Кіріспе

Люцерн көлі (Vierwaldstättersee, сөзбе-сөз "Төрт орманды елді мекендер көлі" (ағылшын тілінде әдетте орман кантондары деп аударылады)) – Швейцарияның орталық бөлігінде орналасқан көл және елдегі төртінші үлкен көл.

География

Көлдің пішіні күрделі, бірнеше өткір бұрылыстары мен төрт саласы бар. Ол оңтүстік-солтүстік бағыттағы Реусс аңғарынан Флюеленнен Брунненге қарай, Урнерзеден жоғары тік жартастар арасында басталады, содан кейін батысқа қарай өткір бұрылып, Герсауер Беккенге жалғасады. Осы жерде көлдің ең терең нүктесі орналасқан. Одан әрі батысқа қарай Буохсер бухтасы жатыр, бірақ көл Бюргенстоктің Unter Nas (Төменгі мұрын) мен Ригидің Ober Nas (Жоғарғы мұрын) арасындағы тар ашық жер арқылы қайтадан солтүстікке бұрылады. Вицнаудың алдында, Ригидің төменгі жағында көл төрт салалы тоғысқан жерге, Хрутхтрихтерге (Кресттік воронка) жету үшін тағы да батысқа қарай күрт бұрылады. Мұнда Вицнауэр бухтасы солтүстіктен Кусснахтзер көлімен, батыстан Луцернер көлімен, ал оңтүстіктен Хорвер бухтасы мен Стэнсер Трихтермен қосылады, олар Пилатустың солтүстік-шығыс жағында және Бюргенстоктың батыс жағында орналасқан. Пилатустың шығысқа қарай төмендейтін жері (Лопер деп аталады) мен Станштад арасындағы өте тар өткелде көл өзінің оңтүстік-батыс саласы – Альпнахстадқа, Пилатустың тік оңтүстік етегінде, Альпнахерзееге жетеді. Көл суын Люцерндегі Реусске, Луцернерзе (сөзбе-сөз аударғанда Люцерн көлі) арқылы құяды. Көлдің жалпы ауданы 114 км² (44 шаршы миль) және теңіз деңгейінен биіктігі белгілі бір деңгейде, ал ең терең жері белгілі бір деңгейде. Көлемі 11,8 км³. Жағалаудың көп бөлігі көлден 1500 метрге дейін биіктейтін тауларға дейін тік көтеріледі, бұл Риги және Пилатус тауларының арасындағы әдемі көріністерге әкеледі. Реусс Флюеленде, Урнерзее (Ури көлі, Ури кантонында) бөлігінде көлге құяды және Люцернде шығады. Көлге Бруненнен Муота, Буохстан Энгельбергер Аа және Альпнахстадтан Зарнер Аа да құяды. Көлді пойыз және автомобиль жолымен айналып өтуге болады, бірақ теміржол жолы Ригидің солтүстік жағындағы Арт Голдау арқылы көлді айналып өтеді. 1980 жылдан бері A2 автожолы Сеелисберг туннелі арқылы өтіп, Флюелендегі көл басталған жерден оңтүстікке қарай, Уридегі Альтдорфқа, Готтард асуына жарты сағат ішінде жетеді. Көлдегі әртүрлі ауылдар мен қалалар арасында кемелер және жолаушылар тасымалдайтын кемелер жүреді. Бұл швейцариялықтар мен шетелдіктер үшін танымал туристік орын, жағалау бойында көптеген қонақүйлер мен демалыс орындары бар. Сонымен қатар, Швейцария Конфедерациясының негізін қалаудың дәстүрлі орны – Рютли шалғыны Урнерзе көлінің жағалауында орналасқан. 1991 жылы елдің 700 жылдығын тойлау үшін Ури көлінің айналасында 35 шақырымдық ескерткіш жол – Швейцария жолы салынды. 2019 жылдан 2021 жылға дейін көл төбесін зерттеген археологтар (құбыр желісін салу кезінде) қола дәуіріне жататын ауылдың қалдықтарын және шамамен б.з.д. 1000 жылға дейінгі артефакттарды тапты. Кейінірек жасалған жаңа жаңалыстар бұл аймақта тарихшылар ойлағаннан 2000 жыл бұрын адамдар қоныстанғанын көрсетті. Дереккөздің сенімділігі күмәнді: сенімді=иә.

Урнерзее Реусс аңғарының үлкен жарылысының ең солтүстік және терең бөлігін алып жатыр, ол Сент-Готтард асуынан Швицке дейін Альпілік таулар арқылы кесіп өтеді. Оның шығыс жағалауынан таулар судан жоғары қашықтықтағы қалың тастармен көтеріледі. Ең биік екі шыңы – Фронлапсток және Рофайн (2078 м). Олардың арасында Рименстальденер Талының тік жарғысы Сисиконға дейін төмендейді, ол Флюеленмен бірге Урнерзе көлінің сол жағындағы жағалаудағы жалғыз ауыл. Ал қарама-қарсы, батыс жағалауда таулар одан да үлкен. Нидербауэн-Чулмнан кейін Обербауэнсток пайда болады, ал оңтүстікке қарай Шарти жотасының үстінен Гитшен мен Ури Ротстоктың қарлы шыңдары (2928 м) көрінеді. Ортасында Реусс аңғары ашылады, оны Урнер және Гларнер Альптерінің қиырлы шыңдары қорғайды.

Навигация

Көл кеме жүзуге жарамды, және көптеген ғасырлар бойы Швейцарияның көлік жүйесінің маңызды бөлігін құрады, кем дегенде 1230 жылы Готтард асуы арқылы алғашқы жол ашылғаннан бері. Бұл сауда 1830 жылы асу арқылы жаңа пошта көлігі жолы ашылғанда өсті. Бұл жолдың солтүстік соңы көлдің шығыс жағындағы Флюеленде орналасқан, ал көл Люцернге, содан кейін Солтүстік Швейцария қалаларына және одан әрі жалғыз мүмкін байланыс қамтамасыз етті. Швейцарияның автомобиль және теміржол желілерінің дамуы көлдің көп бөлігін транзиттік жүктерден босатқанмен, оны көптеген жеке және қоғамдық кемелер пайдаланады. Бұл пайдаланудың көп бөлігі туристік немесе демалысқа бағытталған, бірақ көл көл жағасындағы кішігірім елді мекендер арасындағы қоғамдық және жүк тасымалын қамтамасыз етуді жалғастыруда. Schifffahrtsgesellschaft des Vierwaldstättersees (SGV) компаниясы көлде жолаушылар тасымалын жүзеге асырады, оның ішінде тарихи бу кемелері де бар. SGV көл жағалауындағы 32 пунктке қызмет көрсетеді, түрлі аймақтарда негізгі және тау теміржолдарымен байланыс ұсынылады. Жеке басқарудағы Autofähre Beckenried Gersau Бекенрид (көлдің оңтүстік жағалауы) мен Герсау (көлдің солтүстік жағалауы) арасында автомобиль паром қызметін ұсынады. Көлде Nauen деп аталатын жергілікті үлгідегі жүк баржалары әлі де қолданылады. Олардың кейбіреулері кештерге арналған кеме ретінде қайта жабдықталған. Басқа баржаларды көлде құм мен қиыршық тас өндірумен айналысатын кәсіпорындар пайдаланады, олар құрылыс саласында қолдану үшін үлкен дренаждарды қолданады.

Мәдени сілтемелер

Бетховеннің «Ай сәулесі» сонатасы өзінің атын 1832 жылы ақын және музыка сыншысы Людвиг Релльштабтың шығарманың бірінші бөлімін сипаттағаннан кейін алды, ол оны Луцерн көліне төгілген ай сәулесімен салыстырды. Джоакино Россини осы бейнені «Вильям Телл» овертурасының А бөлімінде: «Альп тауларындағы күн шығысы» бөлімінде пайдаланды.

Қайықтану

Люцерн көлі екі рет Еуропа чемпионатының ескек спорты жарыстарын қабылдаған: 1908 жылы және 1926 жылы. Содан бері, жақын орналасқан Ротзее көлі 1933 жылдан бастап ескек спорты регаталарына қолданылып келеді.

Туризм

Оңтүстікке қарай бағытталғанда, ағылшыздар Швейцарияның орталық тауларын ашты. Веггис немесе Герсау сияқты бірнеше шипажайлар мен ванна курорттары құрылды. 1871 жылы Еуропадағы алғашқы тік темір жол – Вицнау-Риги темір жолы ашылды. 1889 жылы әлемдегі ең тік тікұшақ темір жолы Альпнахштадтан Пилатус тауына салынды. Марк Твен Ригиге көтерілуді сипаттады, бұл 19 ғасырда Америка Құрама Штаттарында швейцариялық туризмнің гүлденуіне себеп болды. Еуропадағы ең ірі бу кемелерінің бірі Люцерн көлінде бес бу кемесімен жұмыс істейді. Көлді қоршаған аймақта және орташа биіктіктегі террасаларда (мысалы, Моршах және Зеелисберг) туристерге арналған көптеген орындар бар. Риги, Пилатус, Бюргеншток, Стансерхорн, Буохсерхорн және екі аңыз – Уриротсток және Фрональпсток Люцерн көліне жақын тартымды панорамалық таулар болып табылады. Олардың көпшілігіне тау теміржолдарымен жетуге болады, олардың кейбіреулері көлдегі қайық станцияларының жанындағы аңғар станцияларына ие. Швейцарияның мәдени және туристік тарихында маңызды көптеген орындар көлде орналасқан: Рютли, Телльшплатте, Телль шіркеуі, Стэнштадтың мүсінмен ойылған мұнарасы, Ной Габсбург, Шиллерштейн, Трейб, Астрид шіркеуі (Кюсснахт) және Меггенхорн қамалы.

Су спорты

Су және жел жағдайларына байланысты, көлдің кейбір бөліктерінде түрлі спорт түрлерін жасауға болады. Көлге қайық және яхта порттарынан, көлдегі курорттар мен бассейндер арқылы (мысалы, 1929 жылы Арнольд Бергер салған Люцерндегі Лидо бассейні) қол жеткізуге болады. Сондықтан көлдің екі жағалауынан да оңай жетуге мүмкіндік бар. See Club Luzern клубы 1881 жылы құрылған, қазір Швейцариядағы ең ірі ескек клубы, сондай-ақ 1904 жылы Reuss Luzern ескек клубы (Ruderclub Reuss Luzern) құрылды. Люцерн Яхт клубы (Yachtclub Luzern) 1941 жылдан бері жұмыс істеп келеді және 1966 жылдан бері Люцерндегі Черчилль нарында қайық үйі мен буй алаңын басқарып келеді. Брунен су спорты клубы (Wassersportclub Brunnen) 1958 жылы құрылды және алғашқы жылдары Люцерн көлінде халықаралық моторлы қайық жарыстарын және су шаңғысы чемпионаттарын өткізді. 1965 жылы клуб үшін жаңа атау таңдалды: Люцерн көлінің су спорты клубы (Wassersport Club Vierwaldstättersee). 1980 жылы Орталық Швейцария моторлы қайық клубы (Motorbootclub Zentralschweiz) және 1986 жылы Гергисвил су спорты клубы (Wassersportclub Hergiswil) құрылды. SchweizMobil компаниясы Брунен мен Герзау арасында Люцерн көлінде каноэмен саяхат маршрутын жасады. Реусс аңғарындағы желдің әсерінен, Флюлендегі Грунбахстранд кемпингі мен Ислетен арасындағы Ури көлінің оңтүстік бөлігі виндсерфинг орталығы болып табылады.

Суға түсу

Люцерн көлінде қайықсыз суға түсуге шамамен ондай жер бар. Су жыл бойы салқын болғандықтан, көбінесе өте таза болады. Ури көлінде, Сисикон жерінде, Шифернегг тоннелінің солтүстік есігінде қираған тік қабырғаға суға түсуге болады. "Ледиврак Бруно" Брунненнің алдында 15 метр тереңдікте жатыр. Вицнау, Веггис, Герзау және Гергисвильдің алдындағы басқа да белгілі суға түсу орындары бар.