Джеймс Мартинеу: Британ діни философ және юниттариандық қозғалыстың қайраткері
James Martineau
Джеймс Мартинеу (1805-1900) – британ философ, Unitarian дінінің тарихындағы маңызды тұлға. Әлеуметтанушы Хариет Мартинеудің інісі, Манчестерлік колледж профессоры.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Британдық діни философ (1805–1900)
British religious philosopher (1805–1900)
Джеймс Мартино (21 сәуір 1805 – 11 қаңтар 1900) – британдық діни философ, унитаризм тарихындағы ықпалды тұлға. Ол атеист әлеуметтік теоретик, аболиционист Харриет Мартиноның ағасы болды. Джеймс Мартиноның балаларының арасында прерафаэлит суретшісі Эдит Мартино, суретші және ағаш кескіш Гертруда Мартино бар. Ол 45 жыл бойы Манчестердегі Жаңа колледжде (қазіргі Оксфорд университетінің Харрис-Манчестер колледжі) Ақыл-ой және моральдық философия, сондай-ақ саяси экономика профессоры қызметін атқарды, бұл колледж британдық унитаризмнің негізгі оқу орны болды. Мартиноның көптеген портреттері, соның ішінде Джордж Фредерик Уоттс салған портреті Лондонның Ұлттық портрет галереясында сақтаулы. 2014 жылы галерея өзінің меценаты, Уэльс ханшайымы Екатеринаның Мартиномен туыс екенін мәлімдеді. Ханшайымның бес атасының бірі, Фрэнсис Мартино Луптон, Мартиноның шөбере інісі болған. Галерея Мартино мен Лауреат ақын Альфред Лорд Теннисон арасындағы хат алмасуды да сақтайды, онда Теннисон оны "өзімен бірге болған барлық көрнекті адамдардың зиялы басшысы" деп жазған. Мартино мен Лорд Теннисон королева Викторияның ұлы, Альбани герцогы Леопольдпен жақсы таныс болды және Леопольдтың жиі "беделді доктор Мартиномен әңгімелескенін, ол өте ойлы, биік мақсаттары мен ерекше қабілеттері бар жас адам ретінде есептелгенін" атап өтті. Уильям Эварт Гладстон Фрэнсис Пауэр Коббке: «Доктор Мартино – сөзсіз, қазіргі замандағы ең ұлы ойшыл» деді.
James Martineau ('/m//ɑr//t//ɪ//n//oʊ/; 21 April 1805 – 11 January 1900) was a British religious philosopher influential in the history of Unitarianism. He was the brother of the atheist social theorist, abolitionist Harriet Martineau. James Martineau's children included the Pre Raphaelite watercolourist Edith Martineau, and painter and woodcarver Gertrude Martineau. For 45 years he was Professor of Mental and Moral Philosophy and Political Economy in Manchester New College (now Harris Manchester College, of the University of Oxford), the principal training college for British Unitarianism. Many portraits of Martineau, including one painted by George Frederick Watts, are held at London's National Portrait Gallery. In 2014, the gallery revealed that its patron, Catherine, Princess of Wales, was related to Martineau. The Princess's great great grandfather, Francis Martineau Lupton, was Martineau's grandnephew. The gallery also holds written correspondence between Martineau and Poet Laureate, Alfred, Lord Tennyson who records that he "regarded Martineau as the mastermind of all the remarkable company with whom he engaged". Martineau and Lord Tennyson were familiar with Queen Victoria's son, Prince Leopold, Duke of Albany and noted that Leopold, who had often "conversed with the eminent Dr. Martineau, was considered to be a young man of a very thoughtful mind, high aims, and quite remarkable acquirements". William Ewart Gladstone said to Frances Power Cobbe "Dr Martineau is beyond question the greatest of living thinkers".
Ерте өмір
Сегіз баланың жетіншісі Джеймс Мартино Англияның Норвич қаласында дүниеге келді, оның әкесі Томас (1764–1826) мата өндіруші және саудагер болған. Оның анасы, Элизабет Ранкин, қант өңдеуші және азық-түлік сатушының үлкен қызы еді. Мартино отбасы Гугенот хирургы және босқын Гастон Мартинодан тараған, ол 1693 жылы Мари Пьерге үйленіп, Норвичке қоныс аударған. Оның ұлы мен немересі, сәйкесінше Джеймс Мартиноның қарт атасы мен атасы, сол қалада хирург қызметін атқарды. Отбасының көптеген мүшелері унитариандық қозғалысқа белсенді қатысты, сондықтан Британдық унитариандықтың штаб-квартирасы – Эссекс залында олардың құрметіне бір бөлме аталды. Мартино отбасының Норвич, Бирмингем және Лондон қалаларындағы өкілдері әлеуметтік және саяси тұрғыдан белгілі унитариандықтар болды; Бирмингемдегі басқа да беделді унитариандық отбасылар Кенриктер, Неттфолдтар және Чемберлейндер еді, олардың арасында көптеген некелер болды. Эссекс залында Мартиноның ескерткіші орнатылған. Оның қарындасы Харриетке жақын болған некесі Франсис Луптон әйелдерге білім беру мүмкіндіктерін кеңейту үшін жұмыс істеді.
The seventh of eight children, James Martineau was born in Norwich, England, where his father Thomas (1764–1826) was a cloth manufacturer and merchant. His mother, Elizabeth Rankin, was the eldest daughter of a sugar refiner and grocer. The Martineau family were descended from Gaston Martineau, a Huguenot surgeon and refugee, who married Marie Pierre in 1693, and settled in Norwich. His son and grandson, respectively the great grandfather and grandfather of James Martineau, were surgeons in the same city. Many of the family were active in Unitarian causes, so much so that a room in Essex Hall, the headquarters of British Unitarianism, was eventually named after them. Branches of the Martineau family in Norwich, Birmingham and London were socially and politically prominent Unitarians; other elite Unitarian families in Birmingham were the Kenricks, Nettlefolds and the Chamberlains, with much intermarriage between these families taking place. Essex Hall held a statue of Martineau. His niece, Frances Lupton, who was close to his sister Harriet, had worked to open up educational opportunities for women.
Білім алу және алғашқы жылдары
Джеймс Норвич грамматикалық мектебінде білім алды, онда ол Джордж Борроумен бірге Эдвард Валпидің басшылығымен оқыды. Ол өзінің әйгілі ағасы Ричардтай жақсы білімді болғанмен, мектеп өміріне тым сезімталдық танытты. Ол Бристольге доктор Лант Карпентердің жеке академиясына жіберілді, онда екі жыл бойы оқыды. Одан кейін Дербиде азаматтық инженердің шәкірті болды, онда ол "тек ғылыми түсініктердің қорын" ғана емес, сонымен қатар ақыл-ойына серпіліс беру үшін дінге ұмтыла бастады. Мартино дінге бет бұрды және 1822 жылы Йорк қаласында орналасқан Манчестер колледжінің диссидент академиясына қабылданды, ал оның еңісі Питер Финч Мартино колледж вице-президенттерінің бірі болды. Осы жерде ол "адамгершілік және метафизикалық ойларға деген қызығушылығын оятып" алды. Оның ұстаздарының бірі, пастор Чарльз Веллебоуд, Мартиноның айтуынша, "нағыз Ларднер үлгісіндегі ұстаз, ашық, толерантты, қарапайым және терең білімді, бейбітшілікке құштар, бірақ қасиетті шындыққа адал қызмет ететін" еді. Екінші ұстазы, пастор Джон Кенрик, оны Дикон Стэнли "Бломфилд пен Тирлволлдың қатарында" деп бағалаған, ал "оның мақтан мен догматизмнен жоғары тұрғанын, тіпті циник те оның қасында осы сезімдерге бой жеткізе алмайтын" деседі. 1827 жылы колледжді бітіргеннен кейін Мартино Лант Карпентер мектебінде сабақ беру үшін Бристольге оралды, бірақ келесі жылы Дублиндегі унитариан шіркеуінде діни қызметкер болып тағайындалды, ондағы бас діни қызметкер оның туысы болды. Мартиноның діни қызметкерлік жолы 1832 жылы "regium donum" мәселесіне байланысты күрт тоқтап қалды, ол аға діни қызметкердің қайтысынан кейін оған тиесілі болды. Ол оны "дін монополиясы" деп түсінді, онда "барша ұлт үлесін қосады", ал "тек пресвитериандар ғана ие болады", бұл оны "мемлекетпен қарым-қатынасқа" түсіріп, "өте наразылық тудырды" және "оған мойынұсыну мүмкін емес" еді. Оның пресвитериандар мен католиктер, Діни достар қоғамының мүшелері, басқа да диссиденттер, сенімсіздер және олар ар-ұждандарына қайшы келетін діни қызметті қаржылауға мәжбүр болған яһудилер арасындағы осы теңсіздік оның ар-ұжданына тиді. Дегенмен, оның ар-ұжданы 1838 жылы королева Викторияның тәж кию рәсіміне және жарты ғасырдан кейін оның Алтын мерейтойына қатысуға мүмкіндік берді. Королеваның тәж кию рәсімінен бір жыл бұрын, Сент-Джеймс сарайында Мартино британдық пресвитериан министрлерінің делегациясымен бірге королеваның "қолынан сүйді".
James was educated at Norwich Grammar School where he was a school fellow with George Borrow under Edward Valpy, as good a scholar as his better known brother Richard, but proved too sensitive for school. He was sent to Bristol to the private academy of Dr. Lant Carpenter, under whom he studied for two years. On leaving he was apprenticed to a civil engineer at Derby, where he acquired "a store of exclusively scientific conceptions," but also began to look to religion for mental stimulation. Martineau's conversion followed, and in 1822 he entered the dissenting academy Manchester College, then at York his uncle Peter Finch Martineau was one of its vice presidents. Here he "woke up to the interest of moral and metaphysical speculations." Of his teachers, one, the Rev. Charles Wellbeloved, was, Martineau said, "a master of the true Lardner type, candid and catholic, simple and thorough, humanly fond indeed of the counsels of peace, but piously serving every bidding of sacred truth." The other, the Rev. John Kenrick, he described as a man so learned as to be placed by Dean Stanley "in the same line with Blomfield and Thirlwall," and as "so far above the level of either vanity or dogmatism, that cynicism itself could not think of them in his presence." On leaving the college in 1827 Martineau returned to Bristol to teach in the school of Lant Carpenter; but in the following year, he was ordained for a Unitarian church in Dublin, whose senior minister was a relative of his. Martineau's ministerial career was suddenly cut short in 1832 by difficulties growing out of the "regium donum", which had on the death of the senior minister fallen to him. He conceived it as "a religious monopoly" to which "the nation at large contributes," while "Presbyterians alone receive," and which placed him in "a relation to the state" so "seriously objectionable" as to be "impossible to hold." The invidious distinction it drew between Presbyterians on the one hand, and Catholics, members of the Religious Society of Friends (Quakers), other nonconformists, unbelievers, and Jews on the other, who were compelled to support a ministry they conscientiously disapproved, offended his conscience. His conscience did, however, allow him to attend both the Coronation of Queen Victoria in 1838 and her Golden Jubilee half a century later. A year prior to the coronation, at St James's Palace, Martineau had "kissed the hand" of the queen at the deputation of British Presbyterian ministers.
Еңбектері мен жазбалары
Дублиннен Ливерпульге шақырылды. Ол Джозеф Уильямсонға тиесілі үйde тұрды. Ливерпульде өткізген 25 жылында ол өзінің алғашқы еңбегін – «Діни зерттеулердің негізі» (Rationale of Religious Enquiry) атты кітабын жариялады, ол көптеген діни және философиялық қайраткерлердің назарын аударды. 1840 жылы Мартино Манчестердегі Нью-колледжде Психикалық және Моральдық Философия және Саяси Экономика профессоры болып тағайындалды, бұл колледж ол білім алған және қазір Йорк қаласынан Манчестерге қайта көшірілген оқу орны еді. Ол бұл лауазымды және директорлыққа (1869–1885) 45 жыл бойы ие болды. 1853 жылы колледж Лондонға көшірілді, ал төрт жылдан кейін ол да сонда көшті. 1858 жылы ол бұл жұмысты Лондондағы Литтл Портленд Көшесіндегі шіркеуде уағыз айтумен біріктірді, алғашқы екі жыл бойы Джон Джеймс Тейлермен (ол колледжде оның әріптесі болған) бірге, ал кейін он екі жыл бойы жалғыз пастор ретінде қызмет етті. 1866 жылы Лондон университетінің колледжіндегі Ақыл-Ой және Логика Философиясы кафедрасы либералды конформист доктор Джон Хоппустың зейнеткерлікке шығуына байланысты бос қалды. Мартино кандидат болды, бірақ кейбір жақтардың күшті қолдауына қарамастан, антиклерикалды Джордж Гроуттің қарсылығы ұйымдастырылды. Гроут Мартиноны қолдамағандықтан, бұрын тәжірибесі жоқ Джордж Крум Робертсон тағайындалды. Алайда Мартино, Хоппус профессорлық қызметі кезінде үйренгендей, Гроуттың қарсылығын айналып өтті және Робертсонмен достық қарым-қатынас орнатты. Мартино 1872 жылы Америка Өнер және Ғылым Академиясының шетелдік құрметті мүшесі болып сайланды. Ол 1872 жылы Гарвард университетінің құрметті докторы (LL. D.), 1874 жылы Лейден университетінің діни ғылымдарының докторы (S. T. D.), 1884 жылы Эдинбург университетінің докторы (D. D.), 1888 жылы Оксфорд университетінің азаматтық құқық докторы (D. C. L.) және 1891 жылы Дублин университетінің әдебиет докторы (D. Litt.) дәрежесімен марапатталды.
From Dublin, he was called to Liverpool. He lodged in a house owned by Joseph Williamson. It was during his 25 years in Liverpool that he published his first work, Rationale of Religious Enquiry, which caught the attention of many religious and philosophical figures. In 1840 Martineau was appointed Professor of Mental and Moral Philosophy and Political Economy in Manchester New College, the seminary in which he had been educated, and which had now moved from York back to Manchester. This position, and the principalship (1869–1885), he held for 45 years. In 1853 the college moved to London, and four years later he followed it there. In 1858 he combined this work with preaching at the pulpit of Little Portland Street Chapel in London, which for the first two years he shared with John James Tayler (who was also his colleague in the college), and then for twelve years as its only minister. In 1866, the Chair of the Philosophy of Mind and Logic at University College, London, fell vacant when the liberal nonconformist Dr John Hoppus retired. Martineau became a candidate, and despite strong support from some quarters, potent opposition was organised by the anti clerical George Grote, whose refusal to endorse Martineau resulted in the appointment of George Croom Robertson, then an untried man. Martineau, however, sidestepped Grote's opposition, much as Hoppus had learnt to do during his Professorship, and developed a cordial friendship with Robertson. Martineau was elected a Foreign Honorary Member of the American Academy of Arts and Sciences in 1872. He was awarded LL. D. of Harvard in 1872, S. T. D. of Leiden in 1874, D. D. of Edinburgh in 1884, D. C. L. of Oxford in 1888 and D. Litt. of Dublin in 1891.
Өмір және ой
Мартино өзінің басынан өткен өзгерістердің бір бөлігін сипаттады; ол физикалық білімнің қағидалары мен постулаттарын логикалық және этикалық мәселелерге қалай қолданғанын, сондай-ақ "адам құбылыстарын сыртқы табиғатқа ұқсату арқылы" шектеулі шеңберде түсіндіргенін айтты. Берлиндегі Гумбольдт университетінде Фридрих Адольф Тренделенбургпен алған "екінші білімі" оған "жаңа ой-сананың тууына" әкелді. Дегенмен, бұл оны бұрынғыдан да теист ете қоймады, және ол трансценденталистік көзқарастарды қалыптастырды, олар унитаризм ішінде маңызды бағытқа айналды.
Martineau described some of the changes he underwent; how he had "carried into logical and ethical problems the maxims and postulates of physical knowledge," and had moved within narrow lines "interpreting human phenomena by the analogy of external nature"; and how in a period of "second education" at Humboldt University in Berlin, with Friedrich Adolf Trendelenburg, he experienced "a new intellectual birth". It made him, however, no more of a theist than he had been before, and he developed Transcendentalist views, which became a significant current within Unitarianism.
Алғашқы жылдар
Ол ерте кездері уағыздаушы болған. Ол Исаның (Тәндік түрленуіне) сенбесе де, адамзаттың бойында құдайлық бар деп есептеген. Адам баласы апотеозға ұшырап, барлық тіршілік өз бастауына лайықты қадір-қасиет пен рақыммен нәрленді. Оның уағыздауы оның беделін арттырған еңбектерге әкелді: «Христиандық өмірді іздеулер», 1-ші серия, 1843; 2-ші серия, 1847; «Ой сағаттары», 1-ші серия, 1876; 2-ші серия, 1879; әртүрлі әндер жинақтары ол 1831 жылы Дублинде, 1840 жылы Ливерпульде, 1873 жылы Лондонда және 1891 жылы «Үй ішіндегі дұғалар». 1839 жылы Мартино Ливерпуль дін қызметкерлерінің, соның ішінде Филдинг Оулд пен Хью Бойд М’Нейлдің шабуылына ұшыраған унитариандық ілімді қорғауға кірісті. Осы дау-жанжал барысында Мартино бес үндеу жариялады, онда ол «Киелі кітапты адам табиғатының бала кезінен бастап кемелдікке дейінгі ұлы автобиографиясы», «Христостың құдайлығы», «Алмасты құтқару», «Зұлымдық» және «Құдай қызметкері мен рәсімдерсіз христиандық» тақырыптарын талқылады. Мартиноның алғашқы кітабы «Діни сауалнаманың негіздері» (1836) кітабында ол ақыл-ойының билігін Киелі кітаптан жоғары қойып, Жаңа өсиетті «рухани шабыттан тыс, бірақ шыншыл; адал, қабілетті, күшті, бірақ қате жасауы мүмкін» деп бағалады. Бұл кітап оны британдық ескі унитариандықтар арасында қауіпті радикал ретінде таныстырды, ал оның идеялары Джордж Рипли (Мартинеудің Киелі кітаптың тарихи дұрыстығына күмән келтіруін қолдаған) мен консервативті Эндрюс Нортон арасындағы Америкадағы памфлет соғысының себебі болды. Мартино Киелі кітаптың қателігіне сенсе де, «Христос дінінің табиғаттан тыс шығуын жоққа шығаратын ешкімді христиан деп атауға болмайды» деген пікірде болды. Ол бұл терминді «мақтау аты» ретінде емес, тек «сенімнің атауы» ретінде қолдануды түсіндірді. Ол неміс рационалистерін «Мәсіх пен Оның апостолдарының естеліктерін кереметтің болуын мойындаудың орнына, оларды қарапайым өмірдің шеңберіне сығымдауға тырысқандары үшін, немесе христиандықтан бас тартуларын жариялағандары үшін» сынады.
In his early life he was a preacher. Although he did not believe in the Incarnation, he held deity to be manifest in humanity; man underwent an apotheosis, and all life was touched with the dignity and the grace which it owed to its source. His preaching led to works that built up his reputation:Endeavours after the Christian Life, 1st series, 1843; 2nd series, 1847; Hours of Thought, 1st series, 1876; 2nd series, 1879; the various hymn books he issued at Dublin in 1831, at Liverpool in 1840, in London in 1873; and the Home Prayers in 1891. In 1839 Martineau came to the defence of Unitarian doctrine, under attack by Liverpool clergymen including Fielding Ould and Hugh Boyd M‘Neile. In the controversy, Martineau published five discourses, in which he discussed "the Bible as the great autobiography of human nature from its infancy to its perfection," "the Deity of Christ," "Vicarious Redemption," "Evil," and "Christianity without Priest and without Ritual." In Martineau's earliest book, The Rationale of Religious Enquiry, published in 1836, he placed the authority of reason above that of Scripture; and he assessed the New Testament as "uninspired, but truthful; sincere, able, vigorous, but fallible." The book marked him down, among older British Unitarians, as a dangerous radical, and his ideas were the catalyst for a pamphlet war in America between George Ripley (who favored Martineau's questioning of the historical accuracy of scripture) and the more conservative Andrews Norton. Despite his belief that the Bible was fallible, Martineau continued to hold the view that "in no intelligible sense can any one who denies the supernatural origin of the religion of Christ be termed a Christian," which term, he explained, was used not as "a name of praise," but simply as " a designation of belief." He censured the German rationalists "for having preferred, by convulsive efforts of interpretation, to compress the memoirs of Christ and His apostles into the dimensions of ordinary life, rather than admit the operation of miracle on the one hand, or proclaim their abandonment of Christianity on the other".
Трансцендентализм
Мартинеу неміс философиясымен және сын-тәжірибесімен, әсіресе Фердинанд Кристиан Баурдың сын-тәжірибесімен және оның христиандық тарихты құруына әсер еткен Тюбинген мектебімен танысты. Француздық ықпалдардың ішінде Эрнест Ренан және Страсбург теологтары болды. Эволюцияның дамуы оны өз теизмін қайта қарастыруға мәжбүр етті. Ол Monthly Repository, Christian Reformer, Prospective Review, Westminster Review және National Review басылымдарында редактор және автор ретінде көпшілікке үндеді. Кейін ол әдеби айлықтарға жиі мақалалар жазды. "Этикалық теорияның түрлері" және "Дінді зерттеу", сондай-ақ ішінара "Діндегі биліктің орны" (1885, 1888 және 1890) еңбектерінде жүйелі түрде түсіндірмелер берді. Иса нені білдірді? Осы мәселені Мартинеу "Діндегі биліктің орны" еңбегінде шешуге тырысты. Мартинеудің діни қоғам немесе шіркеу туралы теориясы идеалистік болды. Ол шіркеуді діни қызметкерлердің қолынан алып, секталардың немесе шіркеулердің мемлекетке бағынуын қамтамасыз ететін схема ұсынды, бірақ ол қабылданбады. Табиғатынан эклектик болғандықтан, ол кез келген көзден ұнаған идеяларды жинады. Бірде Стопфорд Брук Вестминстер аббаты А. П. Стэнлиден: "Англия шіркеуі Джеймс Мартинеуді Кантербери архиепископы етіп тағайындауға жететіндей кеңейе ала ма?" деп сұрады.
Martineau came to know German philosophy and criticism, especially the criticism of Ferdinand Christian Baur and the Tübingen school, which affected his construction of Christian history. French influences were Ernest Renan and the Strassburg theologians. The rise of evolution compelled him to reformulate his theism. He addressed the public, as editor and contributor, in the Monthly Repository, the Christian Reformer, the Prospective Review, the Westminster Review and the National Review. Later he was a frequent contributor to the literary monthlies. More systematic expositions came in Types of Ethical Theory and The Study of Religion, and, partly, in The Seat of Authority in Religion (1885, 1888 and 1890). What did Jesus signify? This was the problem which Martineau attempted to deal with in The Seat of Authority in Religion. Martineau's theory of religious society, or church, was that of an idealist. He propounded a scheme, which was not taken up, that would have removed the church from the hands of a clerical order, and allowed the coordination of sects or churches under the state. Eclectic by nature, he gathered ideas from any source that appealed. Stopford Brooke once asked A. P. Stanley, Dean of Westminster, "if the Church of England would broaden sufficiently to allow James Martineau to be made Archbishop of Canterbury".
Кейінгі жылдар
Манчестер Нью-Колледжінің Оксфордқа көшірілуіне қарсы болғанымен, Мартино жаңа ғимараттардың ашылуына қатысып, Оксфорд университетінің Харрис Манчестер колледжінің қапшағында (19 қазан 1893) қасиетті тағамды (коммуния) өткізді. 11 қаңтар 1900 жылы оның қазасына көптеген достары қайғырды; Оскар Уайльд оны прозасында еске алды. Ол Хайгейт зиратының шығыс жағындағы отбасылық қабірге жерленді. Оның қыздарының бірі – суретші Эдит Мартино, ол 1909 жылы отбасылық қабірге қойылды. Норвичтегі Мартинеу ескереу залы 1907 жылы салынды және бұл аймақта ұзақ жылдар бойы тұрған, сондай-ақ залға жататын шіркеудің диакондары болған отбасының белгілі мүшелерінің құрметіне аталды. Дегенмен, шын мәнінде, зал бірнеше он жыл бұрын залдың жексенбілік мектебін құрған Джеймстің есімімен аталып, оның естелігіне арналды.
Although he had opposed the removal (1889) of Manchester New College to Oxford, Martineau took part in the opening of the new buildings, conducting the communion service (19 October 1893) in the chapel of what is today Harris Manchester College, University of Oxford. A wide circle of friends mourned his death on 11 January 1900; Oscar Wilde references him in his prose. He was buried in a family grave on the eastern side of Highgate Cemetery. One of his daughters was the watercolourist Edith Martineau who was interred in the family grave in 1909. The Martineau Memorial Hall in Norwich was built in 1907 and named after celebrated members of the family who had long resided in the area and were deacons of the chapel to which the hall was attached. However, unofficially, the hall was named after James who had died within recent years having established the hall's Sunday school some decades earlier.