Кіріспе

Ағылшын ресторан сыншысы, теледидар аспазы (1909–1994)

Филлис Нэн Сотерн Печи (26 ақпан 1909 – 27 желтоқсан 1994), Фанни Крэдок есімімен көбірек танымал, ағылшын ресторан сыншысы, теледидар аспазы және жазушы. Ол теледидарда, аспаздық көрсетулерде және төртінші күйеуі, майор Джонни Крэдокпен бірге жиі пайда болатын, ол көбінесе мақтан тұтқан, бірақ әйеліне бағынған күйеу рөлін сомдаған.

Ерте өмір

Крэдок өзінің анасының әжесі мен атасының үйінде, 33 Fairlop Road, Leytonstone, Essex қаласында дүниеге келді. Тууы Вест-Хэм тіркеу ауданында тіркелді. Бала кезінде Крэдок Fairlop Road-та әжесі мен ата-анасымен бірге тұрды. Оның есімі дұрыс емес жазылған тақтасы Фэрвуд Кортта, Fairlop Road, Лондон E11 мекенжайында орналасқан: "Фанни Крэддок 1909–1994. Бұл жерде 1930 жылға дейін Апторп деп аталатын үй тұрды, ол әйгілі теледидардағы аспаздық сарапшы, Фанни Крэддоктың туған жері; шын аты – Филис Печи". Оның туған жері Сомерсет графтығындағы Уэстон-супер-Мэр қаласындағы Апторп Вилласының құрметіне аталған, онда оның атасы Чарльз Хэнкок дүниеге келген. Крэдоктың ата-анасы ақшаларын тиімді басқара алмады; анасы Бижу ысыраппен жұмсады, ал әкесі Арчибальдтың үлкен ойын қарыздары болды, олардың көп бөлігі Ниццада жиналды. Кредиторларын алшақтату үшін отбасы елді аралап, Кенттегі Херн-Бейге, содан кейін Дорсеттегі Сванджге және Дорсеттегі Борнмутқа көшті, онда Арчибальдтың інісі Ричард Фрэнсис Печи (1872–1963) 1912 жылы Киелі Үшбірлік шіркеуінің пасторы болды. Борнмут қаласында 15 жасар Фанни Борнмут жоғары мектебінде (қазіргі Талбот Хит мектебі) оқыды. Арчибальд отбасын 1927 шамасында Норфолк графтығындағы Вроксемге көшірді, онда оның кредиторлары оны қуып жетеді, ал 1930 жылы Норфолк банкроттық сотында 3500 фунт стерлингтік қарызымен бетпе-бет келді. Крэдок өмірінің келесі он жылын Лондонда, жағдайы нашар күйде, үйден-үйге тазалау құралдарын сату арқылы бастады. Содан кейін ол киім тігу шеберханасында жұмыс істеді.

Ас үй ісі

Крэдоктың тағдыры әртүрлі мейрамханаларда жұмыс істей бастағаннан кейін және Огюст Эскофье шығармаларымен танысқаннан кейін өзгерді. Кейіннен ол француз стиліндегі қызмет көрсетуден (service à la française) ресей стиліндегі қызмет көрсетуге (service à la russe) өту туралы құштарлықпен жазды және Эскофьеді британдық асүйдің құтқарушысы деп атады. Фанни мен Джонни Крэдок 1950 жылдан 1955 жылға дейін «Дейли Телеграф» газетінде «Bon Viveur» деген псевдониммен баған жаза бастады. Бұл олардың театрлық мансабына бастау болды, олар театрларды мейрамханаларға айналдырды. Крэдок көрермендерге үлкен көлемде тағамдар дайындап, ұсынды. Олар толған бас, құйрық қауырсындары және қанаттары бар қуырылған түйеқұспен танымал болды. Француз акцентімен қоса, олардың қойылымы – мас күйдегі, әйеліне бағынған күйеу мен үстемдік танытқан әйелдің өмірінен алынған көрініс болды. Сол кезде олар майор және миссис Крэдок деп танылды. Ол сонымен қатар Франсис Дейл, Bon Viveur, Сьюзан Ли және Филис Крэдок аттарымен кітаптар жазды.

Теледидар қайраткері

1955 жылы Крэдок пісіру туралы өте табысты BBC телесериалының пилотын жазды. BBC жыл сайын Фанни көрсеткен әрбір рецептің толық сипаттамасы жазылған кітапша жариялап тұрды, бұл оған кейінірек жиі айтуға мүмкіндік берді: «Сіз бұл рецептті кітапшадан таба аласыз, сондықтан қазір көрсетпеймін». Фанни британдық үйлерге Эскофье деңгейіндегі тағамдарды енгізуді жақтады және әрбір рецептке француз тіліндегі атау берді. Оның тағамдары әсем көрінетін, бірақ көбінесе үнемді болды, және Фанни көрермендеріне қамқорлық жасағандай көрінді. Оның айтулы сөздері: «Бұл сізді қиын жағдайға түсірмейді», «Бұл өте тиімді» және «Бұл сіздің қалтаңызды тартыстырмайды». Бірде ол Рождестволық торт рецептін ұсынғанда, ингредиенттердің құнын ақтау үшін: «Бірақ екінші жағынан, жылына бір рет дұрыс торт жегіміз келеді» деді. Бірақ уақыт өте келе оның тағамдары көнесіп қалғандай көріне бастады, әсіресе оның құрылтай қаптарына және көкөніс бояуларына деген құштарлығы. Ол есейген сайын, көбірек макияж жасап, экранда үлкен шифон көйлектер киді. Крэдок телешоуларына туыстары мен достарын шақыруды әдет еткен. 1970 жылдардың басында Джонниге жеңіл жүрек шабуылы болды және оның орнына досының қызы Джейн келді. Сара да көмекші болды, сондай-ақ ұзаққа соқпаған бірнеше жас жігіттер де болды. Телевизиялық мансабының барысында Крэдоктар Газ кеңесімен де жұмыс істеді, «Идеалдық үй» көрмесі сияқты көрмелерге қатысып, көптеген «инфорекламалар» жасады, олар аспаздарға, әдетте жаңа үйленген әйелдерге, газ плиталарын қарапайым тағамдар дайындау үшін қалай пайдалану керектігін үйретті. BBC жарнамаға тыйым салғанмен, Крэдок телешоуларында тек газ плиталарын қолданды және электр плиталары мен пештерін «жек көретінін» жиі айтты. Оның «Фанни Крэдок Рождествоға пісіреді» атты телесериалы, ол жасаған бірнеше сериалдың ішінде, телеархивтерде сақталған және соңғы жылдары Ұлыбританияның цифрлық телеарналары BBC Four, Good Food және Food Network UK-да, әдетте Рождествоға дейін қайта көрсетілді. Good Food кейде «Фанни Крэдок сізді ірімшік пен шарапқа шақырады» сериалдарын да көрсетеді, бұл басқа сериалдардан сақталған бірнеше жеке эпизодтың бірі. Крэдок 1955 және 1975 жылдар аралығында жиырма төрт телесериалда ойнады.

Карьерасының құлдырауы

1976 жылы Девон фермерінің әйелі Гвен Троак «Cook of the Realm» байқауында жеңіске жетті, осының нәтижесінде BBC оны «The Big Time» телесериалына таңдады, онда дарынды әуесқойларға тамаша кәсіби шараға қатысу мүмкіндігі берілді. Троак бұрынғы премьер-министр Эдвард Хиттің құрметіне «Дорчестерде» үш тағамдық Фойлстың әдеби түскі асын ұйымдастыруға міндетті болды, онда Бирма графы Маунтбеттен және басқа да көрнекті тұлғалар қатысты. Ол Крэдоктан – сол кезде Ирландияда салықтан қашқан адам – сондай-ақ шеф-аспаз Юджин Кауфелер, актер және гурман Роберт Морли, диетолог Магнус Пайк және Троактың құрметтейтін көптеген басқа сарапшылардан кеңес сұрады. Бұл Крэдоктың телекарьерасының аяқталуына әкелді. Троак өзінің теңіз өнімдерінен жасалған коктейлі, лимон желесі және жүгері крахмалы қосылған брамбл соусымен дайындалған үйрек және ром қосылған кофе десертінен тұратын мәзірін қарастырды. Оның ойынша, теңіз өнімдері, су құстары және ромнан тұратын тағам теңіз тақырыбында болуы керек, бұл Хиттің теңізге деген құштарлығына сай келеді және бұрынғы адмирал Маунтбеттенге лайықты құрмет болар еді. Крэдок, жиреніп, құсып кететіндей қимылдап, Троакқа оның мәзірі тым бай екенін және ол «ешқашан» балықтан бұрын теңіз өнімдерінен жасалған коктейль ұсынбайтынын айтты. Ол «брамбл» терминімен таныс емес сияқты көрінді, және оған бұл қара жидек екенін айтқанда, оны дәмді үйрекпен қосудан қорқып, мұндай соусты фланда жағу керектігін ескертті. Ол сондағы джемнің «тымырлы ағылшындық» екенін мәлімдеді және ағылшыздардың асүйі болмағанын, сондай-ақ «Йоркшир пудингі Бургундиядан келді» деп қате айтты. Троактың десерті дәмді екенін мойындағанмен, ол оның лайықты еместігін, өйткені тәтті соусы бар бай үйректен кейін оны беру «өте жаман» болар еді, Троактың көптеген қарсылықтарына «Иә, жаным, бірақ енді сіз кәсіпқойлардың арасындасыз» деп жауап берді. Крэдок Троак Франциядағыдай салат пен ірімшік ұсынбаса, тамақты тазарту үшін ішінде жеміс сорбесі бар кішкентай бадамды печеньелерді, үстіне қанттан жасалған жіптерді қою керектігін ұсынды, бұл теңіз тақырыбына да сай келер еді. Троак өзінің сүйікті кофе пудингін «теңіздік» роммен жасауды жалғастырып тұрды, ал Крэдок одан қонақтарының дәм сезу қабілеттері мен асқазандары туралы ойлап, мәзірінде тепе-теңдікке қол жеткізуге тырысуын өтінді. Айыныштысы, алмастырылған десерт дұрыс дайындалмады, Морли Троактың түпнұсқа кофе пудингі керемет болғанын айтты. Көпшілік оның көзін айналдырған өрескелдігі мен жоғарыпарлыққа ден қойды және Крэдок Троактың сәтін құртты деп ойлады. «Daily Telegraph» газеті былай деп жазды: «1940 жылдан бері Англия халқы мұндай біртілділікпен ашуға толы болған емес». Фанни Троакқа кешірім сұрау хат жазды, бірақ BBC бағдарлама эфирге шыққаннан кейін екі аптадан соң оның келісімшарын бұзды. Ол енді ешқашан BBC үшін аспаздық бағдарламасын ұсынбады. (Керісінше, Троак келесі жылы рецепттер жинағын жариялады, онда Крэдок вето салған кофе десерті де болды.) 1999 жылы «Room 101» бағдарламасында «Big Time» продюсері Эстер Рантцен Крэдокты «дөңгелектегі тозақ» деп сипаттап, ол «осы кедей әйелді [Троакты] ештеңеге дейін төмендетті» деді.

Соңғы жылдар

Фанни мен Джонни Крэдок өмірінің соңғы жылдарын Шығыс Сассекс штатындағы Бекшилл-о-Си қаласында өткізді. Олар әңгімелесу бағдарламаларында жиі пайда болатын, сондай-ақ "The Generation Game" және "Blankety Blank" сияқты хабарларда көрінді. Фанни жеке "Wogan", "Parkinson" және "TV am" бағдарламаларында өнер көрсетті. Оның соңғы BBC-дегі және жалпы теледидардағы соңғы қатысуы 1988 жылдың басында Крис Серл жүргізген "Windmill" бағдарламасында болды.

Жеке өмір

Крэдок заңды түрде екі рет үйленген; кейінгі екі неке бигамдық болғандықтан, бастапқыда жарамсыз деп есептелді. Алғашқыда ол 1926 жылдың 10 қазанында Сидни А. Вернон Эвансқа тұрмысқа шықты. Крэдок өзін «Филис Нан Примроуз Печи» деп таныстырды; «Примроуз Печи» – оның әкесінің тарапынан келген тегі. Сидни Эванс 1927 жылдың 4 ақпанында ұшақ апатында қаза тапты, оны жүкті қалдырып, ұлы Питер Вернон Эвансты дүниеге келтірді, оны әкесінің ата-анасы тәрбиеледі. Джонни Крэдоктың көмегімен Питер кейіннен «Дорчестер» мейрамханасында бас аспаздың орынбасары болды. Келесі жылдың шілдесінде Крэдок тағы жүкті болды және 23 шілдеде баланың әкесі Артур Уильям Чэпманға тұрмысқа шықты. Бұл некеде Крэдок өзін «Филис Нан Сортен Вернон Эванс» деп атады. Олардың Кристофер есімді ұлы болды, бірақ некелері ажырасып кеткенге дейін бір жылға жетпеді. Крэдок ұлы Кристоферді және күйеуі Артурды Лондон орталығында жаңа өмір бастау үшін қалдырды. Кристофер Норфолкте әкесі, тәтесі және әжесі тәрбиеледі, бірақ ол ересек болғаннан кейін Фаннимен байланыс орнатты. Артур Чапман католик дініне кіргендіктен, Фанни кейін сұраған ажырасуға келіспеді, себебі бұл католик шіркеуінің қағидаларына қайшы келеді. Фаннидің «Бір нәрсе жанады» атты автобиографиясында оған туралы бір ғана жол арналған. Крэдок 1939 жылдың 26 қыркүйегінде «Филис Нан Сортен Чэпман» ретінде үшінші рет тұрмысқа шықты; оның күйеуі Грегори Холден Дай болды, ол Суррейдегі Бруклендсте «Бентли» машиналарын жарыстыратын тәуекелшіл жас жүргізуші еді. Некелері сегіз апта ғана созылды және балалары болмады, өйткені ол көп ұзамай өмірінің махаббаты Джонни Крэдокпен кездесті. Грегоридің анасы Фанни туралы жаман пікірде болды және Фаннидің алғашқы романы «Скорпионнің өзіне қол салуы» кітабында жақтырмас кейіпкер болып бейнеленді. Кейін Крэдок Артур Чапман оған ажырасу бермегендіктен, Грегоримен жасаған некесі заңды емес деп шешті және оны жарияламады. Джон Уитби «Джонни» Крэдок Корольдік артиллерияда майор болды және бұрыннан төрт баласы бар еді. Ол көп ұзамай әйелі Этельді және балаларын тастап, Фаннимен бірге болды. Артурдың ажырасуға келіспегеніне байланысты Джонниге үйлене алмады, сондықтан 1942 жылы тегін Крэдокқа өзгертіп алды. Артурдың қайтыс болғаны туралы жаңылысқаннан кейін, ол 1977 жылдың 7 мамырында Джонниге тұрмысқа шықты. (Шындығында Артур 1978 жылға дейін өмір сүрді.) Бұл некеге Крэдок өзінің есімінің қысқартылған түрін («Филис Чэпман») пайдаланды, ал 68 жастағы әйел неке куәлігінде өзінің жасын 55 деп көрсетті, тіпті оның ұлы жартылай ғасырға жуық болса да. Джонни 1987 жылдың 30 қаңтарында Гэмпширдегі Басингстоукте қайтыс болды.

Өлім

Крэдок 1994 жылғы 27 желтоқсанда, инсульт салдарынан, Шығыс Суссекстің Хейлшам қаласындағы Эршам үйінің зейнеткерлер үйінде қайтыс болды. Өлім себебі "цереброваскулярлық атеросклероз" деп көрсетілген. Ол 1987 жылы қайтыс болған Джонни сияқты, Истборн қаласындағы Лангни крематорийінде кремацияланды. Олардың екеуінің құрметіне крематорий аумағында мемориалдық тақта мен раушан гүлі отырғызылған.

Мұра

Крэдок соғыстан кейінгі жылдары халық назарына түсті, орташа үй шаруасындағы әйелге тамақ дайындауға экзотикалық көзқараспен шабыт беруге тырысты. Ол әдеттегі аспаздық алжапқышсыз, түрлі кешкі көйлектерде жұмыс істеді, әйелдер тамақ дайындауды қиын да қорқынышты емес, оңай да әдемі деп сезінуі керек деп санды. Джоннимен бірге «Bon Viveur» деген атпен азық-түлік сыншысы ретінде жұмыс істеген Крэдок, халыққа Франция мен Италияның ерекше тағамдарын таныстырып, Ұлыбританияда пиццаны танымал етті. Олар Газ Кеңесінің демеушілігімен газда жұмыс істеудің қарапайымдылығын көрсету үшін гастрономиялық шоулармен гастрольдік сапарлар жасады. Олардың даңқы арта түскенде, оның шоулары теледидарға көшті, онда ол 20 жыл бойы сәттілікке жетті. Крэдок сонымен қатар Ұлыбританияда креветка коктейлінің авторы деп есептеледі. Алайда, кейбіреулер оның бұрын Британияда көп танылмаған, қалыптасқан тағамның өзгеше нұсқасын танымал еткенін айтады. Саймон Хопкинсон мен Линдси Барем 1997 жылы жарық көрген «Креветка коктейлінің жылдары» атты кітабында креветка коктейлінің «тікелей байланысы Эскофьеге» дейтінін атап өтті. Шоулары барысында Крэдок дәуірдің экономикалық жағдайына бейімделіп, үй шаруасындағы әйелдердің қалтасына қолайлы, арзан баламаларды ұсынды. BBC оның рецепттері мен кешкі асқа қатысты ұсыныстарын бірнеше буклеттерде жариялап, оның заманындағы ең танымал шеф-аспаз ретінде беделін нығайтты. Оның рецепттерінің әсемдігі мен ерекшелігіне қарамастан, олар өте кеңінен қолданылды және оның аспаздық кітаптары рекордтық санда сатылды. Маргарита Паттен Фанни Крэдокты соғыстан кейінгі британдық тағамның құтқарушысы деп сипаттады. Брайан Тернер Фаннидің мансабына құрметпен қарастыратынын айтты, ал Делия Смит өзінің мансабының бастауы Крэдоктардың теледидарлық бағдарламаларынан алған әсерлерімен байланысты екенін мәлімдеді. 2008 жылы The Daily Star газетіне берген сұхбатында әнші Эми Вайнхаус Крэдоктың кітаптарын оқығаннан кейін тамақ дайындауға деген құмарлығы оянғанын жеткізді. Басқалары оған онша жағымды пікір білдірмейді. BBC-дің «The Way We Cooked» сериалында Крэдокқа арналған бөлім көрсетілді, онда Грэм Керр, Кит Флойд және Хью Фернли Уитингсталл оның әдістері мен аспаздық шеберлігін сынады. «F сөзінің» үшінші маусымында Гордон Рамзи жаңа Фанни Крэдокты іздеуді жалғастырды.

БАҚ-тағы бейнелеулер

Фанни Крэдоктың дауысының қаталдығы мен театрлық өнері мимика жасауға өте ыңғайлы болды, мысалы, Бетти Марсденнің "Фанни Хаддок" есімді екі BBC радио комедиялық шоуында – "Beyond Our Ken" (1958–1964) және "Round the Horne" (1964–1968). Фанни мен Джонниді "The Two Ronnies" және Бенни Хилл пародиалады, Бенни Фанни рөлінде, ал Боб Тодд – әрдайым мас Джонни рөлінде болды. Крэдоктың өмірі Джулия Дарлингтің "Доннаттар Фанни сияқты" және Брайан Филлистің "Фанниден қорқу" пьесаларының тақырыбына айналды. 2003 жылдың қазан және қараша айларында Ұлыбритания бойынша гастрольдік турне жасаған Лидс кітапхана театры компаниясының сәтті қойылымынан кейін, "Фанниден қорқу" Марк Гэтисс пен Джулия Дэвис, сондай-ақ Хейли Атвеллдің қатысуымен теледрамаға айналды. Бұл туынды 2006 жылдың қазан айында BBC Four арнасында кулинариялық тақырыптағы драмалар сериясының бірі ретінде көрсетілді. Стефани Теобальдтың "Шампанша ішу" романында Фанни Крэдок орталық кейіпкерлердің бірі болып табылады. Провинциалдық Корнуоллдық қаһарман Роза Бардж үшін Крэдок – сұлулық, талғампаздық және ол итальяндық меренге мен герцогиня картопынан жасалған, жарқын жасыл түске боялған Тадж-Махал арқылы көретін өмірді білдіреді. 2019 жылы "Duckie" кабаре тобы Лондонның Уолтэм Форест ауданының бір жыл бойы Лондонның мәдениет аймағы мәртебесін алғандығын атап өту шараларының аясында "Duckie Loves Fanny" қойылымын сахнаға қойды. Кабаре тобының мүшелері өз өнерін "соғыстан кейінгі поп-мәдениеттің, стильдің, тамақтың және гендерлік саясаттың ерекше қоспасы, Фаннидің туған жері Лейтонстондағы керемет тележұлдызының құрметіне" деп сипаттады. 2022 жылы "Сестра Бонифас құпиялары" бағдарламасының 1-ші маусымындағы 8-ші бөлімінде "Аспазхана патшайымы" деп аталатын Прунелла Гладуэлл және Майор Джеймс Гладуэлл (Силвестра Ле Тузель мен Адам Моррис сомдаған) кейіпкерлері Фанни мен Джонни Крэдок үлгісінде жасалған.