Кіріспе

Католик шіркеуінің басшысы 1644–1655 жылдары.

Папа Иннокентий X (Innocentius X; 6 мамыр 1574 – 7 қаңтар 1655), туған Giovanni Battista Pamphilj (немесе Pamphili), 15 қыркүйек 1644 жылдан өліміне дейін, қаңтар 1655 жылға дейін Католик шіркеуінің басшысы және Папалық мемлекеттердің билеушісі болды. Римде, Умбриядағы Губбио қаласынан шыққан және Папа Иннокентий IX-тың понтификаты кезінде Римге келген отбасыда дүниеге келген Памфили заңгер мамандығын меңгерді және Колледжо Романоны бітірді. Ол әдеттегі әкімшілік жолмен өтіп, өзінің ағасы Гироламо Памфилиден кейін Рота аудиторы қызметін атқарды және осыған ұқсас, Сант-Эузебионың кардинал діни қызметкері лауазымына ие болды. Папа болғанға дейін Памфили Неаполь, Франция және Испания елдеріне Папаның дипломаты ретінде жіберілді. 15 қыркүйек 1644 жылы Памфили француз және испандық фракциялар арасындағы бәсекелестікке толы даулы папалық конклавтан кейін Папа Иннокентий X ретінде Папа Урбан VIII-нің (1623–1644) орнын басты. Иннокентий X – осы дәуірдегі саяси тұрғыдан ең білгір понтификтердің бірі, ол Киелі Тақтың дүниелік билігін едәуір арттырды. Оның қатысқан маңызды саяси оқиғаларына Англия азаматтық соғысы, француз шіркеу қызметкерлерімен қаржылық алаяқтық мәселелері бойынша жанжалдар және Бірінші Кастро соғысына байланысты Парма герцогтығымен болған қақтығыстар кірді. Теология саласында Иннокентий X янсенизмнің сенімдерін айыптаған папалық бұйрық шығарды.

Ерте өмір

Джованни Баттиста Памфили 1574 жылғы 5 мамырда Римде, римдік Памфили әулетінің Камилло Памфилидің ұлы ретінде дүниеге келді. Бұл әулет бастапқыда Губбио қаласынан шыққан және тікелей Папа Александр VI-ның ұрпағы болды. 1594 жылы Рим колледжін бітіріп, католик шіркеуінің дәрежелерімен өтудің дәстүрлі жолын таңдады. 1601 жылы консисториялық заңгер болып қызмет етсе, 1604 жылы өзінің ағасы, кардинал Гироламо Памфилидің орнына Рим Ротасының аудиторы, шіркеулік апелляциялық трибуналға тағайындалды. Ол сонымен қатар қасиетті апостолдық пенитенциарийдің канонисті болды, бұл екінші трибунал еді. 1623 жылы Папа Григорий XV оны Неаполь Корольдігі сарайына апостолдық нунций (діни дипломат) ретінде жіберді. 1625 жылы Папа Урбан VIII оны өзінің туысы Франческо Барбериниге, оны нунций ретінде аккредиттеген, алдымен Францияға, содан кейін Испанияға бірге ертіп жіберді. 1626 жылдың қаңтар айында Памфили Антиохияның титулды латын патриархы болып тағайындалды. Еңбегі үшін сыйлық ретінде 1626 жылдың мамыр айында Джованни Баттиста Испания патшасы Филипп IV сарайына нунций болып тағайындалды. Бұл лауазым 1644 жылғы папалық конклав кезінде үлкен пайдасын тигізген испандармен өмір бойы байланысқа түсуіне әкелді. 1627 жылы кардинал дәрежесіне ие болды, ал 1629 жылы бұл жарияланды.

Сайлау

1644 жылы Папа VIII Урбанның ізбасарын сайлау үшін өткен конклав ұзақ және шиеленісті болды, ол 9 тамыздан 15 қыркүйекке дейін жалғасты. VIII Урбанның туыстары бастаған үлкен француздық топ, француз саясатын басқарған кардинал Мазариннің жауы болғандықтан, испандық кандидатқа қарсылық көрсетті. Олар өз кандидаттарын (Джулио Чезаре Сакчетти) ұсынды, бірақ оған жеткілікті қолдау жинамады және Испанияға легат ретінде қызмет атқарғаніне қарамастан, кардинал Памфилиді қабылдауға келісті. Француздық вето құқығын қолданып, Мазарин тым кеш келді, сайлау аяқталды.

Франциямен қарым-қатынастар

Памфили өзінің атын Иннокентий X деп таңдады. Патшалыққа келгеннен кейін көп ұзамай ол Барберини отбасына қарсы мемлекеттік қаражатты жымқыру үшін заңдық шара қолданды. Франческо Барберини, Антонио Барберини және Таддео Барберини ағайындылары Парижге қашып кетті, онда олар кардинал Мазариннен күшті қолдау тапты. Иннокентий X олардың мүлкін тәркіледі және 1646 жылдың 19 ақпанында паптық бұйрық шығарды, онда папаның тікелей рұқсатысыз алты айға Папалық штаттан кетуге рұқсат етілген барлық кардиналдар өздерінің игіліктерінен және соңында кардиналдығынан айырылатыны жарияланды. Париж Парламенті бұл паптық бұйрықты Францияда күшсіз деп жариялады, бірақ Иннокентий X Мазарин Италияға әскер жіберуге дайындалғанға дейін мойын бұрмады. Осыдан кейін Францияға қатысты паптық саясат көбірек бейімделіп, кейінірек Таддео Барберинидің ұлы Маффео Барберини, Иннокентий X-тің немересі Олимпия Джустинианиге үйленгенде Барберинилер қайта оңалды. 1653 жылы Иннокентий X, Cum occasione паптық бұйрығымен Янсениус Августиністің бес тұжырымын еретикалық және лютерандыққа жақын деп айыптады. Бұл Формулярлық дауға, Блез Паскальдың Lettres Provinciales атты еңбегін жазуына және соңында Порт-Рояль Янсенистік монастырының қиратылуына және оның қауымдастығының таратылуына әкелді.

Пармамен қарым-қатынастар

Рим папасы Урбан VIII-нің өлімі, оның Парма герцогы Одоардо Фарнезеге қарсы бастаған бірінші Кастро соғысының нәтижесіне қатты ренжігенінен жылдамдаған деп есептеледі. 1649 жылы папалық пен Парма герцогтігі арасындағы жағдай қайтадан шиеленісіп, Папа Иннокентий X-ке адал күштер 1649 жылдың 2 қыркүйегінде Кастро қаласын қиратты. Вестфалия бейбіт шартына қарсылық білдіріліп, тәркіленген жерлер мен мүліктерге бола болашақтағы талаптарды сақтау үшін бұл оқиға 1648 жылға дейін кері жылжытылды. Алайда, Еуропалық державалар бұл наразылықты ескермеді.

Британдық азаматтық соғыстар

Ирландтық Конфедерациялық соғыстар (1641-53) кезінде (Британдық Азамат соғыстарының ирландтық бөлігі), Иннокентий X Мазариннің және Англия королевасы, содан кейін Франциядағы анасы Генриетта Марияның қарсылығына қарамастан, тәуелсіз Конфедерациялық Ирландияны күшті қолдады. Папа Римский Фермо архиепископы Джованни Баттиста Ринуччиниді Ирландияға арнайы нунций ретінде жіберді. Ол Килкенниге 20 000 фунт оқ-дәрі және көптеген ақшамен қару-жарақ жеткізді. Ринуччини Конфедерация мүшелерін Англия Азамат соғысында I Карл мен роялистермен одақтасудан қайтарғысы келді және оларды католик басқарудағы тәуелсіз Ирландия құруға ынталандыруды үміттенеді. Килкенниде Ринуччиниді зор құрметпен қарсы алды, ол латынша жариялаған мәлімдемесінде миссиясының мақсаты корольді қолдау екенін, бірақ ең бастысы – Ирландияның католик халқын ауыр жазалардан құтқару, католик дінін ашық түрде өркендетуді қамтамасыз ету және шіркеулер мен шіркеу мүлкін қайта жаңарту екенін айтты. Соңында Оливер Кромвель Ирландияны парламентшілер тарапына қайтарды, ал Ринуччини 1649 жылы, нәтижесіз өткен төрт жылдан кейін Римге оралды.

Басқа қызмет түрлері

Рим папасы Урбан VIII кезінде болашақ Иннокентий X кардиналдар алқасының ішіндегі папаның ең маңызды қарсыласы болды. 1635 жылы Германияда Папалық билік тікелей қатысқан Отыз жылдық соғыстың қызу шағында кардинал Антонио Гвидо Рениге Иблисті таптап тұрған Архангел Михаилдың суретін салуды тапсырды. Иблистің сыртқы келбеті Иннокентий X-ке ұқсас болды. Бұл батыл саяси туынды әлі күнге дейін Римдегі Капуцин монахтарының Санта-Мария-делла-Кончеционе-дей-Капучини (Santa Maria della Concezione dei Cappuccini) шіркеуінің қосалқы капелласында ілінеді. Сурет туралы айтылатын аңыз бойынша, әсем және жоғары деңгейде өмір сүрген суретші Гвидо Рени кардинал Памфили таратып жатыр деген қаңқуларға ашуланыпты. Бірнеше жыл өткен соң Памфили папалық таққа отырғанда, Барберини әулетінің басқа мүшелері парақорлық айыбымен Францияға қашып кетті. Осыған қарамастан, капуциндер өздерінің капелладағы алтарьдық суретін сақтап қалды. Иннокентий Санто-Томас-де-Нуэстра-Сеньора-дель-Сантисимо-Росарио (Colegio de Santo Tomás de Nuestra Señora del Santísimo Rosario) колледжін университет деңгейіне көтеруге жауапты болды. Қазір Манила қаласындағы Санто-Томас университеті Азиядағы ең көне университет болып табылады. 1650 жылы Иннокентий X мерейтойлық шараны өткізді. Ол Римді инкрустацияланған едендермен және Санкт-Петер шіркеуіндегі барельефтермен сән берді, Римдегі Памфили бекінісі саналатын Навона алаңында Джан Лоренцо Бернинидің Фонтана-деи-Куаттро-Фьюми (Fontana dei Quattro Fiumi) фонтанының құрылысын жүргізді және Кампидолиодағы Палаццо Нуово (Palazzo Nuovo) құрылысын тапсырды. Иннокентий X-тің суреті де Диего Веласкестің Палаццо Дорианың (Doria Pamphilj Gallery) отбасылық галереясында сақталған әйгілі туындысы. Бұл портрет 20 ғасырдың суретшісі Фрэнсис Бэконның «Қайғылы Папа» картиналарына шабыт берді, олардың ең танымалдарының бірі – Бэконның Веласкестің Папа Иннокентий X портретінен жасаған этюді. Иннокентий X өмірінің соңғы жылдары тітіркенішті мінезді болған. 1654 жылдың наурыз айында Иннокентий X сегіз жыл бойы жеке дәрігері болған Габриэль да Фонсеканы, Фонсека Папаны қан алған шаштаразды қорғағаннан кейін, кенеттен қызметтен босатып жіберді. Фонсека екі он жылдан астам уақыт бойы Памфили әулетіне қызмет еткенін және Папа оны тек дәрігер ғана емес, сонымен қатар жеке кеңесшісі ретінде де қарастырғанын мәлімдеді.

Олимпия Майдальчини

Олимпия Майдальхини Иннокентий X-тің қайтыс болған бауырына үйленген еді және оның тағайындау және саясат мәселелерінде оған тигізген ықпалы оның сүйіктісі екендігіне күдік тудырды. Бұл жағдай 1880 жылғы «Британ энциклопедиясының» 9-шы басылымында былай сипатталған:

«Оның билік кезінде Майдальхини, қайтыс болған бауырының әйелі, оған өте зор ықпал етті, бұл үлкен абыройсыздықтарға әкелді, бірақ оны растайтын нақты дәлел табылмады. Оның ашкөздігі оның кеңесшісі ретінде патшалыққа зұлымдық пен кір сату атмосферасын сыйлады, бұл жағдай оның жеке өзінде болмаған жақсы қасиеттері мен реформалық ұмтылыстарына қарамастан орын алды». Неміс тарихшысы Леопольд фон Ранке оның Иннокентий X-тің сүйіктісі емес екеніне қорытынды жасады.

Өлім және мұра

Өмірінің соңғы жылдары Иннокентий X подаградан зардап шекті, бұл оған қатты ауырсыну туғызып, оның қозғалысын күрт шектеді. Сексен жастағы папаның денсаулығы 1654 жылдың тамызында нашарлай бастады. 26 желтоқсан күні кешке оның жағдайы осыншалықты нашарлағандықтан, отбасы шақырылды. 27 желтоқсанда ол өзінің жүрегін қамқор туысы, туысқан қызы және олардың балаларына бұйырды, содан кейін кардиналдар Флавио Чиги мен Децио Аццолиномен қысқаша кездесті. Сол түні ол сәл демалды, бірақ жағдайы жақсармады. 28 желтоқсанда Иннокентий X соңғы қасиетті рәсімдерді қабылдады және кардиналдармен қоштасуға ниеттенгенін білдірді. Папаның қайтыс болары күтілуде болғандықтан, көптеген кардиналдар келесі конклавқа дейін Римге жиналды. Оның жанында 39 адам болды. 1655 жылдың 1 қаңтарында папаның төсегінде әйін жасалды, ал 6 қаңтарда Иннокентий X соңғы рет Виатикумды қабылдады. Папаның 6 қаңтар 1655 жылы түнде қайтыс болғанына соңғы он екі күн ішінде куә болған Мемлекеттік хатшы Чиги, Киелі сарай префекті епископ Скотти және Сакристан Монсеньор Алтини, сондай-ақ, түрлі қызметшілер қатысты. Иннокентийдің қабірі 1652 жылы Римдегі Палаццо Памфили отбасы сарайының жанында салынған Сант-Агнес шіркеуінде орналасқан. Иннокентий X-тің орнын Еуропаға көбірек мектептер салуға уәде берген Папа Александр VII иеленді.