Кіріспе
Джон Фредерик Денисон Морис (29 тамыз 1805 – 1 сәуір 1872) – ағылшын англикандық социалистік теолог, көптеген еңбектердің авторы және христиандық социализмнің негізін қалаушылардың бірі. Екінші дүниежүзілік соғыстан бері Морисқа деген қызығушылық артып келеді.
John Frederick Denison Maurice (29 August 1805 – 1 April 1872) was an English Anglican theologian, a prolific author, and one of the founders of Christian socialism. Since the Second World War, interest in Maurice has expanded.
Ерте өмір және білім
Джон Фредерик Денисон Морис 1805 жылғы 29 тамызда Норманстон, Лоустофт, Саффолк қаласында Майкл Морис пен оның әйелі Присцилланың жалғыз ұлы ретінде дүниеге келді. Майкл Морис унитарий шіркеуінде кешкі уағыз айтушы болды. Отбасының ішіндегі қайтыстар отбасының "діни сенімдерін" өзгертіп, мүшелер арасында "қатты келіспеушіліктерге" әкеп соқты. Кейін Морис осы келіспеушіліктер мен олардың өзіне тигізген әсері туралы былай деп жазды: Майкл "білімі мол" адам болған және ұлына алғашқы білім берген. Ол "оқытуға жауапты, әрқашан міндеттілік танытқан, үлгілі бала болды. Ол өздігінен көп оқыды, бірақ ойын-сауыққа құштар болған жоқ. Есейген, ойлы бала болғандықтан, тіпті сол кезде мемлекеттік қызметте болуды армандаған". Азаматтық құқық бойынша жоғары білім алу үшін Морис 1823 жылы Кембридж университетінің Тринити колледжіне түсті, онда түсу үшін діни талаптар болмаса да, тек ресми шіркеудің мүшелері ғана диплом алуға құқылы болды. Джон Стерлингпен бірге Морис Апостолдар клубын құрды. 1825 жылы ол Тринити-холлға ауысты. 1826 жылы Морис Лондонға адвокаттыққа дайындалу үшін барды, содан кейін Кембриджге оралды, онда 1827 жылы азаматтық құқықтан бірінші сынып диплом алды. 1827-1830 жылдар аралығындағы жоғары біліміне үзіліс берген кезде Морис Лондон мен Саутгемптон қалаларында тұрды. Лондон болғанда ол "Вестминстер шолуына" материалдар жазып, Джон Стюарт Миллмен танысты. Стерлингпен бірге ол "Афинеумды" да редакциялады. Журнал ешқандай төлем жасаған жоқ, ал оның әкесі ақшасын жоғалтқандықтан, отбасы Саутгемптонның кішкентай үйіне көшуге мәжбүр болды, ал Морис оларға қосылды. Саутгемптонда болған кезде Морис бұрынғы унитарийлік сенімдерін қабылдамай, Англия шіркеуінде діни қызметкер болуға шешім қабылдады. Милл Морис пен Стерлингті "Бентамизмнен мүлдем басқа негіздегі екінші либералдық және тіпті радикалдық партияны" ұсынушылар ретінде сипаттады. Морис мақалаларында Ли Хант пен Уильям Хазлитт сияқты радикалдарға симпатия білдірді, сондай-ақ он сегізінші ғасырдың соңындағы "тақтардың құлауын, үкіметтердің құлпыруын" құптады. Ол сондай-ақ Уиг Генри Броухемнің Англиядағы католиктердің эмансипациясын қолдағанын мақтап, бірақ оның аристократияға тым көп, ал халыққа жеткіліксіз сенегені үшін сынады. Морис 1830 жылы Оксфордтағы Эксетер колледжіне діни қызметке дайындалу үшін түсті. Ол көптеген студенттерден үлкен, өте кедей болды және "өздігінен, кітаптарымен айналысып отырды". Дегенмен, оның "әділдігі мен зиялылық қабілеттері" басқаларды таң қалдырды. 1831 жылдың наурыз айында Морис Англия шіркеуінде крещениеден өтті. 1831 жылдың қарашасында екінші сынып диплом алғаннан кейін, ол 1834 жылдың қаңтарында диакон болып тағайындалғанға дейін Оксфордта "жеке репетитор" болып жұмыс істеді және Леамингтон маңындағы Буббенхоллде пасторлық қызмет атқарды. Морис диакон болып тағайындалғанда жиырма сегіз жаста болғандықтан, ол көптеген діни қызметкерлерден үлкен және тәжірибелі болды. Ол екі университетке де қатысты және "Лондонның әдеби және әлеуметтік өмірінде" белсенді болды. Бәрі де, оның оқу мен оқуға деген құлшынысы Мориске "замандастарының ешқайсысында кездеспейтін" білімді сыйлады. 1835 жылы ол діни қызметкер болып тағайындалды.
Michael was "of no little learning" and gave his son his early education. The son "appears to have been an exemplary child, responsive to teaching and always dutiful. He read a good deal on his own account, but had little inclination for games. Serious and precocious, he even at this time harboured ambitions for a life of public service." For his higher education in civil law, Maurice entered Trinity College, Cambridge, in 1823 that required no religious test for admissions though only members of the established church were eligible to obtain a degree. With John Sterling Maurice founded the Apostles' Club. He moved to Trinity Hall in 1825. In 1826, Maurice went to London to read for the bar and returned to Cambridge where he obtained a first class degree in civil law in 1827. During the 1827–1830 break in his higher education, Maurice lived in London and Southampton. While in London, he contributed to the Westminster Review and made the acquaintance of John Stuart Mill. With Sterling he also edited the Athenaeum. The magazine did not pay and his father had lost money which entailed moving the family to a smaller house in Southampton and Maurice joined them. During his time in Southampton, Maurice rejected his earlier Unitarianism and decided to be ordained in the Church of England. Mill described Maurice and Sterling as representing "a second Liberal and even Radical party, on totally different grounds from Benthamism." Maurice's articles evince sympathy for Radicals such as Leigh Hunt and William Hazlitt, and he welcomed the "shattering of thrones, the convulsions of governments" that marked the end of the eighteenth century. He likewise commended the Whig Henry Brougham's support for Catholic emancipation in England, but criticized him for relying too much on the aristocracy and not enough on the people. Maurice entered Exeter College, Oxford, in 1830 to prepare for ordination. He was older than most of students, he was very poor and he "kept to himself, toiling at his books". However, "his honesty and intellectual powers" impressed others. In March 1831, Maurice was baptised in the Church of England. After taking a second class degree in November 1831, he worked as a "private tutor" in Oxford until his ordination as a deacon in January 1834 and appointment to a curacy in Bubbenhall near Leamington. Being twenty eight years old when he was ordained deacon, Maurice was older and with a wider experience than most ordinands. He had attended both universities and been active in "the literary and social interests of London". All this, coupled with his diligence in study and reading, gave Maurice a knowledge "scarcely paralleled by any of his contemporaries". He was ordained as priest in 1835.
Мористің ойлауына қатысты қарама-қайшы пікірлер
1833 жылғы 2 сәуірде Ричард Ченевикс Тренчке жазған хатында Морис қазіргі кездегі "қарама-қайшы пікірлердің рухының" "біздің күш-қуатымызды шектеп, өмірімізді құртатынын" айтып ренжіді. Оның "қарама-қайшы пікірлерге" қатысты шағымдарына қарамастан, бұл термин Мауриске деген реакцияны дәл сипаттады. Морис жазғандар, лекциялары мен уағыздары түрлі пікірлерге орын берді. Джулиус Харэ оны "Платоннан кейінгі ең ұлы ойшыл" деп есептесе, Джон Раскин оны "табиғатынан бастауға қиын, тіпті жаңылысқан" санады; ал Джон Стюарт Милл "Морис замандастарымның барлығынан гөрі көп ақыл-ойы ысырапқа кеткен" деді. Хью Уокер Виктория дәуірі әдебиетін зерттегенде, қарама-қайшы пікірлердің тағы да мысалдарына тапты. Чарльз Кингсли Мористі "ұлы және сирек кездесетін ойшыл" деп атады. Обри Томас де Вера Морис туралы айтқанда, оны тыңдауды "шашақпен бұршақ жеумен" салыстырды. Мэтью Арнольд Морис туралы "терең сезіммен бұтаны соғып, бірақ қоянды қозғамайтын" деді. Морисқа жақсы ықпал еткен әдебиет және теология саласындағы маңызды тұлға – Чарльз Доджсон, сондай-ақ Льюис Кэрролл болды. Доджсон Вере көшесіндегі таңғы және түскі құлшылыққа қатысқанда, Морис екі рет уағыз айтты және "Мен оның уағыздарын қатты ұнатып тыңдаймын" деп жазды. Морис 1860 жылдан 1869 жылға дейін Вере көшесіндегі Санкт-Петер шіркеуінің қызметін атқарды. М. Е. Грант Дафф 1855 жылғы 22 сәуірдегі күнделігіне "әдеттегідей осы уақытта Линкольн қонақүйінде Ф. Д. Морис уағыз айтқанын тыңдауға бардым. Мен оны бірінші және соңғы рет, отыз немесе қырық рет естігенімді ойлаймын, бірақ бірде-бір анық идеяны немесе тіпті ол өзі нені білгенін ең әлсіз түсінігімді де алып шыққан жоқпын" деп жазды. Джон Генри Ньюман Мористі "үлкен күшке" және "шынайы ниетке" ие адам деп сипаттады. Алайда, Ньюман Мористі "тұманды" деп тапқандықтан, оның жазбаларына қызығушылық танытпады. Америка Құрама Штаттарында "The National Quarterly Review and Religious Magazine" журналының 38-томында (қаңтар, 1879 ж.) Морис туралы былай делінген: "Морис мырзаның ерекшеліктері жақсы танымал және жыл сайын жоғары бағалана бастайды – кең көзқарастылық, терең ойлау қабілеті, зор ақыл-ой күші, сөзді қорқынышсыз айту және рухани адалдық". Лесли Стивен "Англияның утилитариандары" кітабында, 3-том, Джон Стюарт Милл (1900), "Морис діннің мәнін табиғаттың "қайта жаратылуынан" гөрі, жазаларды сиқырлы түрде жоюда көредтін діни ағымға да қарсы. Ол дінге қатысты "субъективті" көзқарасқа ие және Шлейермахердің "қуаныш – білу де, істеу де емес, сезімнің ынтасы мен қалауы" деген тұжырымын қолдайды".
Мұра
Морис көптеген адамдар бағалайтын мұра қалдырды, оның 1872 жылғы 1 сәуірдегі қайтысына байланысты алынған жауаптар осыны болжады. Ол Хайгейт зиратының батыс жағына жерленді, және "көпшілік оның мәйітін соңғы тыныс алатын жеріне шығарып салды, ал ашық қабірдің төңірегінде әртүрлі нанымдарды ұстанатын адамдар жиналды, оларды ортақ қайғы мен терең қайғы сезімі біріктірді. Ырымдағы сөздер мен баспасөз, адал достары мен шын ниеттегі қарсыластарынан, мырза Мористің құндылығына деген құрмет шынайы және жомарт болды." Фредерик Денисон Морис Англия шіркеуінде 1 сәуірде еске алынады. Лондонның Илинг қаласындағы Денисон көшесі оның құрметіне аталған.
Жеке мұрасы
Мористің жақын достары оның рухани қасиеттеріне "терең әсерленді". Әйелі оның түнде оянғанда "әрқашан дұға ететінін" байқады. Чарлз Кингсли оны "Құдай маған кездестірген ең әдемі жандардың бірі" деп атады. Мористің өмірі "қарама-қайшылық элементтерден" құралған. Мориц "бейбітшілік іздеген адам болғанымен, өмірі қақтығыстарға толы болды". Ол "терең қарапайымдылыққа ие болғанымен, көбінесе жақпаушылық танытқан, пікір таласына бейім адам" еді. Ол "үлкен қайырымдылық жасағанымен, замандас діни баспасөзді қатал сынаған". Ол "Шығанақ" аталымын ұнатпаған, бірақ шіркеу басшыларын сынаған адал шіркеу қызметкері" болды. Ол "меңдеген мінез-құлық" пен "көпке дейін созылатын юмор сезіміне" ие еді. Ол "көрінбейтін нәрсені көзге елестете алу қабілетіне" ие болды.
Оқыту мұрасы
Король колледжінде және Кембриджде профессор болған Морис "шынайы ізденісші студенттер тобын" өзіне тартты. Ол оларға кең оқу арқылы жинаған білімінен үйретті. Көбірек емес, ең бастысы – Морис студенттерге "сұрақ қою және зерттеу дағдысын" және "білімге құштарлықты және тәуелсіз ойлау қабілетін" сіңірді.
Жазбаша мұра
Маврикийдің жазба мұрасы "40-қа жуық томды" қамтиды және олар "өз заманындағы ой-пікір тарихында мәңгілік орынға ие". Король колледжі 1933 жылы Маврикийді құрметтеп "Ф.Д. Морис лекцияларын" орнатып, өткізіп тұрады. Маврикий – ағылшын әдебиеті және тарихының профессоры (1840–1846), кейін теология профессоры (1846–1853).