Кіріспе

Президенттік жүйе немесе бірыңғай атқарушы жүйе – үкімет нысаны, онда үкімет басшысы, әдетте президент атағымен, биліктерді бөлу принципін қолданатын жүйелерде заң шығарушы тармақтан бөлек атқарушы тармаққа жетекшілік етеді. Бұл үкімет басшысы көп жағдайда мемлекет басшысы болып табылады. Президенттік жүйеде үкімет басшысы азаматтар тобымен тікелей немесе жанама түрде сайланады және заң шығарушы органға есепті болмайды, ал заң шығарушы орган президентті тек қана ерекше жағдайларда ғана қызметтен босата алады. Президенттік жүйе парламенттік жүйеден өзгеше, онда үкімет басшысы сайланған заң шығарушы органның сенімін иеленіп билікке келеді. Барлық президенттік жүйелер президент атауын пайдаланбайды. Сонымен қатар, бұл атау кейде басқа жүйелерде де қолданылады. Бұл жүйе тарихтан бастау алады, онда мұндай адам басқарушы органға жеке өзі төрағалық ететін кездер болған, мысалы, АҚШ-тың алғашқы кезеңіндегі Континенттік Конгресс президенті, атқарушы функция үкіметтің жеке тармағына бөлінгенге дейін. Оны жартылай президенттік жүйелердегі президенттер де қолдана алады. Парламенттік республикалардың мемлекет басшылары, көбінесе рәсімдік қызмет атқарады және президенттер деп аталады. Халық сайлаған немесе сайламаған, бір партиялық мемлекеттердің диктаторлары немесе басшылары да жиі президенттер деп аталады. Президенттік жүйе Америка құрлығында басым үкімет нысаны болып табылады, оның 22 тәуелсіз мемлекетінің 18-і президенттік республика, ал Канада, Белиз, Гайана және Суринам бұл тізімнен тыс. Сондай-ақ, Орталық және Оңтүстік-Батыс Африкада және Орталық Азияда кең таралған. Ал Еуропада президенттік республикалар өте сирек кездеседі, олардың арасында Беларусь, Кипр және Түркия ғана бар.

Америкадағы даму

Президенттік жүйе XVII ғасырда қазіргі АҚШ-тағы британдық колониялардың басқаруында қалыптасқан. Плимут колониясында өздерін басқаруға рұқсат алған пилигримдер тәуелсіз атқарушы билікті пайдаланатын жүйе құрды. Жыл сайын колониялық заң шығарушы орган губернаторды, сондай-ақ қазіргі заманғы кабинеттерге ұқсас бірнеше көмекшілерді таңдады. Содан кейін констебльдер мен хабаршылар сияқты қосымша атқарушы лауазымдарға адамдар тағайындалды. Осы уақытта Британ аралдары Лорд-протектор президентке ұқсас атқарушы басшы қызметін атқарған «Протекторат» кезеңінде қысқа мерзімге республикалық жүйеге көшті. Алғашқы нағыз президенттік жүйе 1787 жылы АҚШ Конституциялық конвенциясында жасалды. Бұрынғы колониялық үкіметтерден, ағылшын ортақ құқығынан және Джон Локк пен Монтескье сияқты философтардан шабыт алып, делегаттар қазіргі президенттік жүйе деп танылатын жүйені әзірледі. Ең маңыздысы, Джеймс Уилсон президенттік лауазымға айналатын бірыңғай атқарушы тұлғаны қолдады. 1789 жылы АҚШ Конституциясы күшіне енген кезде АҚШ алғашқы президенттік республика болды, ал Джордж Вашингтон президенттік жүйедегі алғашқы президент атанды. 1810-1820 жылдары Америкадағы испан колониялары тәуелсіздікке ұмтылып, Латын Америкасында испан тілінде сөйлейтін бірнеше жаңа үкімет құрылды. Бұл елдер өздерінің конституцияларын АҚШ Конституциясы үлгісінде жасады, ал президенттік жүйе Америкадағы басым саяси жүйеге айналды.

Жалпы жүйе ретінде

Испанияның басқа колонияларының үлгісімен, Филиппиндер 1898 жылы Азиядағы алғашқы президенттік жүйені құрды, бірақ испан-американ соғысы салдарынан Американың бақылауына өтті. 1946 жылы АҚШ Филиппинге тәуелсіздік бергеннен кейін президенттік жүйе қайта орнатылды. Мальдив аралдары мен Оңтүстік Вьетнам да колониялық тәуелсіздіктен кейін президенттік жүйені қабылдады. Пәкістан мен Бангладеш те солай жасады, бірақ олар көп ұзамай үкіметтік жүйелерін өзгертті. 20-ғасырдың соңғы онжылдықтарында тағы бірнеше ел президенттік жүйені қабылдады. 1989 жылы конституциялық реформадан кейін Иранда президенттік жүйенің өңделген нұсқасы енгізілді, онда Жоғарғы көшбасшы мемлекет басшысы болып табылады және бұл елде абсолютті билікке ие. 1981 жылы Палау тәуелсіздікке қол жеткізіп, президенттік жүйені қабылдады. 1991 жылы КСРО тараған кезде, құрылған жаңа мемлекеттер президенттік жүйені қабылдады, бірақ олардың көпшілігі келесі онжылдықтарда басқа үкіметтік жүйелерге көшті. Беларусь ресми түрде президенттік жүйені сақтайды, бірақ сыншылар оның диктатураға айналғанын алға тартады. Орталық Азия елдері де президенттік жүйені қолданады. Президенттік жүйе 21-ғасырда да қабылдана беруде. 2011 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Оңтүстік Судан президенттік жүйені қабылдады. 2018 жылы, 2017 жылғы түрік конституциялық референдумынан кейін, Түркия президенттік жүйеге көшті.

Сипаттамалары

Президенттік жүйелерге тән немесе президенттік жүйе қолданатын елдерде ерекше бірнеше қасиеттері бар. Президенттік жүйелердің ерекшелігі – атқарушы және заң шығарушы билікті бөліп тұратын биліктердің айқын бөлінуі. Президенттік жүйелерді қолдайтындар президент сайлауының демократиялық болуын, биліктерді бөлудің пайдасын, біртұтас атқарушы биліктің тиімділігін және белгілі мерзімге сайлану арқылы қамтамасыз етілетін тұрақтылықты атап көрсетеді. Президенттік жүйелерге қарсы шығушылар келіспеушілік тууы мүмкін екенін, басшыны алмастырудың қиындығын және біртұтас атқарушы биліктің диктатураға ұласуы мүмкін деген алаңдаушылықты білдіреді.

Биліктердің бөлінуі

Президенттік жүйе атқарушы биліктің үкіметтің басқа да салаларынан бөлінуімен сипатталады. Үкімет басшысы заң шығарушы органмен қатар жұмыс істеу үшін сайланады, бірақ оның құрамына кірмейді. Президентке дәстүрлі түрде берілетін бірнеше өкілеттік бар. Президенттік жүйеде президент заңдарға вето қою құқығына, қылмыстарды кешіру өкілеттігіне, сыртқы саясат саласындағы билікке, бас қолбасшы ретінде қарулы күштерге басшылық ету құқығына және атқарушы биліктің кеңесшілері мен қызметкерлеріне қатысты билікке ие болуы мүмкін.

Бақылау мен тепе-теңдік

Биліктердің бөлінуі кейде артықшылық ретінде қарастырылады, себебі әрбір тармақ басқасының әрекеттерін қадағалай алады. Бұл парламенттік жүйеден өзгеше, онда заң шығарушы органдағы көпшілік партия, сонымен қатар атқарушы билік ретінде де қызмет етеді, өз әрекеттерін қадағалауға бейім емес. Бұрынғы британдық парламент депутаты Вудроу Уайатт Уотергейт дағдарысы туралы жазғанда: «Уотергейт осында болмайды деп ойламаңыз, жай ғана оның жайлы естімейтін боларсыз» деген еді. Бұл құбылыстың қаншалықты күшті екені талқыланып жүр. Кейбір сарапшылар президенттің партиясы билікте болғанда бұл әсер азаяды деп санайды, ал басқалары президенттік жүйелерде партиялық тәртіп соншалықты қатаң сақталмайтынын айтады. Биліктердің бөлінуінің тағы бір артықшылығы – заң шығарушы органның атқарушы биліктің өкілеттіктерін шектеуге мүмкіндік беруі. Парламенттік жүйеде, егер биліктегі премьер-министр мен оның кабинеті ұсынған маңызды заң жобалары парламент мүшелерінің көпшілігімен "қабылданбаса", онда ол үкіметке сенімсіздік дауысы ретінде қарастырылады. Президенттік жүйеде мұндай механизм жоқ, және заң шығарушы орган президенттің көңілін табуға аса ынталанбайды.

Тиімділік пен тиімсіздіктер

Президенттік өкілеттік шегінде болғанда, президенттік жүйе парламенттік жүйеге қарағанда жаңа жағдайларға жылдамрақ жауап бере алады. Премьер-министр әрекет жасағанда, заң шығарушы органның қолдауын сақтауы керек, ал президент көбінесе аз шектеулерге тап болады. «Англия неге ұйықтады?» еңбегінде АҚШ-тың болашақ президенті Джон Кеннеди, британ премьер-министрлері Стэнли Болдуин мен Невилл Чемберленнің парламенттің сенімін сақтап қалу қажеттілігімен шектелгенін айтты. Конституциялық конвенцияда президенттік жүйені жақтаған Джеймс Уилсон, жеке басшының топқа қарағанда халыққа есеп беруді қамтамасыз ететінін және атқарушылық әрекеттерге кім жауапты екенін анықтап, тирандыққа қарсы қорғауға мүмкіндік беретінін мәлімдеді. Ол сондай-ақ, жеделдік пен тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін, ұлттық төтенше жағдайларда маңызды болатын, бірегей басшының қажеттігін атап өтті. Керісінше, президенттік жүйе президент пен заң шығарушы орган қарама-қарсы болғанда тосқауыл тудыруы мүмкін. Бұл парламенттік жүйеде сирек кездеседі, себебі премьер-министр әрдайым биліктегі партия мүшесі болады. Мұндай тұйықталу жиі болады, өйткені сайлаушылар жаңа саясаттан күтетіндей жылдам нәтижелерді көре алмай, келесі сайлауда басқа партияға дауыс береді. Хуан Линц сияқты сыншылар мұндай жағдайда президенттік жүйе сайлаушыларға парламенттік жүйедегідей жауапкершілікті ұсынбайды және осы тұрақсыздық демократияның құлауына әкелуі мүмкін деп санайды, мысалы Бразилия мен Альенде Чилисінде болғандай. Президент пен заң шығарушы орган бір-бірінен кінәні ауыстырып, жауапкершіліктен қашуға оңай. АҚШ-ты сипаттап, бұрынғы қазынашылық министрі К. Дуглас Диллон: «Президент Конгресті айыптайды, Конгресс президентті айыптайды, ал халық Вашингтондағы үкіметке наразы және одан шаршап қалған күйде қалады» деді. Президенттікке тағайындалғанға дейін Вудро Вильсон: «Мектеп мұғалімі, ұлт қай балаға жазалау керек екенін қалай біледі?» деп жазған. Уолтер Бегехот американдық жүйе туралы: «Атқарушы билік қажетті заңдарды алмау арқылы кемсінеді, ал заң шығарушы билік жауапкершіліксіз әрекет ету арқылы бұзылады: атқарушы билік өз шешімдерін орындай алмағандықтан, өз атына лайықсыз болады; заң шығарушы билік еркіндікпен моральдық тұрғыдан әлсірейді, салдарынан өзгелер [өзі емес] зардап шегетін шешімдер қабылдайды» деді. Дегенмен, мұндай тосқауыл кейде пайдалы деп есептеледі. Президенттік және заң шығарушы билікті әртүрлі партиялар басқаратын бөлінген үкімет коалиция мен оппозицияның шамадан тыс әрекеттерін шектейді және екі партияны да заңнамада ынтымақтасуға және келісімге келуге шақырады. АҚШ-та 1995 жылы республикалық конгрессмен Билл Френзел былай деп жазды: «Кейбіреулердің пікірінше, тосқауыл – үй ішіндегі сантехникадан бергісіз нәрсе. Тосқауыл – Конституцияны жасағандардың елде халықтың құлқымен туындаған саяси өзгерістерге жол бермеу үшін бізге сыйлаған табиғи сыйы. Көп тармақты, көп деңгейлі немесе көп палаталы жарыс осы тепе-теңдік пен қадағалау үшін және біздің орталық үкімет үшін маңызды. Бізде бір жылы мемлекеттендіріп, келесі жылы жекешелендіретін үкімет болмауына шүкір, және осылай мәңгілікке созылады».

Президент сайлауы

Президенттік жүйеде президент заң шығарушы органнан тәуелсіз сайланады. Бұл тікелей халықтың дауысы арқылы немесе жанама жолмен, мысалы, АҚШ-та қолданылатын сайлау коллегиясы арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Президенттік жүйелердің осы ерекшелігі кейде демократиялық деп есептеледі, себебі ол президентке кең өкілеттік береді. Президент сайланғаннан кейін, әдетте, өкілеттік мерзімінің аяқталуына дейін қызмет етеді. Әлемдегі 22 ескі демократияның тізімінде президенттік жүйеге ие екі ел ғана бар (Коста-Рика және АҚШ). Йель университетінің саясаттанушысы Хуан Линц былай дейді: «…Дегенмен, президенттік жүйелерде президентті ерекше жағдайларда, мысалы, қылмыс жасаса немесе денсаулығына қатысты шектеулер туса, қызметтен алу мүмкіндігі қарастырылуы мүмкін». Кейбір елдерде президенттердің өкілеттік мерзімі шектеледі. Президентті мерзімінен бұрын қызметтен алу мүмкін болмауы да сынға түседі. Тіпті, «егер президент тиімсіз болып шықса, егер ол халыққа ұнамайтын болса, егер оның саясаты көпшіліктің пікіріне қайшы келсе де, оған және оның әдістеріне жаңа сайлауға дейін шыдау керек». Президенттің тұрақтылығы дағдарыс кезінде тиімді болуы мүмкін. Дағдарыс кезінде елдерді премьер-министрлердің ауысуынан гөрі, белгілі бір мерзімге сайланған президенттің басқаруы артық болуы мүмкін. Алайда, кейбір сыншылар президенттік жүйе төтенше жағдайларда билікті беру мүмкіндігін қамтамасыз етпейтіндіктен әлсіз деп санайды. Уолтер Багехот тыныш кезеңдегі идеалды басшы дағдарыс кезіндегі идеалды басшыдан өзгеше екенін айтады және президенттік жүйені мұндай өзгеріс жасауға қажетті механизмдері болмағандығы үшін сынға алады. Британдық-ирланд философы және парламент депутаты Эдмунд Берк лауазымға тағайындалған адамның «бейтарап пікіріне, салмақты ой-өрісіне, ағартулы санасына» негізделгенін, сондықтан ол белгілі бір саясаттың артықшылықтары мен кемшіліктерін сараптап, содан кейін өзінің сайлаушылары мен елдің мүддесі үшін ең дұрыс деп санайтынды істеуі керек екенін айтты, тіпті бұл қысқа мерзімді наразылыққа алып келсе де. Осылайша, президенттік жүйелерді қорғайтындар кейде ең орынды шешім әрқашан ең танымал шешім болмайтынын және керісінше екенін айтады.