Кіріспе

Айдағы орналасуы; Аполлон 14 миссиясының қону орны. Фра Мауро формациясы (немесе Фра Мауро жоталары) – Жердің Айдың жақын жағында орналасқан және 1971 жылы американдық Аполлон 14 миссиясының қону орны болған геологиялық құрылым. Оның аты ішінде орналасқан 80 километрлік диаметрлі Фра Мауро кратерінен шыққан. Бұл формация, сондай-ақ Фра Мауро кратері, 15 ғасырдағы итальяндық монах және картографтың есімімен аталады. Алғашқыда Аполлон 13 миссиясы Фра Мауро жоталарына қонуға жоспарланған, бірақ ұшу барысындағы техникалық мәселелерге байланысты бұл жоспар орындалмады. Фра Мауроның Mare Imbrium кратерінің пайда болуына себеп болған соққыдан шашыраған материалдардан (эжектадан) құралғандығы болжануда. Аполлон 14 миссиясы кезінде экипаж мүшелері миссияның қону орнына жақын орналасқан Конус кратерінен эжекта сынамаларын алды, бұл формацияның терең қабаттарындағы материалдың құрамын зерттеуге мүмкіндік берді. Миссиядан алынған деректер Mare Imbrium-нің шамамен жасын анықтауға көмектесті, ол шамамен 4,25 миллиард жылдан аспайды деген қорытындыға келді.

Құрылысы мен географиясы

Фра Мауро – Айдың Mare Imbrium айналасындағы кең аумақты алып жатқан, кең таралған төбелі геологиялық аймақ. Оның Имбриум кратерінің пайда болуына байланысты шығарылған материалдан тұрады деп саналады. Аймақ негізінен салыстырмалы түрде төмен қырқалар мен төбелерден құралған, олардың арасында иректелген аңғарлар орналасқан. Имбриум кратерінің шығарылған материалының көп бөлігі жаңағырақ кратерлерден қалған қиыршықтармен және болжамды ай сілкіністерінен көтерілген материалмен жабылған. Бұл құрылымда табылған қиыршықтар бастапқы қыртыстың терең қабаттарынан шыққан болуы мүмкін, ал онда жиналған үлгілер Айдың геологиялық тарихы туралы мәлімет бере алады. Жақында болған соққы нәтижесінде "Аполлон-14" қондырылатын жерге жақын, 1000 фут (шамамен 305 метр) ені және 250 фут (шамамен 76 метр) тереңдігі бар Конус кратері пайда болды. Бұл миссияның басты мақсаты – оның жиегінде орналасқан Имбриум материалының үлгілерін алу болды. "Аполлон-14" барысында Алан Шепард пен Эдгар Митчелл Конус кратерінен шығарылған материалды тапты, ол Имбриум кратерінің шамамен 500 метр тереңдігінен қазылып алынған деп есептеледі. "Аполлон-14" ұшағынан әкелінген үлгілерді зерттеу көрсеткендей, қондырылатын жердің асты жартас немесе базальттармен жабылған деген пікірді қолдамайды. Базальттар Конус кратерінен алынған үлгілерде сирек кездеседі, бірақ қондырылатын жерге қарама-қарсы батыс жағындағы үлгілерде көптеп табылды. Мұның себебіне екі түсінік бар: 1) қондырылатын жердегі базальттың көп бөлігі Конус кратерінің қазу тереңдігінен төмен жатыр немесе 2) қондырылатын жердің астында диаметрі 1,5 метр болатын жақын маңдағы кратермен қазылған базальт ағыны бар. "Аполлон-12" алдын ала белгіленген қондырылатын жерге белгілі бір дәлдікпен қонуға қабілетті екенін көрсеткеннен кейін, миссия жоспарлаушылар Айдың қиын, бірақ геологиялық тұрғыдан қызықты аймақтарында қонуды қарастырды. Бұрынғысы тоқтатылған "Аполлон-13" миссиясы бастапқыда Фра Мауроға, ал "Аполлон-14" Маре Серенатистің Литтроу аймағына қонуға жоспарланған еді. "Аполлон-13" қонуға сәттілікке жетпеген соң, миссия жоспарлаушылар "Аполлон-14" миссиясын Фра Мауроға бағыттуды шешті, себебі олар Фра Мауроны Литтроу жерінен гөрі ғылыми тұрғыдан маңызды деп санады. Сол жерде "Аполлон-14" миссиясының мақсаты Имбриум кратерінің шығарылған материалдарының үлгілерін алып, Айдың геологиялық тарихы туралы білу болды. Миссия жоспарлаушылар салыстырмалы түрде жаңадан пайда болған Конус кратеріне жақын жерді қондырылатын орын ретінде таңдады, өйткені бұл кратер ғарышкерлерге миссияның басты мақсаты – Имбриум шығарылған материалдарын алуға мүмкіндік беретін "табиғи бұрғылау ойығы" қызметін атқарды.