Кіріспе

Киномонтаждағы кесу – субъектінің біртұтас, тізбектелген кадрын екі бөлікке бөліп, кадрдан бір бөлігін алып тастау арқылы уақыт бойынша секіру әсерін тудыру. Бұл әсерді жеткізу үшін кадр бойына камераның орналасуы аздап өзгеруі керек. Бұл техника бір кадрдың ұзақтығын пайдаланып, уақыт кеңістігін манипуляциялайды – көрерменді алға жылжыту үшін кадр ұзақтығын бөліп көрсетеді. Мұндай кесу уақыттың өтуін тікелей көрсетеді, бұл Жан-Люк Годардың «Тынсыздану» фильмінен бұрынғы фильмдерде кеңінен қолданылған тегіс өтуден (dissolve) өзгеше, ол секіру кесулерін кеңінен пайдаланып, 1960-шы жылдары бұл техниканы танымал етті. Осы себепті, секіру кесулері классикалық монтаж ережесін бұзу деп есептеледі, себебі оның мақсаты – монтаждың көрінбейтін болуы арқылы оқиға әлемінде үздіксіз уақыт пен кеңістік сезімін тудыру, бірақ кейде шығармашылық мақсаттар үшін де қолданылады. Секіру кесулері фильмнің жасалғандығына назар аударады. Бір тізбекте бірнеше секіру кесулері қолданылуы мүмкін. Үздіксіз монтаж «30 градус ережесі» деп аталатын нұсқауды қолданады, ол секіру кесулерінің пайда болуын болдырмауға бағытталған. Бұл ережеге сәйкес, кадрлардың тізбесі үздіксіз болып көрінуі үшін камераның орны алдыңғы орнынан кем дегенде 30 градусқа өзгеруі керек. Кейбір мектептер кадрдың да өзгеруін ұсынады (мысалы, жалпы планнан жақын планға). Мақсаты – көрерменге оқиғаға қатысты басқа көзқарас ұсыну, бірақ оқиғаның уақыт желісі үздіксіз болуы керек. Әдетте, егер камераның орны 30 градустан аз өзгерсе, екі кадр арасындағы айырмашылық жеткіліксіз болады, көрермен бұл монтажды көзқарас өзгерісі ретінде емес, субъектінің орнындағы секіру ретінде қабылдайды, бұл жағымсыз әсер тудырады. Ал секіру кесулері камераның субъектіге қатысын өзгеріссіз сақтайды, бірақ оқиғада уақытты жылдамдатады. Секіру кесулері үздіксіз түсірілген екі кадрды біріктіру арқылы жасалуы мүмкін (пространдық секіру), сондай-ақ үздіксіз түсірілген бір кадрдың ортаңғы бөлігін алып тастау арқылы жасалуы мүмкін (уақыттық секіру). Секіру кесулері оқиғалар тізбесіне жылдамдық сезімін қосады.

Тарих

Жорж Мелиес секіру кесудің (jump cut) әкесі деп есептеледі, себебі ол оны кездейсоқ түрде ашып, кейін оны әртүрлі әсерлер жасау үшін қолданды; алайда, ол кесуді бірізділікке жеткізуге тырысты, осылайша өзінің иллюзияларын күшейте түсті. Бұл эффект алғашқы "Темпест" (1908) фильмінде қолданылды, онда Ариэль сиқырлы түрде жоғалып, қайта пайда болады. Дзига Вертовтың авангардтық орыс фильмі "Камерамен адам" (1929) көбінесе секіру кесулерден тұрады. Қазіргі заманда секіру кесуді қолданудың көп бөлігі Жан-Люк Годардың (Жан-Пьер Мелвилл ұсынғаннан кейін) және 1950-1960 жылдардағы француз жаңа толқынының басқа режиссерлерінің жұмыстарында көрінеді. Мысалы, Годардың "Атүліспен" (Breathless, 1960) фильмінде ол Жан Себергтің ашық шанада отырған кадрларын (суретке қараңыз) осылай тіркестірді, кадрлар арасындағы үзілісті күшейтіп, мақсатты түрде дүрбелең тудырды. Жоғарыдағы клипте көрініс кенеттен перспективасын өзгертеді, осылайша оқиғадағы үзілісті көрсетеді. Секіру кесулер Гай Ричидің "Снач" және Том Тыквердің "Рун Лола Рун" сияқты фильмдерде де қолданылды. Ол телемонтажда, мысалы, Discovery Channel және National Geographic Channel арналарындағы деректі фильмдерде жиі қолданылады. Оны Universal Monsters фильмдерінде және музыкалық бейнеклиптерде де көруге болады.

Белгілі мысалдар

Кейде фильмде секіруді саяси мақсатта қолдануға болады. Кейбіреулер оны жат, Брехтиандық техника ретінде пайдаланды (Verfremdungseffekt), бұл көрермендерді фильм тәжірибесінің нақты еместігін сезіндіріп, оқиғаның драмалық немесе эмоционалдық емес, саяси мәселесіне назар аударуға мәжбүр етеді. Мұны Сергей Эйзенштейннің «Потёмкин броненосеці» фильмінің кейбір бөлімдерінде көруге болады. Александр Довженко «Арсенал» (КСРО, 1930) фильмінде секіруді қолданды, онда кейіпкердің беті тоғыз рет жақындап, жақындап келеді. Марк Кузинс бұл «фрагментация оның шешімсіздігі мен қыңырлығын бейнеледі» деп түсіндірді, сондай-ақ «Бұл эффект жағымсыз болғанымен, сол кездегі советтік монтаж киносы үшін визуалды қақтығыс идеясы маңызды болды» деп қосты. Секіру кесулер кейде шаршаңқы ізденіс сахналарын көрсету үшін қолданылады, мысалы, 2009 жылғы ғылыми-фантастикалық «Ай» фильмінде, онда басты кейіпкер Сэм Белл Ай базасындағы құпия бөлмені іздейді, және «9-аудан» фильмінде, онда басты кейіпкер Викус Кристофердің досының үйінде заңсыз заттарды іздейді. Жоэл және Итан Коэннің «Жас адам» фильміндегі бір сахнада секіру кесулер маңызды және бағдарды жоғалтатын рөл атқарады. Олар раввин кабинетінде раввин Нахтнер мен Ларри Гопник арасындағы әңгімені, сол кабинетінде раввиннің басқа бір адаммен өткізген бұрынғы кездесуімен араластырады. Телевизияда Rowan & Martin's Laugh In редакторы Артур Шнайдер 1968 жылы секіруді алғаш рет қолданғаны үшін «Эмми» сыйлығын жеңіп алды. Секіру кесулер теледидарда сирек қолданылатын техника болып қала берді, бірақ 1990 жылдары «Homicide: Life on the Street» сияқты шоулар оны кішкентай экранда танымал етті. «Everybody Have Fun Tonight» музыкалық видеосы секіруді кеңінен пайдаланады. Секіру кесулерді қолданудың басқа мысалдары: Винсент Галлоның «Ұшқан Мәсіх» («Flying Christ») атты қысқа фильмінде «Мәсіхтің» секіруінің әртүрлі кадрлары секірудің ортасында біріктіріліп, ұшудың иллюзиясын тудырады, сондай-ақ zefrank шоуымен танымал болған көптеген онлайн видеоблогтарда. Британдық комедияшы Рассел Кейн ағымдағы оқиғаларға жауап ретінде «Kaneings» деп аталатын комедиялық сатиралық бейнелер сериясын жасады. Бұл бейнелерде секіру кесу стилінде монтаж кеңінен қолданылады.

Басқа ауысулармен шатасу

"Монтаж тіліндегі" термині кез келген фильмдегі күрт немесе көзге түсетін монтажды сипаттауы мүмкін. Дегенмен, техникалық тұрғыдан алғанда, мұндай тым кең қолданыстар дұрыс емес. Атап айтқанда, екі түрлі нысанның арасындағы монтаж, қаншалықты сезімді болса да, нағыз "секіру монтажы" емес. "Секіру монтажы" көбінесе оқиғаның ағыны бойынша уақытқа секіруді қамтиды (мысалы, "Граждан Кейн" фильміндегі әйгілі мерекелік тілекте – мектеп оқушысы Кейн өкпелеп қамқоршысына "Құтты Рождество" дейді, ал сахна бірден қамқоршының жиырма бес жасқа толуға дайын тұрған шақырушысына "Жаңа жыл құтты болсын" тілеуіне ауысады) немесе "эллипстік" монтаж, онда үздіксіз әрекеттің кадры күрт кесу арқылы бөлінеді.