Кіріспе

Ағылшын ғалымы, философы және теологы Ричард Уэтили (1 ақпан 1787 – 8 қазан 1863) – ағылшын ғалымы, риторик, логик, философ, экономист және теолог, сонымен қатар Ирландия шіркеуінің реформашы, Дублин архиепискобы болған. Ол кең шіркеудің көрнекті өкілі, көптеген және даулы еңбектердің авторы, ерекше тұлға және Джейн Остиннің қабілетін бірінші болып таныған сыншылардың бірі еді.

Ерте өмір және білім

Уэли Лондонда, пастор доктор Джозеф Уэтелидің (1730–1797) ұлы ретінде дүниеге келді. Ол Бристольдің жанындағы жеке мектепте және 1805 жылдан бастап Оксфордтың Ориел колледжінде білім алды. 1808 жылы ол екі есе екінші сыныптық дипломмен және 1810 жылы ағылшын эссесі үшін жүлде алды; 1811 жылы ол Ориелдің мүшесі болып сайланды, ал 1814 жылы діни қызметкерлікке бекітілді. Бітіргеннен кейін ол жеке репетитор болып жұмыс істеді, әсіресе жақын досы болған Нассау Уильям Старшийге және Сэмюэл Хиндзге сабақ берді.

Оксфорд университеті

1825 жылы Уэтиль Оксфорд университетінің Сент-Албан залының директоры болып тағайындалды, бұл лауазымды оған оның ұстазы Эдвард Коплстон алды, ол залдың бұрыннан бері төмен деңгейдегі академиялық стандарттарын көтеруді қалаған еді, сонымен қатар Ориелдің кеңейту жоспарларының да нысаны болған. Реформатор болған Уэтиль бастапқыда Джон Генри Ньюменмен жақсы қарым-қатынаста болды. Бірақ Роберт Пилдің Оксфорд университетінен парламентке сайлануына байланысты олар арасы суытылып, келіспеушілік туды. 1829 жылы Уэтиль Оксфордта Нассау Уильям Старшийден кейін саяси экономика бойынша Драммонд профессоры болып сайланды. 1831 жылы Дублин архиепископы қызметіне тағайындалғаннан кейін оның профессорлық қызметі аяқталды. Ол екі басылымда (1831 және 1832) "Кіріспе лекциялар" жинағын жариялады.

Дублин архиепискобы

Уэтидің лорд Грей тағайындауы Дублин епископтығына саяси жаңалық болды. Қартайған Генри Батерст бұл қызметтен бас тартқан еді. Жаңа виг үкіметі Голланд үйінде таныс және ондықтар туралы мәселелерді талқылаған парламенттік комитетте өте тиімді сөйлей білген Уэтиді қанағаттанарлық деп тапты. Көзге көрінбейтін жерде Томас Хайд Вильерс, Броухэм вигтерімен бірге Денис Ле Маршанттан оның мүддесі үшін әрекет етуін сұрады. Тағайындау Лордтар палатасында күдік тудырды, бірақ нәтижесіз аяқталды.

Ирландияның ұлттық білім беруі 1831 - 1853 жылдар

1831 жылы Уэтели Ирландияда ұлттық және діни ағымдарға бөлінбеген білім беру жүйесін құруға тырысты, оның негізінде протестанттар мен католиктерге әдеби және моральдық пәндерден ортақ білім беру, ал діни білім бөлек қарастырылатын еді. 1841 жылы католик архиепископтары Уильям Кроли мен Джон МакХейл жүйені жалғастыру мәселесін талқылады, Кроли, кейбір кепілдіктер болған жағдайда, Уэтелидің пападан рұқсат алуын қолдады. 1852 жылы Дублиннің жаңа ультрамонтанист католик архиепискобы Пауль Калленнің қарсылығынан кейін жоспар күшін жойды, ол кейіннен кардинал атағын алған алғашқы ирланд дінбасы болды. Уэтели келесі жылы Білім беру кеңесінен шықты. 1846 және 1847 жылдардағы ашаршылық жылдары архиепископ пен оның отбасы халықтың ауыр жағдайын жеңілдетуге тырысты. 1855 жылы ол Америка өнер және ғылым академиясының шетелдік құрметті мүшесі болып сайланды.

Жеке өмір

1821 жылы жазушы Элизабет Уэтилиге (Поп) үйленгеннен кейін Уэтили Оксфордта тұрды. Сол кезде үйленген еркектерге берілмейтін колледж стипендиясынан бас тартып, жеке сабақтар беріп, жазумен айналыса бастады. Оның туысы Уильям Плумер оған Суффолк графтығындағы Хейлсвортта діни қызмет атқару мүмкіндігін сыйлады, және Уэтили сонда көшіп кетті. Оның қыздары - жазушы Джейн Уэтели және миссионер Мэри Луиза Уэтели.

Өлім

1856 жылдан бастап Уэтели денсаулығының нашарлап, сол жақ жағының сал қалуы сияқты белгілерін сезіне бастады, бірақ қоғамдық қызметін тоқтатпады. "Риторика" тақырыбындағы мақаласы "Риторика элементтері" (1828) еңбегін қамтиды. 1825 жылы Уэтели христиан дінінің ерекшеліктері туралы очерктер сериясын жариялады, одан кейін 1828 жылы әйгілі Пауылдың жазбаларындағы кейбір қиындықтар туралы екінші сериясын, ал 1830 жылы үшінші сериясын – адам табиғатындағы бастауларына дейін із кескен римдік діннің қателіктері туралы жариялады. 1837 жылы ол "Христиандық дәлелдер" атты нұсқаулығын жазды, ол оның өмір кезеңінде оннан астам тілге аударылды.

Көзқарастар

Ориел ноэтиктер деп аталатын еркін топтың мүшесі Уэтели діни бостандықты, азаматтық құқықтарды және басқа пікір білдірушілердің, рим-католиктердің, яһудилердің, тіпті атеистердің сөз бостандығын қолдады. Ол ағылшыз еместерге салынған азаматтық шектеулер мемлекетті тек номиналды түрде христиан етеді деп санды және мемлекеттік дін жоюды қолдады. Ол Эдвард Коплстонның ізбасары болды, ол Англия шіркеуінің ортодоксалдығын қорғаушы ноэтиктердің негізін қалаушы деп есептеледі. Уэтелидің Дублинге келгеннен кейінгі алғашқы істерінің бірі – Тринити колледжінде саяси экономика кафедрасын ашу болды. Оның алғашқы профессоры Маунтифорт Лонгфилд болды. Кейін, 1846 жылы, Уильям Нилсон Хэнкокпен бірге Дублин статистикалық қоғамын құрды. Уэтелидің саяси экономикаға деген көзқарасы, сондай-ақ Тринити колледжінің алғашқы профессорларының көзқарасы, оны табиғи теологияның бір түрі ретінде қарастырды. Ол Томас Чалмерс, тағы басқа ноэтиктер, Ричард Джонс және Кембриджден Уильям Уивелл кіретін Томас Мальтустың жақтастары тобына жатты. Ол ғылым мен христиандық сенім арасында ешқандай қайшылықты көрмеді, бұл Мальтусты сынаған басқа христиандардың пікірінен өзгеше болды. Ол сондай-ақ Джонс пен Уивеллден ерекшеленді, саяси экономика үшін индуктивті әдістің дедуктивті әдіске қарағанда аз пайдалы екенін айтты. Уэтели мерзімдік басылымдарда тасымалдау және тасымалдауға жіберілгендерге қатысты "екінші жазалар" сияқты басқа да қоғамдық мәселелерді көтерді; осы тақырыптағы памфлеті Лорд Джон Рассел мен Генри Джордж Грей сияқты саясаткерлерге әсер етті.

Мұра

Вейли XIX ғасырдың басында Аристотельдік логиканы қайта жаңғыртудағы маңызды тұлға болды. "Логика элементтері" Ұлыбританияда логиканы зерттеуге түрткіс берді. Вейлидің риториканы негізінен көндіру әдісі ретінде қарастырған пікірі басымдыққа ие болды, бірақ оны Хенри Нобл Дей ғасырдың ортасында сынға алды. "Риторика элементтері" бүгінгі күнге дейін болжам, дәлелдеу жүктемесі және куәлік туралы ойлар үшін сілтеме ретінде қолданылады. 1864 жылы оның қызы Джейн Уэтели оның күнделік жазбаларынан әртүрлі қалдықтарды, ал 1866 жылы оның өмірі мен хат алмасын екі томдық түрінде жариялады. Уильям Джон Фицпатрик жазған "Архиепископ Вейлидің анекдоттық естеліктері" 1864 жылы жарық көрді.