Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Неміс астрономы (1812–1910)
German astronomer (1812–1910)
Иоганн Готфрид Галле (9 маусым 1812 – 10 шілде 1910) – Германияның Радис қаласынан шыққан, Берлин обсерваториясында жұмыс істеген неміс астрономы. 1846 жылдың 23 қыркүйегінде студенті Генрих Луи д’Аресттің көмегімен ол Нептун планетасын алғаш рет көріп, оның не екенін анықтаған адам болды. Урбен Ле Верьер Нептунның бар екендігін және оның орнын болжап, координаттарын Галлеге жіберіп, оны тексеруді сұрады. Галле Ле Верьердің хатын алған күні Нептунды болжанған орнынан 1° қашықтықта тапты. Нептунның табылуы – аспан механикасының керемет растамасы болып саналады және 19 ғасырдағы ғылымның ең маңызды жетістіктерінің біріне жатады.
Johann Gottfried Galle (9 June 1812 – 10 July 1910) was a German astronomer from Radis, Germany, at the Berlin Observatory who, on 23 September 1846, with the assistance of student Heinrich Louis d'Arrest, was the first person to view the planet Neptune and know what he was looking at. Urbain Le Verrier had predicted the existence and position of Neptune, and sent the coordinates to Galle, asking him to verify. Galle found Neptune in the same night he received Le Verrier's letter, within 1° of the predicted position. The discovery of Neptune is widely regarded as a dramatic validation of celestial mechanics, and is one of the most remarkable moments of 19th century science.
Ерте өмір
Галле Грэфенхайнихен қаласының жанында, Радистен батысқа қарай 2 км жердегі Папстаус (Пабст орманындағы үй) деп аталатын жерде, Мари Анриетта Панье (1790–1839) мен Иоганн Готфрид Галле (1790–1853) – көмір қуыру пешінің операторы – отбасындағы тұңғыш ұл ретінде дүниеге келді. Ол Виттенберг гимназиясында оқыды және 1830-1833 жылдары Берлиндегі Фридрих Вильгельм университетінде білім алды. Губен гимназиясында математика және физика пәнін оқытты. Кейін Берлин гимназиясына ауысты.
Galle was born in the Papsthaus (a house in the Pabst wood) 2 km west of Radis in the vicinity of the town of Gräfenhainichen, as the first son of Marie Henriette née Pannier (1790–1839) and Johann Gottfried Galle (1790–1853), an operator of a tar oven. He attended the Gymnasium in Wittenberg and studied at Friedrich Wilhelms Universität Berlin from 1830 to 1833. He became a teacher at the Gymnasium in Guben, teaching mathematics and physics. Later on, he transferred to the Gymnasium in Berlin.
Берлин обсерваториясы
Ол 1835 жылы жаңа Берлин обсерваториясы аяқталғаннан кейін бірден Иоганн Франц Энкеге көмекші болып жұмыс істей бастады. Галле келесі 16 жыл бойы жұмыс істеді, әсіресе 9 Zoll (~22.5 см) апертурасы бар Фраунгофер рефракторын пайдаланды. 1838 жылы ол Сатурнның ішкі қараңғы сақинасын ашты. 1839 жылдың 2 желтоқсаны мен 1840 жылдың 6 наурызы аралығында ол үш жаңа комета ашты. 1845 жылы Галле философия докторы ғылымын қорғады. Оның докторлық диссертациясы Оле Рёмердің 1706 жылдың 20-23 қазан аралығында жұлдыздар мен планеталардың меридиандық өтуін бақылауын қысқарту және сын тұрғысынан талдау болды.
He had started to work as an assistant to Johann Franz Encke in 1835 immediately following the completion of the new Berlin Observatory. Galle worked there for the next 16 years, making use especially of a Fraunhofer refractor with 9 Zoll (~22.5 cm) aperture. In 1838 he discovered an inner, dark ring of Saturn. From 2 December 1839 to 6 March 1840 he discovered three new comets. In 1845 Galle was awarded a Dr. phil. His doctoral thesis was a reduction and critical discussion of Ole Rømer's observation of meridian transits of stars and planets on the days from 20 October to 23 October 1706.
Нептунның ашылуы
1845 жылы осы шамада ол өзінің диссертациясының көшірмесін Урбан Ле Верьеге жіберді, бірақ бір жыл өткен соң ғана жауап алды. 1846 жылдың 18 қыркүйегінде жіберілген хат 23 қыркүйекте таңертең Галлеге жетті. Ле Верье Уран планетасының орбитасындағы бұзылыстарды зерттеді және осыдан әлі ашылмаған планетаның орналасқан жерін анықтап, Галлеге аспанның тиісті бөлігінде іздеуді сұрады. Сол түні (Энке өзінің пікіріне қарамастан іздеуге рұқсат бергеннен кейін), Галле өзінің ассистенті Генрих Луи д'Арестпен бірлесіп, есептелген орналасқан жерінен 1° қашықтықтағы, 8-шамадағы жұлдызды тапты, ол Берлин академиялық жұлдыз картасында тіркелмеген еді. Келесі екі кеште аспан денесінің 4 секундтық доғалық қозғалысы өлшенді, бұл оның планета екенін нақтылады, және Ле Верье оған Нептун деген ат қоюды ұсынды. Галле әрқашан Нептунды ашқан деп мойындаудан бас тартты, ол осы ашылуды Ле Верьеге жатқызды. 1847 жылы Галле Фридрих Вильгельм Бесселден кейін Кенигсберг обсерваториясының директоры болып тағайындалды. Бірақ Фридрих Вильгельм IV-тің ресми тағайындалуы күшіне енбегенге дейін, Галле 1848 жылдың басында Карл Густав Якоб Якоби бастаған оған қарсы қастандықтарға байланысты өтінішін кері алып алды.
Around the same time in 1845 he sent a copy of his thesis to Urbain Le Verrier, but only received an answer a year later. Sent on 18 September 1846, it reached Galle on the morning of 23 September. Le Verrier had been investigating the perturbations of the orbit of the planet Uranus and from this he derived the position of a still undiscovered planet, and requested Galle to search in the corresponding section of sky. The very same night (after Encke gave permission to search, against his own judgement), in collaboration with his assistant Heinrich Louis d'Arrest, Galle discovered a star of 8th magnitude, only 1° away from the calculated position, which was not recorded in the Berliner Akademischen Sternkarte. Over the next two evenings, a proper motion of the celestial object of 4 seconds of arc was measured, which determined it absolutely as a planet, for which Le Verrier proposed the name Neptune. Galle always refused to be acknowledged as the discoverer of Neptune; he attributed the discovery to Le Verrier. In 1847 Galle was designated as the successor to Friedrich Wilhelm Bessel as Director of Königsberg Observatory. Before the enacted nomination from Friedrich Wilhelm IV effected de facto, Galle withdrew his application at the beginning of 1848 due to an intrigue against him led by Carl Gustav Jacob Jacobi.
Бреслау обсерваториясы
1851 жылы ол Бреслауға (қазіргі Вроцлав) көшіп, жергілікті обсерваторияның директоры болды, ал 1856 жылы Бреслаудағы Шлезишен Фридрих Вильгельмс университетінде астрономия профессоры атанды. Ол Бреслауда 45 жылдан астам жұмыс істеді. 1875/76 оқу жылында ректор болып сайланды. Бреслауда ол планеталар орбиталарын нақты анықтаумен және полярлық шамының (Aurorae) биіктігін, метеорлардың траекториясын есептеу әдістерін әзірлеумен айналысты, сондай-ақ 1894 жылға дейін ашылған барлық 414 кометаның мәліметтерін бір еңбекте жинақтады (ұлының көмегімен). Басқа салаларда Жердің магниттік өрісі мен климатологияны зерттеді. Барлығы ол 200-ден астам ғылыми еңбек жариялады.
In 1851 he moved to Breslau (today Wrocław) to become the director of the local observatory, and in 1856 he became Professor of Astronomy at the Schlesischen Friedrich Wilhelms Universität Breslau. He worked in Breslau for over 45 years. For the academic year 1875/76 he was elected Rector. At Breslau he dealt with the exact determination of planetary orbits and developed methods for calculating the height of the aurorae and the path of meteors, and consolidated the data for all 414 comets discovered up to 1894 into one work (with the help of his son). Otherwise he concerned himself with the Earth's magnetic field and climatology. Altogether he published over 200 works.
Кейінгі жылдар
1897 жылы Галле Потсдамға оралды, ол 1910 жылы 98 жасында қайтыс болды. Одан кейін әйелі және екі ұлы, Андреас Галле мен Георг Галле (1860–1946) қалды. Оның туған жеріне жақын Грэфенхайнихен қаласы 1977 жылы оған ескерткіш орнатты. Оның құрметіне Айдағы және Марстағы "күлімдеген бетті" екі кратер, 2097 Галле астероиды және Нептун сақинасы аталды. Бреслауда (қазіргі Вроцлав) оның есімімен бір көше – Gallestrasse деп аталды. Бұл атау Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін сақталды. Бүгінгі күні ол көше Вапиенна (поляк тілінде "әктас" деген мағынаны білдіреді) деп аталады.
In 1897 Galle returned to Potsdam, where he died in 1910 at the age of 98. He was survived by his wife and two sons, Andreas Galle and Georg Galle (1860–1946). The town of Gräfenhainichen, which is close to his birthplace, erected a memorial to him in 1977. Two craters, one on the Moon and the "happy face" one on Mars, the asteroid 2097 Galle, and a ring of Neptune have been named in his honor. In Breslau (today Wrocław) itself, it was commemorated by naming one of the streets with his last name – Gallestrasse. This name was in force until the end of World War II. Its contemporary name is Wapienna (meaning Limestone in Polish) Street.
Мұра
Google Galle-дің 200 жылдығын Google Doodle-мен тойлады.
Google celebrated Galle's 200th birthday with a Google Doodle.
Астрономиялық суреттер
Марс кратері Галле (ә.і.с. "Қуаныш беті кратері")
NASA photo of the Mars crater Galle (a. k. a. "Happy Face Crater")