Кіріспе

1983 жылы түсірілген кеңес ғылыми-фантастикалық фильмінде ай сәулесімен жасалған Көкжиек (ай қайнауы немесе айлық көкжиек деп те аталады) – тікелей күн сәулесі емес, ай сәулесі арқылы пайда болатын көкжиек. Жарық көзінің айырмасынан басқа, оның қалыптасуы күн көкжиегіне ұқсас: ол жаңбыр немесе сарқырама сияқты көптеген су тамшыларындағы жарықтың сынуынан туындайды және әрқашан Күнге қарама-қарсы жағындағы аспанның бөлігінде орналасады. Ай қайнауы күн көкжиегіне қарағанда әлдеқайда әлсіз болады, себебі Ай бетінен шағылысқан жарық мөлшері аз. Жарық көбінесе адам көзіндегі түс сезімтал жасушаларын (конус) қоздыруға жеткіліксіз болғандықтан, ай қайнауындағы түстерді ажырату қиын. Сондықтан, ай қайнауы көбінесе ақ түсті көрінеді. Дегенмен, ұзақ экспозицияда түсірілген суреттерде ай қайнауының түстері байқалады. Айлық көкжиектер туралы ең алғашқы мәліметтер Аристотельдің "Метеорология" еңбегінде (шамамен б.з.б. 350 жыл) кездеседі.

Көрініс

Айдың ең жарық фазасы, яғни толық ай кезінде немесе оған жақын болғанда ай қақпақтарын көру оңайырақ. Ай қақпақтарының пайда болу мүмкіндігін арттыру үшін, Ай аспанда төмен болуы керек (42 градустан кем биіктікте, мүмкіндігінше төменірек) және бұлттармен жасырылмауы тиіс. Сонымен қатар, түнгі аспан өте қараңғы болуы керек. Толық ай көтеріліп немесе батып келе жатқанда аспан толығымен қараңғы болмайтындықтан, оларды күн шығуға екі-үш сағат бұрын (көп адамдар бақыламайтын уақыт) немесе күн батқаннан кейін екі-үш сағаттан кейін ғана көруге болады. Әрине, Айдың қарама-қарсы жағында су тамшылары болуы керек (мысалы, жаңбырдан немесе шашырандылардан). Ауадағы ылғал тамшыларының мөлшері түстердің анықтығына әсер етеді деседі: тамшылар неғұрлым кішкентай болса, түстер соғұрлым аз жарқырайды. Диаметрі 1/500 дюймнен кішкентай болғанда, олар көбінесе ақ жарықты сындырады, себебі түстер бірігіп кетеді.

Орналасқан жерлер

Әлемнің көптеген жерлерінде шашыраңқы, тұман немесе былқы судан пайда болатын доғалар кездеседі. АҚШ-та мұндай доғаларды Ниагара шарлауығы (Нью-Йорк штаты), Йосемити ұлттық паркі (Калифорния штаты) және Камберленд шарлауығы (Кентукки штаты, Корбин қаласының жанында) сияқты әртүрлі шарлауықтармен байланыстыруға болады. Замбия мен Зимбабве шекарасындағы Виктория шарлауығы да шашыраңқы ай доғаларымен кеңінен танымал. Бұндай доғалар Коста-Риканың бұлтты ормандарында, Монтеверде және Санта-Елена сияқты таулы қалаларда да жиі көрінеді. Бұл құбылыс Кариб теңізінен соққан Рождество желдерінің әсерінен пайда болатын былқы су бұлттарының арқасында туындайды. Рождество желдері желтоқсанның соңынан қаңтардың соңына немесе ақпанның басына дейін соғады. Бұл бұлттар жолақты үлгілер құрайды, сондықтан испан тілінде оларды "пело де гато" ("мысық шашы") деп атайды. Коста-Риканың бұл аймағында желтоқсаннан ақпанға дейінгі айлардың толу кезінде ай доғалары дерлік әр ай сайын пайда болады. "Pelo de Gato" құбылысынан туындаған доғалар таң атқанға дейін ғана емес, күн батқаннан кейін де пайда болуы мүмкін, бірақ толық немесе жартылай толу ай қажет. Ай доғалары Гавайидің ылғалды аймақтарында да кездеседі, мысалы Кауаи аралында (ай шығыста, жаңбыр аз болғанда) және Гавайидің Үлкен аралында.