Кіріспе

Сүтқоректілер түрі

Шөлдік құсмекенді (Sylvilagus audubonii), сондай-ақ Одьюбон құсмекендісі деп те аталады, – Жаңа әлем құсмекенділеріне жататын қоян және Leporidae тұқымдасының мүшесі. Еуропалық қояннан (Oryctolagus cuniculus) айырмашылығы, олар әлеуметтік қуыстар жүйесін құрмайды, бірақ басқа лепоридтермен салыстырғанда, олар өз маңайындағы басқа жеке тұлғаларға өте төзімді. Құсмекенділер өз балаларын басқа сүтқоректілер тастап кеткен қуыстарда туады. Кейде олар суыну үшін немесе өздері жасаған беткі ойыстарға тығынады, алдыңғы лаптарын қазып шығару құралы ретінде пайдаланады. Олар әдетте күндізгі ортада белсенді болмайды, бірақ таңертең және кешкі мезгілде тамақтанатынын байқауға болады. Құсмекенділер желді күндері азық іздеп қуыстарынан сирек шығады, себебі жел олардың жақындап келе жатқан жыртқыштарды есту қабілетіне кедергі келтіреді, бұл олардың негізгі қорғаныс механизмі.

Өмір сүру ұзақтығы

Құйрықты қоянның ересек жасқа жеткен соңғы өмір сүру ұзақтығы орналасқан жеріне байланысты екі жылдан кем болады. Өкінішке орай, құйрықты қоян үшін, лагоморфтан ірі немесе жылдам жергілікті кез келген етжұмыр жыртқыш жануар оның дұшпаны болып табылады. Кейбір жыртқыштар, мысалы жыландар, құйрықты қояндар мекендейтін аймақты жақсы біледі және қалауынша жас қояндарды ұстап жей алады; анасы балаларын қорғай алмайды. Құйрықты қояндар жыныстық белсенділігі жоғары болғанымен және жұптасқан қояндар жыл бойы бірнеше рет бала туады, алайда жас қояндардың азасы ғана ересек жасқа жетеді. Тірі қалғандары тез өсіп, үш айда толық бойға жетеді.

Сипаттама

Шөлдегі құйрық қоян сыртқы түрінен Еуропалық қоянға ұқсас, бірақ оның құлақтары ірілеу және көбінесе тік тұрады. Олар өз теңдестерімен әлеуметтік байланыста болады, көбінесе тамақтану үшін шағын топтарға жиналады. Барлық құйрық қояндар сияқты, шөлдегі құйрық қоян да сұрғылт қоңыр, дөңгелек құйрығына ие, оның шеті кең ақ, ал астыңғы жағы ақ түсті, ол қашып бара жатқанда байқалады. Оның ішкі жағында да ақ түкті жүн болады. Ересектердің денесі ұзын, салмағы 1-3 кг аралығында. Құйрығы 4-8 см, құлақтары 6-7 см ұзын, ал артқы аяқтары 10-15 см шамасында болады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Шөлдегі құсқұйрық АҚШ-тың батыс бөлігінде Монтананың шығысынан Техастың батысына дейін, сондай-ақ Солтүстік және Орталық Мексикада таралған. Ол ерекше Американың оңтүстік-батысындағы құрғақ шөптекті далалармен байланысты, бірақ пиньон-араша ормандары сияқты құрғақ емес орталарда да кездеседі. Олар мескит жапырақтарымен және бұршақтарымен, қабықтармен, түскен жемістермен, тікенді кактустың сулы жапырақтарымен және бұталардың бұтақтарымен қоректенеді. Ол су ішуді сирек қажет етеді, негізінен жеген өсімдіктерінен немесе шықтан су алады. Құсқұйрықтар мекендеу ортасының маусымдық және ылғалдылық жағдайларына байланысты, өсімдіктердің маусымдық өзгерістеріне әсер ететін факторларға (мысалы, ылғалдылық, жеткіліктілік, қоректік құндылығы және т.б.) сәйкес тамақтануын реттейді. Көптеген қоянтектестер сияқты, ол копрофагиямен айналысады, яғни қоректік заттарды барынша тиімді сіңіру үшін өз нәжісін қайтадан жеп, шайнайды.

Терморегуляция

Тұрақсыз температурасы бар мекендемелерінің салдарынан, шөлдегі мақтақұйрықтар ыстық маусымдарда судың жоғалуын азайту үшін тиімді терморегуляторлар болуы керек және жылулық энергия алмасу арқылы судың булану жоғалтуын жүзеге асыру үшін олардың қоршаған ортасының көлеңкелі аймақтарын қажет етеді. Ашық шөлді аймақтарда олар шамамен 45 °C (113 °F) жоғары температураға қысқа мерзімге төтеп бере алады және сағатына шамамен 1,5% дене массасына дейін судың булану жоғалту қабілетіне ие, бірақ мақтақұйрықтар көлеңкелі аймақтары бар қолайлы жағдайда ұзаққа төтеп бере алады. Булану арқылы жылу жоғалтумен күресу үшін олар дем алады және қоршаған ортаның температурасына байланысты негізгі метаболизм деңгейін өзгертеді. Шөлдегі мақтақұйрықтың құлақтары олардың дене мөлшерінің 14% құрайды және терморегуляцияға көмектесуі мүмкін.

Жыртқыш және қауіп-қатерлер

Көптеген шөл жануарлары қоянды жейді, оның ішінде жыртқыш құстар, мыстылидтер, койоттар, бобкаттар, мексикалық қасқырлар, тау арыстандары, жыландар, құйрықтар, адамдар, тіпті егер қоян жарақаттанса немесе аурудан әлсіз болса, жалғаяқтар да. Мысықтар мен иттің сияқты басқа түрлер де жыртқыштар болып табылады және қауіп тудырады. Қоян кішкентай жыртқыштардан немесе басқа шөл қояндарынан қорғану үшін мұрнымен итеріп, немесе алдыңғы лапаларымен соғады, көбінесе қауіп сезгенде немесе күтпеген жерден шабуылданғанда екі футқа дейін секіреді. Егер маусым тым құрғақ болса, өсімдіктер азаяды. Қоян жалғаяқтан қорқа қоймайды, шындығында жалғаяқ өте қорқақ және көп жағдайда қақтығыстан қашып кетеді. Дегенмен, қара құйрықты жалғаяқ әлдеқайда ірі болып, тамақ ішкенде көбірек жем жейді.

Қалыптануы мен сақталуы

1996 жылдан бері шөл мақтақұйрығы IUCN Қызыл тізімінде «қауіпсіз» санатында бағаланған; ол мемлекеттік немесе федералдық сирек және жойылып бара жатқан түрлер тізіміне енбеген.