Кіріспе

Теннесси Уильямстың "Жаз бен түтін" пьесасы – Теннесси Уильямстың 1948 жылы аяқтаған, екі бөлімнен тұратын, он үш сахналық пьесасы. Ол 1945 жылы "Анатомия сызбасы" деген атпен жұмыс бастады, бұл "Орифламме" атты әңгімелерінен және дамып келе жатқан "Сары құс" жұмысынан туындаған. "Жаз бен түтін" тіркесі 1926 жылы жарық көрген "Ақ ғимараттар" жинағындағы Харт Крейннің "Мінез-құлық белгілері" поэмасынан алынған болуы мүмкін. 1948 жылы Бродвейде сәтсіз ойнағаннан кейін, 1952 жылы пьеса Бродвейден тыс жерде үлкен жетістікке ие болды. Уильямс 1950 жылдары "Жаз бен түтін" пьесасын қайта жөндеуді жалғастырды, ал 1964 жылы оны "Құстың ерекшеліктері" деп қайта жазды.

Қысқаша мазмұны

Summer and Smoke - Миссисипи штатының Глориус-Хилл қаласында "ғасыр басынан 1916 жылға дейін" өтетін және өте сезімтал, үйленбеген пастордың қызы Алма Уайнмиллер мен оның жанында өскен гедонист жас дәрігер Джон Бьюкенен кіші арасындағы рухани/сексуалдық махаббат туралы әңгіме. Ол сөзбен жеткізуге келмейтіндей нәзік, готикалық собормен теңестіріледі, "жетіле алмайтын нәрсеге ұмтылу"; Уильямс пьеса барысында көрсеткендей, оның есімі испан тілінде "жан" дегенді білдіреді; ал дәрігер және сезімтал Бьюкенен оған жансыз анатомия сызбасымен қарсы тұрады. Алайда, пьеса соңында Бьюкенен мен Алма философиялық тұрғыдан орын ауыстырады. Ол әдептіліктен асып түсетіндей өзгеріске ұшырайды. Ол оған қарай жүгіріп, "Енді мен ойымды өзгерттім, немесе "жоқ" деген қыз енді жоқ – ол өткен жазда қайтыс болды, ішіндегі оттан шыққан түтіннен уланып қалды" дейді. Бірақ ол өзі де өзгерді, ол құрметті, жас қызбен отбасын құруға бел буды, және Алмаға араларындағының "рухани байланыс" болғанын сендіруге тырысқанда, ол бәрібір кеш екенін түсінеді. Соңғы сахнада Алма кешкісін қалалық саябақта жас саяхатшы сатушыға жолығып, перде түскен кезде оның ізінен Moon Lake казиносына "қараңғыдан кейінгі ойын-сауық" үшін барады, онда ол өткен жазда Бьюкененнің азғыру әрекетіне қарсылық көрсеткен еді.

Өндіріс тарихы

1948 жылғы 6 қазанда Техас штатының Даллас қаласында алғашқы көрсетілімнен кейін, «Жаз және түтін» пьесасы Нью-Йорктегі «Музыкалық қорап» театрында Марго Джонстың қоюымен және Джо Миелзинердің декорациясымен, Тод Эндрюс, Маргарет Филлипс, Моника Бояр және Энн Джексон қатысқан тұңғыш Бродвей сахнасын көрді. Пьеса 102 рет қойылды және сол кезде Уильямстың «Желание көшесіндегі трамвай» пьесасынан кейінгі танымалдылығының төмендеуін білдірді. 1952 жылы Джеральдин Пейдж Хосе Квинтероның режиссерлігімен, Нью-Йорк қаласының орталығында жаңадан ашылған «Шеңбер алаңы» театрында (театр бұрынғы Шеридан алаңындағы «Ойын үйі» орналасқан) қайта қойылған нұсқада басты рөлді ойнады. Оның ойыны Офф-Бродвей қозғалысын дамытуға көмектескендігі үшін, оның өзі мен Квинтероны танымал еткендігі және пьесаның әділдігін қорғағандығы үшін мақталады. Пейдж 1953 жылы Ричард Кайлимен бірге «Ең үздік пьесалар» радиолық сериясында пьесаның бір сағаттық бейімделуінде ойнады (оның жазбалары әлі де сақталып қалған). Сондай-ақ ол 1961 жылы Лоуренс Харвидің қарсыласы ретінде Альма Вайнмиллер рөлін сомдады, бұл рөлі үшін «Оскар» сыйлығына ұсынылды (оның анасын ойнаған Уна Меркель де ұсынылды). «Көркемдік безендіру» және Эльмер Бернштейннің әсерлі музыкалық қосымшасы да «Оскарға» ие болды. 1963 жылы Питер Бойл «Уэйсайд» театрының ашылу маусымында ойнады. «Нightingale-дің ерекшеліктері» деп аталған қайта қарастырылған нұсқасының Бродвейдегі тұңғыш көрсетілімі 1976 жылы өтті. Қойылымды Эдвин Шерин режиссерлік етті, декорациясын Уильям Ритман, костюмдерін Теони В. Олдредж, жарықтандыруын Марк Б. Вайс, ал түпнұсқа музыкасын Чарльз Гросс жасады. Ол Марк В. Джейкобспен бірлесіп өндірілді. Қойылымның бас менеджері Генри Баннистер болды, ал баспасөз қызметін Сеймур Кравиц, Патрисия Маклин Кравиц және Луиза Мент атқарды. Шоуда Бетси Палмер (Алма), Шепперд Струдвик (пастор Винемиллер), Грейс Карни (Миссис Винемиллер), Нан Мартин (Миссис Бьюкенен), Питер Блэксилл (Роджер Доремус), Джен Джонс (Миссис Басетт), Патрисия Гинан (Розмери), В. П. Дремак (Вернон), Томас Стечшульте (сатушы) және Дэвид Селби доктор Бьюкенен рөлінде ойнады. Бұл қойылым Мороско театрында 24 рет көрсетілді. Пьеса 2018 жылдың көктемінде Офф-Бродвей сахнасына қайта оралды. Оны «Классикалық сахналық компания» Нейтан Дарроу мен Марин Ирландияның басты рөлдерде орындауымен қойды. Режиссерлік жұмысын Джек Каммингс III жүзеге асырды.

Бейімделулер

1961 жылы Paramount Pictures кинокомпаниясы Питер Гленвилл режиссерлік еткен фильмге бейімделді, онда Лоуренс Харви, Рита Морено және Джеральдин Пейдж Алма рөлін қайта ойнады. 1972 жылы Ли Ремик, Дэвид Хедисон және Барри Морс басты рөлдерде ойнаған телеверсиясы жарық көрді. 1976 жылы PBS бағдарламасының «Ұлы өнер көрсетулер» эпизоды ретінде «Шаянның ерекшеліктері» атты тағы бір қойылым, Блайт Даннер мен Франк Лангелланың қатысуымен көрсетілді. Пьесаның опералық нұсқасы да бар, оның авторы Ли Хойби. Ол алғаш рет 1971 жылы Миннесота операсында қойылды және келесі жылы Нью-Йорк қалалық операсына келді. 2010 жылдың желтоқсанында Манхэттен музыкалық мектебінің опера театрында, ал соңғы рет 2018 жылдың қаңтарында Конверс колледжінің опера театрында көрсетілді.