Кіріспе

Америкалық ұрланған адам және балалар әл-ауқатын қорғаушы белсенді, канадалық ақын және романист Элизабет Энн Гилмор (туған аты Смарт; 1987 жылдың 3 қарашасында туған) – американдық балалар қауіпсіздігі жөніндегі белсенді және ABC News телеарнасының сарапшысы. Ол 14 жасында Солт-Лейк-Ситидегі үйінен Брайан Дэвид Митчелл ұрлаған кезде ұлттық назарға ілікті. Митчелл және оның әйелі Ванда Барзи Смартты тоғыз ай бойы тұтқында ұстады, содан кейін Юта штатының Санди қаласындағы көшеде полиция қызметкерлері оны құтқарып алды. Смарт содан бері жоғалып кеткен адамдар үшін белсенді және жақтаушы ретінде жұмыс істеп келеді. Оның өмірі мен ұрлануы көптеген деректі кітаптар мен фильмдерде көрсетілген.

Ерте өмір

Элизабет Энн Смарт 1987 жылғы 3 қарашада Юта штатының Солт-Лейк-Сити қаласында Эдвард "Эд" және Лоис Смарт отбасында дүниеге келді. Оның отбасы Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілер шіркеуінің мүшесі болған. Ол отбасындағы екінші бала, оның төрт інісі және бір қарындасы бар. Смарт Солт-Лейк-Ситидегі Брайант орта мектебінде және Шығыс жоғары мектебінде оқыды. Кейін Бригам Янг университетіне түсіп, гарп бойынша музыка бакалавры дәрежесін алды.

Ұшып кету

2002 жылдың 5 маусымында 14 жасар Элизабет Смарт Солт-Лейк-Ситидегі (Юта штаты) отбасылық үйінен пышақпен қорқытып ұрланды. Келесі тоғыз ай бойы ол күнде зорланды, байланды және қашып кетсе өлтіретінімен қорқытылды. 2003 жылдың 12 наурызында полиция қызметкерлері оны үйінен 29 шақырым қашықтықтағы Санди қаласының (Юта штаты) көшесінен құтқарып алды. Екі куәгер Брайан Дэвид Митчелл мен Ванда Илин Барзиді "Американың ең іздестірілген адамдары" бағдарламасынан таныды. 2009 жылдың 16 қарашасында Барзи Элизабет Смартты ұрлауға көмектескені үшін прокурорлармен жасалған келісім аясында өзінің кінәсін мойындады. 2010 жылдың 19 мамырында федералды судья Дейл А. Кимболл Барзиді 15 жылға федералды түрмеге кесті. Қорғау және федералды прокурорлар арасындағы келісім бойынша, судья Барзиге ол өткірген жеті жылды есепке қосты. Сот Митчеллді ұрлау және жыныстық шабуыл жасау айыптары бойынша сотқа тартуға қабілетті деп тапты. Ол екі айып танылып, 2011 жылдың мамыр айында екі мәңгілік мерзімге федералды түрмеге жіберілді.

Активизм және БАҚ-тың жариялауы

2006 жылдың 8 наурызында Смарт АҚШ Конгресінде жыныстық қылмыскерлерге қатысты заңнаманы және AMBER Alert жүйесін қолдау үшін сөз сөйледі. 2006 жылдың 26 шілдесінде ол Адам Уолш заңына қол қойылғаннан кейін өткен шарада сөйледі. Смарт 2008 жылы АҚШ Әділет министрлігі жариялаған «Сіз жалғыз емессіз» кітабына материал қосып, құрбан болған бес жас ересектің бірі болды. Ол 2008 жылдың мамырында кітапты насихаттау шарасына қатысты. 2009 жылы Смарт Джейси Ли Дугардты ұрлау оқиғасы туралы пікір білдірді. Өзінің жарақаттан айығу тәжірибесін бөлісіп, өткен оқиғаларға ден қоюдың тиімсіз екенін айтты. 2009 жылдың қазанында Смарт Калифорниядағы 2009 жылғы Әйелдер конференциясында (Мария Шрайвер ұйымдастырған) өмірдегі кедергілерді жеңу тақырыбында сөз сөйледі. 2011 жылы Смарт үміт сыйлап, жыныстық зорлық-зомбылықтың алдын алу, құрбан болғандарға көмектесу және оларды қорғау арқылы құрбандыққа ұшырау мен қанауды тоқтату мақсатында Элизабет Смарт қорын құрды. 2011 жылдың наурыз айында Смарт Диана фон Фюрстенберг сыйлығымен марапатталған төрт әйелдің бірі болды. 2011 жылдың 7 шілдесінде ABC News телеарнасы оның жоғалған адамдар туралы баяндама жасау үшін комментатор ретінде жұмыс істейтінін хабарлады. 2012 жылдың шілдесінде Theta Phi Alpha ұлттық әйелдер қауымдастығы Смартты Сиена медалімен марапаттады. Бұл медаль – ұйымның мүше емес адамға берілетін ең жоғары наградасы. Олар оны ұйымның қамқоршысы – Сиеннің қасиетті Екатеринасының құрметіне атады. 2013 жылдың 1 мамырында Джонс Хопкинс университетінде өткен адам саудасына қарсы конференцияда сөз сөйлеген Смарт адам саудасына қарсы күресте жеке тұлғаның өзін-өзі бағалауын және қыздардың жыныстық қатынасқа түскеннен кейін құндылығын жоғалту туралы мифтерді жоюдың маңыздылығын атап өтті. Өзі зорланғандықтан, ол тек қана жыныстық тәрбие бағдарламаларының зиянды әсерін еске алды. Олардың көпшілігі жыныстық қатынасқа түскен қызды шайналған ірімшікке теңейді. «Мен ойладым: «Құдай-ау, мен осы шайналған ірімшікпін, ешкім шайналған ірімшікті қайтадан шайнамайды, оны тастап кетеді». Осылайша, енді құндылығың жоқ, маңызың жоқ сезіну қаншалықты оңай екенін түсіндім. Неге айқайлау керек? Егер сені құтқаратын болса, қандай маңызы бар? Өміріңнің енді құндылығы жоқ», – деді Смарт. Смарт тыңдаушылардан балаларды өзін құрбандық ретінде қарастырмауға, өзін бағалауға тәрбиелеуді сұрады. 2014 жылдың ақпанында Смарт Юта штатының Өкілдер палатасында HB 286 заң жобасын қолдады. Бұл заң жобасында Юта штатының мектептерінде балаларды жыныстық зорлық-зомбылықтан қорғау бойынша оқытуды қамтамасыз ету үшін арнайы оқу бағдарламасын құру көзделген. 2015 жылдың басында Faith Counts ұйымы Смартқа қатысты бейнеролик жасады, онда ол дінінің оның қиындықтарын жеңуіне және жазылуына қалай көмектескенін түсіндірді. 2016 жылдың қыркүйегінен бастап Смарт Crime Watch Daily шынайы қылмыс шоуының тілшісі болып жұмыс істеді. Әртүрлі штат саясаткерлері барлық компьютерлерге порнографиялық сүзгіні орнатуды талап ететін заң жобасын ұсынды, оны «Элизабет Смарт заңы» деп атады. Алайда, 2018 жылдың наурызында оның өкілі оның бұл ұсынысқа қатысы жоқ екенін мәлімдеді. Оның адвокаты саясаткерлерге оның атын қолданбау туралы талап хат жіберді. 2017 жылдың 5 маусымында, оның ұрлануының 15 жылдығына орай, Lifetime телеарнасы «Мен – Элизабет Смарт» (I Am Elizabeth Smart) телефильмін көрсетті, оның сценарийін Смарт өзі жазып, продюсерлік жұмысын атқарды. Фильмде Элизабет Смарт рөлінде Алана Боден, Брайан Дэвид Митчелл рөлінде Скит Ульрих, Ванда Илин Барзи рөлінде Дейдре Лавджой, Эд Смарт рөлінде Джордж Ньюберн және Лоис Смарт рөлінде Энн Опеншоу ойнады. 2018 жылы Смарт St. Martin's Press баспасынан «Үміт бар жерде: жазылу, алға жылжу және ешқашан басылмау» (Where There's Hope: Healing, Moving Forward, and Never Giving Up) кітабын жариялады. Оның ұрлануы мен құтқарылуы туралы көптеген хабарлар тарады және бұл оқиғаға арналған телефильмдер мен фантастика емес кітаптардың тақырыбы болды. 2013 жылдың қазанында Смарт пен Крис Стюарт бірлесіп жазған «Менің оқиғаым» (My Story) естелік кітабы St. Martin's Press баспасынан жарық көрді. Кітапта Смарттың ұрлануы және Элизабет Смарт қорының құрылуы туралы толық мәлімет берілген, ол ұрлау туралы хабардарлықты арттыруға көмектеседі. Смарт АҚШ-та ұлттық теледидарда арфада ойнады. Смарттың ағасы Том Смарт және автор Ли Бенсон Смартты іздеу туралы «Көзге көрінбейтін шындық: Элизабет Смартты іздеудің таңғажайып шындығы» (In Plain Sight: The Startling Truth Behind the Elizabeth Smart Investigation) кітабын жазды. Оның әкесі Смартты ұрлау туралы «Элизабетті үйге әкелу» (Bringing Elizabeth Home) кітабын жазды. 2003 жылы Смарттың әкесі жазған кітапқа негізделген «Элизабет Смарттың оқиғасы» (The Elizabeth Smart Story) телефильмі түсірілді. 2021 жылы Смарт «Маскалы биші» (The Masked Dancer) шоуында «Көбелек» (Moth) рөлінде өнер көрсетті. Ол шоудың үшінші эпизодында шығарылып, бәйгеде сегізінші орынды иеленді. 2022 жылы Элизабет Смарт Lifetime телеарнасының «Жаңалықтардан алынған» (Ripped From the Headlines) топтамасының аясында «Әкесі ұрлағандар» (Stolen by Their Father) телефильмінің атқарушы продюсері болды. Бұл фильм Лизбет Мередиттің Грекиядағы әкесі Грегпен болған сапары кезінде қыздарын қайтару жоспары туралы айтады. 2023 жылы Смарт Lifetime телеарнасының «Жаңалықтардан алынған» (Ripped From the Headlines) топтамасының аясында «Қашқан қыз: Кара Робинсонның оқиғасы» (The Girl Who Escaped: The Kara Robinson Story) телефильмінің атқарушы продюсері болды. Бұл фильм Ричард Эвонитцтің қолынан қашқан Кара Робинсонның оқиғасын баяндайды. Кейін ол «Менің оқытушым ұрлап кетті: Элизабет Томас оқиғасы» (Abducted By My Teacher: The Elizabeth Thomas Story) телефильмінің атқарушы продюсері болды, ол Элизабет Томас ұрлану оқиғасын көрсетеді.

Жеке өмір

2009 жылдың 11 қарашасында Смарт Солт-Лейк-Ситиден Париждегі Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілер шіркеуінің миссионері ретінде қызмет етуге кетті. Смарт 2010 жылдың қараша айында Брайан Дэвид Митчеллдің федералдық сот процесінде бас куәгер ретінде қызмет ету үшін миссиясынан уақытша қайтып келді. Соттан кейін ол Францияға оралып, миссиясын аяқтады және 2011 жылдың басында Ютаға келді. Париж миссиясында миссионерлік қызметін атқару кезінде Смарт Шотландиядан келген Мэтью Гилмормен танысты. 2012 жылдың қаңтар айында бір жылдық танысудан кейін олар никелесті. Олар 2012 жылдың 18 ақпанында Гавайидегі Лайе ғибадатханасында жекелеген салтанатта үйленді. Осыдан бері олар 2015, 2017 және 2018 жылдары үш балаға ие болды. 2019 жылы Delta Airlines рейсімен Ютаға қайтып келе жатқанда, Смарт жанында отырған ер адамның өзінің ішкі жағын сүртіп оятқанын айтты. Ол оқиғаны хабарлап, әйелдер мен қыздарға арналған "Смарт қорғанысы" атты өзін-өзі қорғау бағдарламасын құрды.