hyrcania bordered Parthia to the east (later known as Abarshahr), Dihistan to the north, Media to the south and Mardia to the west.
Этимология
Гиркания (Ὑρκανία) – аймақтың грек атауы, Дарий I Ұлының Бехистун жазуында (б.з.д. 522 ж.), сондай-ақ басқа да көне парсы клинопись жазуларында тіркелгендей, көне парсы тіліндегі Верканадан алынған. Верка ескі иран тілінде "қасқыр" дегенді білдіреді. Авеста тіліндегі vəhrkō, гилаки және мазандарани тілдеріндегі verk/verg, қазіргі парсы тіліндегі gorg, санскрит тіліндегі vŗka (वृक) сөздерімен байланысты. Осылайша, Гиркания "Қасқырлар елі" деген мағынаны білдіреді. Бұл атау Каспий теңізіне дейін тарады және ежелгі Гирканияның ең ірі қаласы және астанасы болған Задракарта қаласының атына негізделген. Тағы бір көне атау – Дахистан (қазіргі иран тіліндегі "аудан" немесе "округ" мағынасындағы дегестанмен шатастырылмауы керек) кейде Гирканиямен бірдей қолданылады. Дахистан, нақты айтқанда, "Дахалардың мекені" дегенді білдіреді: б.з.д. 5 ғасырға дейін Гирканияның солтүстігінде өмір сүрген, қазір жоқ болған халық.
Hyrcania (Ὑρκανία) is the Greek name for the region, a borrowing from the Old Persian Verkâna as recorded in Darius the Great's Behistun Inscription (522 BC), as well as in other Old Persian cuneiform inscriptions. Verkā means "wolf" in Old Iranian, cf. Avestan vəhrkō, Gilaki and Mazandarani verk/verg, Modern Persian gorg, and Sanskrit vŗka (वृक). Consequently, Hyrcania means "Wolf land". The name was extended to the Caspian Sea and underlies the name of the city Zadracarta, the then largest city and the capital of ancient Hyrcania. Another archaic name, Dahistān (not to be confused with dehestan – a modern Iranian word for "district" or "county") is sometimes used interchangeably with Hyrcania. Dahistān refers, strictly speaking to the "place of the Dahae": an extinct people who lived immediately north of Hyrcania, as early as the 5th century BC.
Геллендікке дейінгі кезең
Хиркания б.з.д. 600 жылы Мидия империясының құрамына кірді, ал Николай Дамаскиннің мәлімдемесіне сәйкес, соңғы Мидия патшасы Астиагестің тұсында сатрапия ретінде басқарылды. Ол белгілі бір Артасирасты сатрап (әкім) етіп тағайындады. Медиан империясы құлағаннан кейін, аймақ Ахеменид империясына өз еркімен бағынды және б.з.д. 549-548 жылдары Ұлы Кир оны басып алды. Артасирас Кирдің басшылығымен сатрап қызметін жалғастырды. Ахеменид империясы кезінде Хиркания Парфия сатрапиясының құрамында болды, сонымен қатар Парфия және Хиркания сатрапиясы деп те аталатын. Ахеменид дәуірінде Хирканияны көшпелі шабуылдардан қорғау үшін бекіністер салынды. Б.з.д. 522 жылдың қыркүйегінде Дарий I-нің Магиялық узурпатор Гауматаны жеңгеннен кейін бүліктер империя бойынша тарады. Б.з.д. 522 жылдың желтоқсанында Хирканияда Фраортты қолдаған көтеріліс болды. Геродоттың мәліметінше, б.з.д. 480 жылы Грекияға екінші парсы жорығына Хирканиялық әскерлер Мегапан басшылығымен қатысты. Соғыстан кейін Гермус және Кайкус өзендерінің аңғарларында Хирканиялық әскерлерден құралған гарнизон орналасты. Кейбір дереккөздер Хирканияның кейін Медияның қарастырылатын провинциясы ретінде басқарылғанын көрсетеді. Кейін патша тағына отырған Дарий II, Идернесті сатрап етіп тағайындады. Гирканияда болған кезде Александр өзінің генералы Амминапесті Гиркания мен Парфияның сатрапы етіп тағайындады, бірақ көп ұзамай Гирканияның сатрапы ретінде Мардия және Тапурия сатрабы Автофрадатты алмастырды. Б.з.д. 328 жылы Автофрадат Александрға қарсы көтеріліс ұйымдастырды, ал Парфия сатрабы ретінде қайта тағайындалған Фратаферн көтерілісті басу үшін жіберілді. Б.з.д. 324 жылы Автофрадат Александр тарапынан жеңіліп, Пасаргадада өлім жазасын алды, ал Фрафафернге Гиркания, Тапурия және Мардия сатрапиялары берілді. Антигон б.з.д. 315 жылы Никанорды Гиркания мен Парфияның сатрапы етіп тағайындады. Ол б.з.д. 310 жылы Селевкке қарсы шайқаста Вавилон соғысы кезінде қайтыс болғанға дейін осы лауазымда қызмет етті, бұл Селевкке империяның шығыс аумақтарын басып алып, Селевкид империясын құруға мүмкіндік берді. Селевктің ұлы Антиох I Андрагораны Парфия мен Хирканияның сатрапы етіп б.з.д. 266 жылға дейінгі белгісіз күні тағайындады, бірақ Антиох II-ге қарсы б.з.д. 245 жылы көтеріліс жасады. Андрагора сатраптығының кезінде Дехестан қаласын құрған болуы мүмкін. Селевк II б.з.д. 231 жылы Гиркания мен Парфияны Селевкид билігіне қайтаруға тырысты, бірақ Кіші Азиядағы тәртіпсіздікті басу үшін қайта оралуға мәжбүр болғандықтан сәттілікке жете алмады. Б.з.д. 209 жылы Лабус тауындағы шайқастан кейін Антиох III Гирканияға шабуыл жасап, Тамбракс және Сиринкс қалаларын басып алды. Сиринкс қамалы кезінде қабырға бұзылғанда, гарнизон грек тұрғындарын өлтіріп, қашуға тырысты. II Арсак б.з.д. 190 жылы Магнезия шайқасында римдіктерден жеңілгеннен кейін Антиох IV билік құрған б.з.д. II ғасырдың соңында тәуелсіздігін қайта жариялаған болуы мүмкін. Антиох IV билік еткен кезде Хиркания әлі де Селевкид империясының құрамында болды. Митридаттың б.з.д. 148 жылы Мидияны басып алғаннан кейін, гирканиялықтар сәтсіз көтеріліс ұйымдастырды, ол Митридат тарапынан көп ұзамай басып тасталды. Хиркания патшалық сарайдың демалыс орны ретінде қызмет етті және Митридат б.з.д. 141 жылы осы жерге зейнетке шықты. Митридат II б.з.д. 124 жылы таққа отырғаннан кейін көп ұзамай Гирканияны қайтарып алып, Арсакидтер билігін қайта орнатты.
Hyrcania formed part of the Median Empire by 600 BC, and according to Nicolaus Damascenus, was administered as a satrapy by the time of the last Median king, Astyages, who appointed a certain Artasyras as satrap (governor). Upon the fall of the Median Empire, the region willingly submitted to the Achaemenid Empire and was occupied by Cyrus the Great in 549 548 BC, and for a time Artasyras continued as satrap under Cyrus, prior to his replacement by Astyages himself. Under the Achaemenid Empire, Hyrcania served as a sub province of the satrapy of Parthia, which was also known as the satrapy of Parthia and Hyrcania. Fortifications to protect Hyrcania against nomadic incursions were constructed during the Achaemenid period. Following Darius the Great's victory over the Magian usurper, Gaumata, in September 522 BC, revolts spread throughout the empire. In December 522 BC, a revolt in support of the Median leader Phraortes erupted in Hyrcania, In May, Phraortes was defeated and Hyrcania returned to Achaemenid rule. According to Herodotus, Hyrcanian soldiers participated in the Second Persian invasion of Greece in 480 BC under the command of Megapanus. After the war, a garrison composed of Hyrcanian soldiers was posted in the valleys of the rivers Hermus and Caicus. Some sources imply Hyrcania was later administered as a sub province of Media. who later assumed the throne as Darius II and appointed Idernes as satrap. Whilst in Hyrcania, Alexander appointed his general Amminapes as satrap of Hyrcania and Parthia, but was succeeded as satrap of Hyrcania by Autophradates, satrap of Mardia and Tapuria, not long after. In 328 BC, Autophradates rebelled against Alexander and Phrataphernes, who had been reinstated as satrap of Parthia, was sent to quell the revolt. Autophradates was defeated and executed by Alexander at Pasargadae in 324 BC and Phrataphernes was granted the satrapies of Hyrcania, Tapuria, and Mardia. Antigonus appointed Nicanor satrap of Hyrcania and Parthia, also known as the upper satrapies, in 315 BC and continued in this office until his death during the Babylonian War in battle against Seleucus in 310 BC which allowed Seleucus to conquer the eastern territories of the empire and form the Seleucid Empire. Seleucus' son, Antiochus I, appointed Andragoras as satrap of Parthia and Hyrcania at an unknown date prior to 266 BC, but rebelled against his successor Antiochus II in c. 245 BC. Andragoras may have founded the city of Dehestān during his tenure as satrap. Seleucus II attempted to reassert Seleucid control of Hyrcania and Parthia in 231 BC, but was unsuccessful as he was forced to return to Asia Minor to quell unrest. Following the Battle of Mount Labus in 209 BC, Antiochus III invaded Hyrcania and seized the cities of Tambrax and Syrinx, During the siege of Syrinx, when the wall was breached, the garrison slaughtered the Greek inhabitants and attempted to flee. Arsaces II may have reasserted his independence in 189 BC, following Antiochus' defeat at the hands of the Romans at the Battle of Magnesia in 190 BC. During the reign of Antiochus IV, in the late 2nd century BC, Hyrcania still formed part of the Seleucid Empire. After Mithridates' conquest of Media in 148 BC, Hyrcanians launched an unsuccessful revolt, which was crushed by Mithridates shortly afterwards. Hyrcania served as a royal retreat and Mithridates retired there in 141 BC. Soon after his ascension to the throne in 124 BC, Mithridates II, recovered Hyrcania and re established Arsacid control.
Эллиннен кейінгі кезең
Гиркания патшасы Артабан, Арсакидтер әулетінің қосалқы тармағынан шыққан, 10 жылы римдіктердің қолдауымен I Вононға қарсы көтеріліс ұйымдастырып, тақты сәтті басып алып, III Артабан атанды. Арсакидтер империясына римдіктердің араласуы 36 жылы Тиридат III-тің билікке келуіне әкеп соқты, ал Артабан III қысқа мерзімге Гирканияға жер аударылды. Гиркания сатрабы. Артабан III таққа қайта оралды және 38 жылы ұлы Варданес I оны мұрагерлік етті. Алайда Готарз тақты басып алуға тырысып, Даха тайпаларының жеріне қуылды. Арсакидтер империясы тұсында Гиркания жазығындағы бекіністер мен қарауылдық постерлерден тұратын Гурганның Ұлы қабырғасы Гирканияны көршілес Даха тайпаларының шабуылдарынан қорғауға көмектесу үшін салынды. 58-63 жылдар аралығындағы рим-партия соғысының басында Гирканияда көтеріліс болды, көтерілісшілер император Неронға көмек сұрап елшілер жіберді. Көтеріліс 60 жылына дейін жалғасты, одан кейін Вологасис I римдіктердің қауіп-қатеріне қарсы күресу үшін көтерілісшілермен бейбіт келісімге келді. Бірақ бейбіт келісім ұзаққа соқпады, хирканиялықтар 75 жылға дейін жалғасқан тағы бір көтеріліс көтерді. 2 ғасырдағы «Хань кітабында» Гиркания Ли-чинь (немесе Ли-кан, 黎幹) деп аталады. 225 жылы Ардашир I Гирканияны Сасанид империясының құрамына қосты. Жеті Ұлы әулеттің бірі – Аспахбад әулеті аймақта негізгі жерлерге иелік етті. 420 жылы Гирканияда болған кезде Яздегерд I ақсүйектер тарапынан өлтірілді, олар оның ақ аттан келген және суға сіңіп кеткенін айтты. Ақсүйектер таратып отырған аңыз халықты ақ аттың Ахура Мазданың Яздегердтің тираниясын тоқтату үшін жіберген періштесі деп сендірді. Гурган Яздегерд II тұсында монета соғу орталығы болғандығы белгілі. Яздегерд II-ге қарсы көтеріліске жетекшілік еткен дін қызметкерлері мен басқа да ақсүйектер Гирканияға жер аударылды және 453 жылы Абаршахрдағы Жаңа Шапур қаласына көшірілгенше сонда тұрды. Пероз I билігі кезінде Гефталиттер Гирканияға басып кірді және 465/469 жылдары Гурганда орналасты. Пероз бен оның ұлы Кавад Гефталиттерге қарсы күресті, бірақ Гурган маңындағы шайқаста жеңіліп, тұтқынға алынды. 591 жылы Бахрам Чобин Абаршахрға шығысқа қарай жылжыған кезде Гирканияны Жеті Ұлы әулеттің бірі – Карен әулеті басқарды. 591 жылы Бахрам Чобин жеңілгеннен кейін Хосров II Вистахмды Гирканияның марзбаны (губернаторы) етіп тағайындады, оның көтеріліс кезінде көрсеткен қолдауы үшін. Алайда Хосровтың Вистахмға деген сенімсіздігі оны патша сарайына шақырып, өлтіруге тырысуына әкелді. Вистахм Хосровтың ниеті туралы естіп, көтеріліс көтеріп, 596 жылы Смбат Багратуниге қарсы шайқаста жеңілгенге дейін Сасани империясының шығыс провинцияларының көп бөлігін басып алды. Смбат марапатталып, Гирканияның марзбаны болып тағайындалды және 602 жылға дейін осы лауазымда қызмет етті, осы кезеңде аймақ гүлденгендігі белгілі болды.
Artabanus, king of Hyrcania, belonging to a collateral branch of the Arsacid dynasty, led a revolt against the Roman backed Vonones I in 10 AD and successfully usurped the throne, becoming Artabanus III. Roman interference in the Arsacid Empire resulted in the ascension of Tiridates III in 36 AD, exiling Artabanus III to Hyrcania for a short time. satrap of Hyrcania. Artabanus III retrieved the throne and was succeeded by his son Vardanes I in 38 AD, however, Gotarzes unsuccessfully attempted to usurp the throne and was forced into exile amongst the Dahae. Under the Arsacid Empire, the Great Wall of Gorgan, a series of forts and outposts with the plains of Hyrcania, was constructed to aid in the defence of Hyrcania against raids undertaken by the neighbouring Dahae tribes. At the beginning of the Roman–Parthian War of 58–63, a rebellion erupted in Hyrcania and rebels sent envoys to Emperor Nero requesting aid. The rebellion raged until 60 AD when Vologases I hastily concluded a peace treaty with the rebels to allow him to deal with the threat posed by the Romans. However, the peace treaty did not last and the Hyrcanians launched another revolt that continued until at least 75 AD. Hyrcania is mentioned as Li chien (or Li kan, 黎幹) in the 2nd century AD Book of Han. Hyrcania was annexed to the Sasanian Empire in 225 AD by Ardashir I, The House of Aspahbadh, one of the Seven Great Houses, held lands principally within the region. Whilst staying in Hyrcania in 420 AD, Yazdegerd I was assassinated by the nobility who alleged that he had been killed by a white horse that emerged from and disappeared into a stream. The myth propagated by the nobility led people to believe the white horse was an angel sent by Ahura Mazda to end Yazdegerd's tyranny. Gurgān is known to have held a mint as early as the reign of Yazdegerd II. Priests and other nobles who had led the revolt against Yazdegerd II were also deported to Hyrcania where they stayed until they were moved to the city of New Shapur in Abarshahr in 453 AD. During the reign of Peroz I, the Hepthalites invaded Hyrcania and quartered at Gurgan in 465/469 AD. Peroz and his son Kavadh rallied against the Hepthalites and were defeated and captured in battle near Gurgan. At the time of the usurper Bahrām Chōbin's movement eastward into Abarshahr in 591 AD, Hyrcania was governed by the House of Karen, one of the Seven Great Houses. Following the defeat of the usurper Bahrām Chōbin in 591 AD, Khosrow II appointed Vistahm marzban (governor) of Hyrcania as a reward for his support during the rebellion, however, Khosrow's mistrust for Vistahm led him to attempt to execute him by luring him to the royal court. Vistahm was informed of Khosrow's intentions and rose in revolt, conquering much of the eastern provinces of the Sasanian Empire prior to his death and defeat in battle against Smbat Bagratuni in 596 AD. Smbat was rewarded and appointed marzban of Hyrcania, which he served as until 602 AD, during which time the region is known to have prospered.