Кіріспе

1714-1746 жылдар аралығында Испания королевасы Елизавета Фарнезе (италянша: Elisabetta Farnese, испанша: Isabel de Farnesio; 25 қазан 1692 – 11 шілде 1766) король Филипп V-ке үйлену арқылы Испания королевасы атанды. Ол 1714 жылдан 1746 жылға дейін, күйеуінің келісімімен мемлекеттік істерді басқарғандықтан, іс жүзінде Испанияны биледі және Испанияның сыртқы саясатына ерекше ықпалымен танымал. 1759 жылдан 1760 жылға дейін регент ретінде үкім жүргізді.

Парма

Елизавета Пармадағы Палаццо-делла-Пилоттада Одоардо Фарнезе мен Нойбургтік Доротея Софидің қызы ретінде дүниеге келді. Кейіннен анасы ағасы Франческо Фарнезеге, Парма герцогына үйленді. Елизавета Пармадағы сарайдағы жеке пәтерде өсті. Оның анасымен қарым-қатынасы қиын болды, бірақ ол өгей әкесіне, ағасына, шын ниетпен берілгендігі айтылады. Ол латын, француз және неміс тілдерінде сөйлеп, жаза білді, риторика, философия, география және тарих пәндерін оқыды, бірақ оқуға қызығушылық танытпады және зияткерлік қызығушылықтары болмады. Ол биде жақсы оқушы болды, Пьетро Антонио Аванзиниден сурет салуды оқыды, музыка мен кестелеуді ұнатып жүрді. Ол жұқпалы шешек ауруынан аман қалды. Әкесінің, өгей әкесінің және кіші ағасының еркек мұрагерлері болмағандықтан, Парма герцогтігін әйел желісі арқылы (оның) мұрагерлікке дайындау жұмыстары жүргізілді. Осыдан кейін оған көптеген үйлену ұсыныстары түсті. Пьемонт князі Виктор Амадей және Моденаның мұрагерлік князі Франческо д’Эсте екеуі де оның қолын сұрады, бірақ келіссөздер ақырында сәтсіз аяқталды, сондай-ақ Пико делла Мирандола князі да ұсыныс жасады, бірақ келісімге келмеді. Парма герцогтігін кейін оның тұңғыш ұлы, Инфанте Карлос мұраға алды. Испания тағына отырғаннан кейін титул оның үшінші ұлына, Инфанте Фелипеге көшті. Ол қазіргі Бурбон-Парма әулетінің негізін қалады.

Неке

1714 жылғы 16 қыркүйекте ол Парма қаласында Испанияның Филипп V-ге өкілеттік арқылы үйленді. Неке Парма елшісі, кардинал Альберони және Испания королінің Камарера майор де Паласиосының келісімімен ұйымдастырылды. Елизаветаның итальяндық провинцияларға дәстүрлі испандықтардың қызығушылығы және Парма тағының мұрагері болғандықтан Филипп V үшін табиғи таңдау болды. Парма елшісі, өте ықпалды принцесса де Урсинге Елизаветаның қарапайым, тек тігін-тоқумен айналысатын, бұрынғы ынтымақтас патшайымның орнын басуға оңай бағынып, билеуге болатын адам екеніне көндірді. Параллельдік түрде, Альберони Елизаветаға корольдің "басқалармен басқарылғысы келетінін" және ол тез билікті қолға алмаса бақытсыз патшайым болатынын, ал француздық партияның, принцесса де Урсин бастаған, ықпалын жойса испандықтардың оны жақсы көретінін жеткізді. Бастапқыда, Елизавета патшайым принцесса де Урсинге қарсы шығуы арқасында Испанияны француздық үстемдіктен құтқарушы ретінде танымал болды, бірақ монархқа толық үстемдік орнатуы оны тез арада Урсиндей жақтырмас етті. Елизавета испандық аристократия арасында испандық әдеп-ғұрыптың құлдырауынан да жақтырмас болды. "Испан партиясының" памфлеттері оны корольді құлдыққа салу, шетелдіктерге пайда келтіру және өгей ұлдарын өлтіруге тырысумен айыптады. Ол шармды, мақсатшыл, ақылды, әңгімелесе білетін, көңілді, шаттыққа толы және сүйкімді болды. Бірақ ол да даңқ, мақұлдау және танымалдыққа ұмтылды. Француз елшісі, Сен-Айньян герцогінің сөзіне сүйенсек, ол корольге өзінің қалауының оның қалауы екеніне сендірді және оның талғамдары мен ерекшеліктерін бөлісті. Людовик патшалық құрған кезеңде Елизавета билікті өз қолында ұстады. Бірақ жеті айдан кейін жас корольдің қайтысы Филиппті таққа қайта шақырды. Таққа қайта оралуына Елизавета, министрлердің, папалық нунцийдің, дінтанушылардың және байланыс желісінің көмегімен қысым жасады.

Сыртқы саясат

Елизавета ішкі саясатқа қызығушылық танытпады және сыртқы саясатты артық көрді, оның мақсаты – итальяндық мемлекеттерде испандықтардың ықпалын күшейту болды, сонымен қатар ол өзінің ұлдары үшін де амбицияларға толы болды. Олар бастапқыда Испанияда мұрагерлікке үміткер емес еді, себебі патшаның басқа ұлдары бар еді. Елизаветаның ықпалы Альберони саясатын толық қолдауға бағытталды, оның басты мақсаты Испанияның Италиядағы ежелгі иеліктерін қайтару еді, нәтижесінде Сардиния мен Сицилия басып алынды. Ол осы саясатқа соншалықты белсенді араласты, француз әскерлері Пиреней тауларына жеткенде, ол Испания армиясының бір дивизиясын басқарды. 1719 жылдың сәуір айында патшаның француз басқынына қарсы жорығына қатысты, көк және күміс түсті киім киіп, әскерлерін ат үстінде тексеріп, жігерлендірді. Алайда, оның амбициясы күңкіреп қалды. Ұш жақты одақ британдық әскерлер Вигоға шабуыл жасағанда оның жоспарларын қиындатты, ал 1720 жылға қарай одақтастар Альберонидің елден қуылуын бейбіт келісімнің шарты етті. Сондай-ақ Сицилия мен Сардиниядан әскерлер шығарылуы керек болды. Филипп V патшаның қарттық шағында, Елизавета Испанияның саясатын толығымен өзінің ұлдарына Италияда тақтарды қамтамасыз ету үшін бағыттап, басқарды. 1731 жылы Вена шартында оның ұлы Дон Карлос (кейіннен Испанияның Карл III) Парма герцогы ретінде танылғанын көріп, қуанышқа бөленді, ал 1738 жылғы Вена шартынан кейін ол Неаполь мен Сицилия тақтарына отырды. Оның екінші ұлы Филип 1748 жылы Парма герцогы атанды.

Патша жесір

1746 жылғы 9 шілдеде Филипп V-нің өлімімен Елизаветаның билігі аяқталды және оның келіншегі Фердинанд таққа отырды. Фердинанд, әкесі сияқты, мемлекеттік істерді әйелі Мария Барбараға тапсырғандықтан, француз елшісі: «Фердинанд Филипптің орнын басса, Барбара Елизаветаның орнын басуға лайық» деп атап өтті. Елизавета патшайым ретінде билікті өз қолына алуға бастапқыда келіспеді. Ол Мадридте жалға алған сарайда өзінің жақтастарымен бірге тұрып, үкімет саясатынан хабардар болуды талап етті және жаңа монархтарды ашық түрде сынады. 1747 жылдың ортасына қарай Португалия мен Хосе де Карвахал и Ланкастер королева Барбараны онымен келісімге келуге ынталандырды, ал 1747 жылғы 23 шілдеде Елизавета өзінің сарайымен бірге Ла Гранья сарайына жер аударылды. Ол өгей ұлының билігінің соңына дейін корольдік сарайдан және саясатқа кез келген ықпалдан шеттетілді. Ол шетелдік дипломаттарды қабылдап, өгей ұлына қарсы оппозицияны қолдады. Елизавета Фарнезе саясатқа соңғы рет 1759 жылы өгей ұлы Фердинанд VI қайтыс болғаннан кейін араласты. Оның өлімінен кейін испан тағы оның өз ұлына, сол кезде Неаполь патшасы болып тағайындалмаған адамға тиді. Елизавета 1759 жылы Фердинанд VI-ның өлімінен бастап 1760 жылы ұлы Карл III келгенге дейін Испанияның уақытша регенті болды. 1746 жылы күйеуінің өлімінен бастап 1766 жылы өзінің өліміне дейін ол көптеген оқиғаларға куә болды: өгей ұлы Фердинанд VI мен одан жек көретін Португалиялық Барбараның испан тағына отыруы; және сүйікті екінші ұлы Филипптің Парма тағына отыруы. 1752 жылы ол өзінің жесірлік резиденциясы ретінде Риофрио корольдік сарайын салды. Кейіннен ол көп уақытын Ла Гранья және Аранхуэз сарайларында өткізді. Ол Ла Граньядағы Корольдік шыны зауытының демеушісі болды. Ол 1766 жылы Аранхуэсте 73 жасында қайтыс болды. Ол күйеуінің қасына Сан-Ильдефонсо коллегиясында жерленді. Оның кең өнер жинағы үш ұлының арасында бөлісті.

Тақырыбы

Испания королі Карл III (20 қаңтар 1716 – 14 желтоқсан 1788), Саксония королі Мария Амалияның жұбайы. Франциско (21 наурыз 1717 – 21 сәуір 1717). Мариана Виктория (31 наурыз 1718 – 15 қаңтар 1781), Португалия королі Жозеф патшамен некелесіп, Португалия королевасы болған. Филипп (15 наурыз 1720 – 18 шілде 1765), Парма герцогы және Парма Бурбон әулетінің негізін қалаушы, Франция королі Луиза Элизаветаның жұбайы. Мария Тереза Рафаэла (11 маусым 1726 – 22 шілде 1746), Франция дофині Людовиктің жұбайы. Луис (25 шілде 1727 – 7 тамыз 1785), Кардинал Инфанте ретінде танымал. 1735 жылдан бастап Толедо архиепископы, Испания приматы және кардинал болды. 1754 жылы діни лауазымдарынан бас тартып, Чиншон графы атанды. 1776 жылы Мария Тереза де Валлабригаға үйленді, одан ұрпақтары болды, бірақ оларға патшалық титул берілген жоқ. Мария Антониетта Фердинанда (17 қараша 1729 – 19 қыркүйек 1785), Сардиния королі Виктор Амадей III-нің жұбайы.