Кіріспе
Жан-Поль Сартрдың 1960 жылғы "Диалектикалық ақыл-ойды сындау" кітабы – философ Жан-Поль Сартрдың 1960 жылғы еңбегі. Онда автор 1957 жылғы "Әдіс іздеу" эссесінде алғаш баяндаған экзистенциалистік марксизмін одан әрі дамытады. "Диалектикалық ақыл-ойды сындау" және "Әдіс іздеу" бірлескен қолжазба ретінде жазылған, Сартр біріншісін екіншісінен логикалық тұрғыдан бұрын жазуды жоспарлаған. "Диалектикалық ақыл-ойды сындау" Сартрдың екінші ірі философиялық трактаты болды, алғашқысы – "Болу және жоқ нәрсе" (1943). Екінші том, "Тарихтың түсініктілігі", 1985 жылы француз тілінде, ал 1991 жылы Квинтин Хоардың ағылшын тіліне аудармасы жарық көрді. Сартр осы еңбекті екі философиялық жұмысының ең маңыздысы деп, олар арқылы есте қалуын тілегенін айтқан.
Critique of Dialectical Reason is a 1960 book by the philosopher Jean Paul Sartre, in which the author further develops the existentialist Marxism he first expounded in his essay Search for a Method (1957). Critique of Dialectical Reason and Search for a Method were written as a common manuscript, with Sartre intending the former to logically precede the latter. Critique of Dialectical Reason was Sartre's second large scale philosophical treatise, Being and Nothingness (1943) having been the first. The second volume, "The Intelligibility of History", was published posthumously in French in 1985 with an English translation by Quintin Hoare appearing in 1991. Sartre is quoted as having said this was the principal of his two philosophical works for which he wished to be remembered.
Өмірбаян
"Болу және ешнәрсе" еңбегінен кейін Сартр өзінің бостандық тұжырымын нақты әлеуметтік нысандармен үйлестіруге ұмтылыс жасады және осы тұрғыда досы әрі әріптесі Морис Мерло-Понтидің күшті ықпалына ішкі тілек білдірді. 1940-шы жылдардың соңы мен 1950-шы жылдардың басындағы оның жазбалары, соның ішінде "Сезім және сезімсіздік" еңбегі, экзистенциализм мен марксизмді синтездеуге бастайтын жаңа жол ашты. Алайда, Мерло-Понти марксизмге көбірек күмәндана бастады, бұл "Диалектиканың оқиғалары" (1955) еңбегінде ең айқын көрінді, ал Сартр марксистік ой-сананы зерттеуді жалғастырды. 1957 жылға қарай Сартр Кеңес Одағымен және Венгрия көтерілісін Кеңес Одағының басуынан кейінгі "ресми" марксизммен байланысын үзіп, бірақ марксизмді "біздің заманымыздың философиясы" деп мәлімдеді. Жалпы алғанда, "Диалектикалық ақыл-ойдың сынағы" еңбегі марксизмге жақын тұрған француздық солшыл зиялыларының коммунизмді қабылдамауынан кейін жазылды. Бұл процесс Сартрдың Мерло-Понтимен де, Альбер Камюмен де достығын аяқтады. Бұл жұмыс Сартрдың осы оқиғалардан "тарихи сабақтарды" алуға және марксистік тарих пен әлеуметтанудың тиімді жүйесін құруға жасаған әрекеті болды.
More generally, Critique of Dialectical Reason was written following the rejection of Communism by leftist French intellectuals sympathetic to Marxism, a process that not only ended Sartre's friendship with Merleau Ponty but with Albert Camus as well. The work was part of Sartre's attempt to learn "the lessons of history" from these events, and to try to create an adequate Marxist history and sociology.
Қорытынды
Диалектикалық ақыл-ойының сынағы – Сартрдың ойлауының кейінгі кезеңінің туындысы, онда ол марксизмді енді Кеңес Одағымен немесе француз коммунизмімен байланыстырмай, марксист ретінде тануға жақындады. Онда Сартр экзистенциализмді қайта қарастырып, марксизмді заманауи философияның ең көрнекті үлгісі ретінде түсіндіреді, оны реакциялық, марксизмге дейінгі көзқарас тұрғысынан ғана сынға алуға болады. Сартр көптеген адамдық жобалардың еркін бірігуі коммунистік қоғамды құруы мүмкін екенін, бірақ мұндай нәтижеге кепілдік жоқ екенін айтады. Адамның саналы әрекеттері – бостандықтың туындысы болып табылатын "уақыттылықты" құрамайды, ал "тотализацияға" қарай бағытталған қозғалыстар, олардың мәні қолданыстағы әлеуметтік жағдайлармен бірлесіп анықталады. Сондықтан адамдар өз әрекеттерінің мәнін толыққанды анықтауға да, өздерін тапқан жағдайлардың құлына да айналмайды. Әлеуметтік өмір тек бостандыққа негізделген жеке әрекеттерден ғана тұрмайды, себебі ол бізді шектейтін тарихтың шөгіндісі және табиғатпен күрес, ол қосымша кедергілер туғызып, әлеуметтік қатынастардың жетіспеушілікке ұшырауына себеп болады. Кез келген қажеттілікті қанағаттандыру антагонизм туғызып, адамдардың бір-бірін адам ретінде қабылдауын қиындатады. Жетіспеушілік адамдарды нақты таңдау жасау мүмкіндігінен айырып, олардың адамгершілігін төмендетеді. Коммунизм жеке тұлғаның бостандығын және басқалардың бостандығын тану қабілетін қайта жаңартады. Сартрдың "біріккен топтар" (ортақ мақсатқа біріккен адамдар) туралы талдауы 1968 жылғы мамыр-маусымдағы Франциядағы көтеріліс оқиғаларымен үйлесіп, оған Луи Альтюссердің марксизмді құрылымдық тұрғыдан түсіндіруінің бәсекелестік әсерін біраз уақытқа ығыстыруға мүмкіндік берді. Диалектикалық ақыл-ойының сынағын 1968 жылғы мамыр-маусым контекстінде қарастырған психоаналитик Дидье Анзие былай деді: "Сартр кітабында жеке тұлғаның пассивті және анонимді шеттетілу формаларын алғаш рет сипаттады, оны ол 'практико-инерт' деп атады, содан кейін топтың тарихта теріске шығаруды қалай енгізетінін және өзін қалыптастыратынын көрсетті (қалыптасқаннан гөрі), американдық әлеуметтанушы 'жекелеген көпшілік' деп атаған осы пассивті және анонимді қоғамнан үзіліп, өзін ойлап табуын көрсетті. 1968 жылғы көктемінде революцияны бастаған студенттер, егер бұл екінші Сартр философиясы болмаса, кем дегенде диалектикалық тарих философиясымен қалыптасты. 1968 жылғы мамыр – "жабайы гүлдену" күшінің тарихи өрлеуі. Бұл – жеке адамның емес, топтардың шығармашылық бостандығының 'сартриандық' бостандығының кіруі". Философ Сидни Хук бұл еңбекті Кеңес Одағының коммунистік басшылығының кең таралған адам құқықтарын бұзуына философиялық негіз беру ретінде сипаттады. Психиатрлар Р.Д. Лэйнг пен Дэвид Купер Диалектикалық ақыл-ойының сынағын құрылымдық антропологияға диалектикалық негіз беру және диалектикалық тәсіл арқылы диалектикалық ақыл-ойының шектерін анықтау әрекеті деп санайды. Жиль Делез және Феликс Гуатари Сартрдың "кластық стихиялылық" жоқ, тек "топтық стихиялылық" бар деген пікірін қолдады. Лешек Колаковский Диалектикалық ақыл-ойының сынағы Сартрдың бастапқы экзистенциализмінен бас тартуын білдіреді және марксизмді "жеңілмейтін" деп абсурдты түрде бейнелейді деп мәлімдеді. Дегенмен Колаковский бұл кітапты марксизм шеңберінде шығармашылық пен стихиялылыққа орын табуға жасалған қызықты әрекет деп санайды, Сартр табиғат диалектикасы мен тарихи детерминизмді қабылдамай, адам мінез-құлқының әлеуметтік маңыздылығын сақтайтынын атап өтеді. Колаковский Сартрды коммунизм азаттықты қалай қалпына келтіретінін түсіндірмегені үшін сынға алады. Оның пікірінше, Сартр революциялық ұйым туралы тым жалпылама түсінік береді, жеке мүшелерінің бостандығына қол сұғылмай, бірлесіп әрекет ететін топтардың нақты қиындықтарын елемеді. Колаковский Сартрды көптеген артық неологизмдерді енгізгені үшін сынап, олардан басқа ол марксизмді жаңаша түсіндірмейді дейді; ол Сартрдың қабылдау мен білімнің тарихи сипаты туралы көзқарасы мен табиғат диалектикасын қабылдамауы Гьёрги Лукачтың еңбегінен туындайды деп санайды. Оның пікірінше, Сартрдың бостандықты революциялық ұйымда сақтау керек деген көзқарасы да, коммунизмде тапшылық жойылған кезде кемелді бостандық болады деген пікірі де марксистік тұрғыдан жаңалық емес, ал Сартр екеуінің де қалай жүзеге асырылатынын түсіндіре алмайды. Консервативті философ Роджер Скрутон Диалектикалық ақыл-ойының сынағы "интеллектуалдық ізденістің ережелерін толығымен қабылдамауды, шындық ережесінен әдейі қашуды көрсетеді. Кітап өзі ұсынған уәдені орындай алады деп санау – өте үлкен наразылық".