Кіріспе

Швециядағы фин тілінде сөйлейтін ұлттық азшылық – Швеция финдері (; sverigefinnar) – Швециядағы фин тілінде сөйлейтін ұлттық азшылық. Швеция халқының салыстырмалы түрде үлкен бөлігін фин тегінен шыққандар құрайды. Тарихи тұрғыдан Швецияда тұратын финдердің шағын тобынан өзге, 2012 жылы Швецияда 426 000 адам (жалпы халықтың 4,46%) Финляндияда туған немесе кем дегенде бір ата-анасы Финляндияда туған болып тіркелді. 2017 жылы бұл көрсеткіш 720 000-ға жетті. Швед тілі сияқты, фин тілі де Орта ғасырдың соңынан бері Ботния шығанағының екі жағында қолданылып келеді. XIII ғасырда Швецияның Финляндияға жасаған әскери жорықтарынан кейін Финляндия біртіндеп швед үстемдігіне көшті, ал Финляндиядағы және Швециядағы финдер Швецияның бағынышында болды. Кез келген уақытта, 1400 жылдары Стокгольм халқының айтарлық бөлігі фин тілінде сөйлеген, ал 1700 жылдары бұл көрсеткіш шамамен 4% құрады. Финляндия 1809 жылға дейін Швеция құрамында болды, содан кейін Фин соғысынан кейінгі бейбіт келісім Финляндияны Ресей империясына өткізді, ал фин халқы Торне өзенінің швед жағында қалды. 1940 жылдары 70 000 жас фин баласы Финляндиядан эвакуацияланды. Олардың көпшілігі Қысқы соғыс және Ұзақ соғыс кезеңінде Швецияға келді, ал соғыс аяқталғаннан кейін шамамен 20% қалды. Солтүстік паспорттық одақтың көмегімен 1950-1960 жылдары Швецияға фин иммиграциясы айтарлықтай артты. 2015 жылы Швецияға көшіп келген финдердің саны 156 045 адамды (немесе швед халқының 1,58%) құрады. Алайда, олардың барлығы да фин тілінде сөйлейтін болған жоқ. Швеция финдерінің ұлттық азшылығына әдетте швед тілінде сөйлейтін иммигранттар кірмейді, ал Швеция финдерінің ұлттық азшылығы фин тілінде сөйлейтіндерге арнайы құқықтар беретін швед заңдарымен қорғалады. Ағылшын тілінде «sverigefinländare» (Швециядағы финдер), ұлттыққа баса назар аудап, тілдік немесе этникалық жаққа қарамастан барлық фин тегінен шыққандарды қамтиды, ал «sverigefinnar» (Швеция финдері) тілдік және этникалық жаққа баса назар аудап, көбінесе швед тілінде сөйлейтін финдерді қамтымайды. Дегенмен, екі елдегі көші-қон, екі тілділік және ұлттық ерекшеліктердің динамикасы осы айырмашылықтарды күңкірт етуде. Сондай-ақ, швед билігі меэнкieli тілін сөйлейтіндерді жеке тілдік азшылық ретінде бөліп қарастырады.

Тарих

Швециядағы фин қауымдастығының тарихы 1533 жылы Стокгольмде фин шіркеуі құрылған Реформацияға дейін жетеді, бірақ одан бұрынғы көші-қондар мен қазіргі Швецияның басқа қалаларына жасалған қоныс аударулар да күдіссіз. (Қатаң айтқанда, бұл эмиграция/иммиграция емес, 1809 жылға дейінгі Швеция ішіндегі «ішкі көші-қон» еді.) 16 және 17 ғасырларда савондықтардың үлкен топтары Финляндиядан Далекарлияға, Бергслагенге және олардың отпен кесіп, күйдіріп егіс салғанға қолайлы басқа провинцияларға көшіп келді. Бұл швед патшасы Густав Ваза мен оның ізбасарларының елдің осы сирек қоныстанған аймақтарында ауыл шаруашылығын кеңейтуге жасаған әрекеті болды, кейін бұл аймақтар «финнскогар» («Финндер ормандары») деп аталды. 1600 жылдары Орман финдерінің көп бөлігін қамтитын Järle лені құру жоспарланды. Швецияда осы кезеңде барлық заңнама мен ресми басылымдар фин тілінде де жарияланды. Банкноттар швед және фин тілдерінде шығарылды. 1809 жылдан кейін, Швецияның шығыс бөлігі (Финляндия) Ресейге өткен соң, швед шіркеуі Филипстадты орталық етіп, фин тілінде сөйлейтін епископтық құруды жоспарлады. Алайда, 19 ғасырдың ортасынан бастап мәдени империализм мен ұлтшылдық фин тілді халықты ассимиляциялау және шведтендіру саясатына әкелді. Бұл күш-жігер 19 ғасырдың соңынан 1950 жылдарға дейін күшейді. Бүгінде фин тілінде сөйлейтіндер тек Финляндиямен шектес алыс солтүстікте және солтүстіктегі жұмыссыздықтан туған ішкі көші-қон арқылы қоныстанғандар арасында ғана кездеседі. Олардың саны, анықтамасына байланысты, 30 000–90 000-ға жетеді, яғни Швеция халқының 1%-ына дейін. Бірақ соңғы буын арасында белсенді түрде фин тілінде сөйлейтіндердің үлесі күрт төмендеді, ал бүгінде жастар арасында фин тілі дерлік қолданылмайды. 1970 жылдардан бері шведтендірудің салдарына қарсы тұруға, әсіресе фин тіліндегі білім беру мен телерадио хабарларын жаңғыртуға және фин тілінің мәртебесін көтеруге бағытталған, көбінесе сәтсіз әрекеттер жасалып келеді. Нәтижесінде, жергілікті диалектінің жазба стандарты – Меянкиели құрылып, оқытылуда, бұл Финляндия тарапынан сынға ұшырады, олар стандартты фин тілі студенттер үшін тиімдірек болар деген пікірде.

Швеция финдерінің таралуы

Эскилстуна қаласы, Сёдерманланд, Финляндиядан келген көші-қонның нәтижесінде, 1950 жылдардан 1970 жылдарға дейін, Швецияның ең көп халқы бар фин тілді қалаларының бірі болып табылады, себебі Эскилстунада көптеген өнеркәсіп орындары бар еді. Эскилстунада фин тілін меңгерген азшылықтың жеке мектебі бар (Эскилстуна қаласындағы жалғыз жеке мектеп, мемлекеттік мектептерде фин тілінде оқытушылар мен оқу жоқ. Тек бастауыш сыныптар фин тілінде, ал жоғары сыныптар швед тілінде оқытылады) және фин тілінде шығарылатын жалғыз журнал бар. Кейбір муниципалдық әкімшілік қызметтер де фин тілінде қолжетімді. Фин халқы үшін «швед финдері» (ruotsinsuomalaiset) термині ең алдымен осы иммигранттар мен олардың ұрпақтарына қатысты, 20 ғасырдың соңында олардың саны шамамен 200 000 бірінші буын иммигранттар және 250 000 екінші буын иммигранттарды құрады. Олардың 200 000-нан 250 000-ға жуығы фин тілінде сөйлей алады, ал 100 000-ы Финляндия азаматы болып қалады. Бұл термин Швецияда кеңінен қолданылмайды. SR-дің фин тіліндегі «Sveriges Radio Finska» (бұрынғы Sisuradio) арнасының соңғы зерттеулеріне сәйкес, фин немесе меэнкieli тілін сөйлейтін немесе түсінетін шамамен 470 000 адам бар, бұл 2019 жылы Швеция халқының шамамен 4,5% құрайды. Швециялықтар үшін «швед финдері» термині тарихи тұрғыдан алғанда, негізінен (бұрын) ассимиляцияланбаған фин тілді жергілікті азшылықты білдіреді, олар 1809 жылы Фин соғысынан кейін Швеция бөлінген кезде, Финляндия мен Швеция шекарасының швед жағында қалды. Бұл фин тілінде сөйлейтіндер негізінен солтүстіктегі Финляндия-Швеция шекарасындағы Торнедалиялықтар немесе Орталық Швециядағы Норвегия-Швеция шекарасындағы Орман финдері (skogsfinnar) деп жіктеледі.

Бүгін

Бүгінде фин тілі Швецияның ресми азшылық тілі. Алайда, "азшылық тілі" болудың артықшылықтары фин тілінде сөйлейтін адамдардың тек бірқатар қалаларда (Борас, Борленге, Боткирк, Дегерфорс, Енкёпинг, Эскильстуна, Фагерста, Финшпинг, Гелливаре, Гевле, Гётеборг, Гиславед, Халлефорс, Хобо, Халльстахаммар, Ханинге, Хапаранда, Хофорс, Худинге, Ярфэлла, Кёпинг, Каликс, Карлскога, Кируна, Линдесберг, Лудвика, Лулео, Мальмё, Мариestad, Мотала, Нёрркёпинг, Никварн, Олофстрём, Окселёсунд, Паяла, Сёдерхамн, Сёдертелье, Сандвикен, Сигтуна, Скёвде, Скеллефтео, Скиннскаттеберг, Смедъебакен, Сольна, Стокгольм, Сундбюберг, Сундсвалль, Сурахаммар, Тиерп, Треллеборг, Тролльхеттан, Троса, Уддевалла, Умео, Уппландс Весбю, Уппсала, Вестерос, Норрталье, Уппландс Бро, Элвкарлебю, Ёребро, Ёрншёльдсвик, Ёстерåкер, Ёстхаммар, Ёверторнео) жергілікті және аймақтық билік органдарымен байланыста фин тілін пайдалану мүмкіндігімен ғана шектеледі, мұнда фин иммигранттары халықтың қысымды бөлігін құрайды, бірақ Швецияның қалған бөлігінде емес.