Кіріспе

Джеймс I мен VI-ның (1594–1612) үлкен ұлы

Генрих Фредерик, Уэльс ханзадасы (19 ақпан 1594 – 6 қараша 1612), Англия мен Шотландия королі Джеймс VI мен I және оның әйелі Данияның Аннасының тұңғыш ұлы және тақ мұрагері болған. Оның аты аталарынан – Генри Стюарт, Дарнли лорды және Данияның Фредерик II-сінен шыққан. Генрих ханзадасы әкесінің тақтарына шамасы бар, жарқын мұрагер ретінде кеңінен танылған. Алайда, 18 жасында ол әкесінен бұрын қайтыс болды, себебі қызбадан (тифтен) көз жұмды. Оның кіші інісі Чарльз Англия, Ирландия және Шотландия тақтарының мұрагері болды.

Ерте өмір

Генрих Шотландияның Стирлинг қаласында дүниеге келді және Ротесей герцогы, Каррик графы, Ренфрю бароны, Аралдардың лорды және Шотландияның принці мен Ұлы стюарды атағын туған күнінен бастап иеленді. Оның күтімінде Примроза ханым мен Брюс ханым болды. Генридің 1594 жылғы 30 тамыздағы крещениесі ақын Уильям Фаулер жазған әсем театрлық қойылымдармен және Уильям Шау салған Стирлингтегі жаңа Корольдік капелласында өткізілді. Джеймс VI осы шараға 100 000 фунт стерлинг салық белгіледі. Іс-шараға қажетті маталар мен киімдер Аннның 100 000 шотланд фунт стерлингінен алынып, түрлі қалаларда сақталған. Крещениеге бір ай қалғанда шотланд сарайында Джеймс VI Данияның Аннасына қызғанышпен қарап, Леннокс герцогы Людовик Стюарт ханзада Генридің әкесі болуы мүмкін деген қауесет тарады. Әкесі оны Джон Эрскиннің, Мар графының және оның анасы Аннабелл Мюррейдің қамқорлығына тапсырды, баланың анасынан тыс, Стирлинг қамалында. Джеймс VI анасының католиктік көзқарастары ұлына әсер ететін болса деп уайымдады. Баланың Стирлингке көшірілуі Анна мен Джеймс арасында үлкен шиеленіс тудырды, ал Генрих 1603 жылға дейін Мар отбасының қамқорлығында қалды. 1595 жылғы маусымда Джеймс VI Мар графына хат жазып, егер ол қайтыс болса, Генриді Данияның Аннасына немесе Шотландия Парламентіне 18 жасқа толғанға дейін және өзі бұйрық бергенге дейін тапсырмауды бұйырды. Данияның Аннасы Стирлингке баруға құлшынбады және оның жаулары қамал ішінде оған уланған сусын бере ме деп қорқып жүрді. Джеймс VI жиі принцті көріп, ұлының бірінші туған күнін тойлау үшін Стирлингке сапарлады. 1595 жылдың тамызында ол сәбиді қалам ұстап, құжатқа қаламмен сызық салуға ынталандырды, ал король оны: «Бұл ханзаданың жеке белгісі екеніне куә болады» деп әзілдеп айтты. Осы кезде Патрик Грей, Грейдің сақшысы Генридің киім-кешектерін сақтап, принц киімдері үшін 8 шотланд фунты тұратын кішкентай сандықты алды. Адам Ньютон оның ұстазы болды. Дельнидің Уильям Кит, содан кейін Джордж Лаудер оның заңгерлік кеңесшілері, оның мүлкі мен кірісінің басқарушылары болды. 1596 жылы королева Елизавета Роберт Деверэ, Эссекс графы және оның хатшысы Энтони Бэкон арқылы Николас Хиллиард салған шағын портретін принц Генриге жіберді, оны Стирлингтегі Мар графы алды. 1602 жылғы мамыр айында ханзада Генрих өзінің кіші інісі герцог Роберттің крещениесінде куәгер болады және содан кейін анасымен бірге Данфермлин сарайында тұрады деп айтылды, бірақ Джеймс VI оған тыйым салды. Александр Уилсон Генридің тігіншісі болды. 1602 жылы Генридің Фолкленд сарайындағы анасына баратыны жоспарланған еді, бірақ оның ауруына байланысты сапар кейінге шегерілді. Лондондағы француз елшісі Кристоф де Харлей, Бомонт графы, Джеймстің достары таратып жүрген қауесетке сәйкес, Данияның Аннасы қатыгез және амбициялық болды және күйеуі қайтыс болғаннан кейін Генрих үшін регент немесе губернатор ретінде Шотландияны басқаруға ниеттенді.

Лондон

1603 жылы Джеймс Англия королі болды және оның отбасы оңтүстікке көшті. Данияның Аннасы ұлын алу үшін Стирлингке келді, ал принстің қамқоршыларымен жанжалданғаннан кейін Мари Стюарт, Мар графинясы және Мардың сарай күзетшісі Генриді 28 мамырда Эдинбургке алып кетуге рұқсат алды. Келесі жексенбіде Анна оны күміс атпен Сент-Джайлз шіркеуіне апарды. Анна мен Генрих 1 маусымда Англияға, Бервик-апон-Твид бекітілген қаласына келді. Генридің ұстазы Адам Ньютон принцке қызмет етуді жалғастырды, сондай-ақ Стирлинг үйінен бірнеше шотланд қызметшілері, оның ішінде ақын Дэвид Мюррей де сақталды. Принц Оатлендс және Нонсуч сарайларында тұрды, ал оба індеті басталганда Винчестерге көшірілді. 1603 жылдың қыркүйегінде Винчестерде Данияның Аннасы ұлын қарсы алу үшін маска қойды, бұл оқиға дау тудырды. 1603 жылдың қарашасында ол Уилтон-хауста болды, және король Джеймс венециялық дипломаттар Генриге табыс еткен хат одан үлкен екендігін әзілдеді. Генрих Ноттингем графы және оның сақшысы сэр Томас Чалонермен бірге Венеция елшісі Николо Молинмен және басқа дипломаттармен кешкі ас ішу үшін Солсбериге аттанды. Бұл оның патшалық үйден тыс жерде алғашқы рет пайда болуы және тамақтануы болды, ал әкесі Генри елшінің тұтқыны екенін айтып әзілдеді. 1604 жылдың 15 наурызында Генрих патшалық салтанатты кіру кезінде Лондон көшелерімен әкесінің артынан атпен жүрді. 1604 жылдан бастап Генрих көбінесе Сент-Джеймс сарайында тұратын. Бақтарды ол үшін Альфонс Фаул жақсартты. Англиядағы ханзаданың күнделікті шығындарын үй шаруашылығының қазынашысы Генри Кокке, ал 1610 жылдан кейін Дэвид Фолис басқарды. Дэвид Мюррей Горти ханзаданың жеке қоржынын сақтады, және оның есептері Генридің қызығушылықтары туралы мәліметтер береді. Шотландиялық екі тігінші, Александр Уилсон мен Патрик Блэк Лондонға көшіп келіп, ханзаданың киімдерін тікті. Уилсон оған Роберт Григге ұсынған матадан дублеттер мен шалбарларды, сондай-ақ зығырмен астарланған жасыл аңшылық пальтосын жасады. Принцке бұғы терісінен жасалған хош иісті қолғаптар, Кордовадан келген хош иісті қолғаптар және "түсті жібекпен өте шебер кестеленген" жилеттер берілді.

Музыка, ойындар және спорт

Принц Генри Стирлинг қамалында спорттың түрлі салаларымен таныстырылды. 1600 жылдың қыркүйегінде оған екі гольф таяғы, екі шыбық және төрт ракетка сатып алынды. Саптар барқытпен қапталды және металлдан жасалған әшекейлермен безенді. 1601 жылдың қыркүйегінде ағылшын саяхатшысы Томас Масгрейв Генридің билеп, секіріп, сүңгі қылышын қолданатынын көрді. 1603 жылдың 8 мамырында, жексенбі күні Генри анасының бақылауымен қамал сарайының бағында жаттықты, кешкі ас ішкеннен кейін бильярд ойнады, ал кешкі ас ішкеннен кейін "жүгіріп, доптармен ойнады". Генридің Томас Потт есімді аңшысы болды, ол Англияда оған қызмет етуді жалғастырды. Потт бірнеше рет шетелге сапарлап, жас ханзаданың еуропалық билеушілерге сыйлық ретінде берген итттерін алып келді. Генриге музыканы Альфонсо Феррабоско кіші, Николас Виллиард және Уолтер Квинн үйретті. Томас Джайлс оған билеуді үйретті. 1604 жылдың тамызында Генри испан елшісі, Констебль Веласко үшін би биледі және сарай бағында оған әскери сүңгі жаттығуларын көрсетті. Чарльз Геролт Генриге "қорғану ғылымын", яғни фехтованиені үйретті. 1603 жылы Оатлендс қаласында ханзада Генрих Венеция дипломаты Скарамеллиге би, теннис және аңшылыққа деген қызығушылығы туралы айтты. Джордж Монкрифф оның соколовшысы болды және соколовтарды баптады. 1606 жылы француз елшісі Антуан Лефёвр де ла Бодери ханзада Генридің гольф ойнағанын байқады, ол оны "пальмейл" немесе палл-молл ойынынан айырмашылығы жоқ шотландтық ойын деп сипаттады. Принц Генридің биографының бірі, "В. Х.", Генридің Адам Ньютонды гольф добымен шағып жаздағанын, ал Генри оған осылай қайтарым беретінін айтқанын жазды. Генри сондай-ақ теннис ойнады және 1606 жылдың шілде айында Гринвич сарайында Данияның Кристиан IV патшасымен ойнады. Оның Сент-Джеймс сарайының солтүстігіндегі Сент-Джеймс филдінде "палл-молл" ойнауға арналған алаңы болды. Бұл балшық немесе сазға араласқан ұсақ қабықтармен жабылған ұзын жол болды. 1607 жылы Генри жүзуді үйренуге рұқсат сұрады, бірақ Саффолк және Шрусбери графтары Ньютонға өз ұлдарының "қауіпті нәрсе" екенін, олардың "қанаттардай жеңіл" болатынын, бірақ принцтерге "үлкен салмақ пен маңызға ие нәрселер" болғандықтан жарамайтынын жазды. 1607 жылы оған арнап Сент-Джеймс сарайында Англиядағы алғашқы ат шабу оқу орындарының бірі салынды. Генри 1610 жылдың сәуір және мамыр айларында шетелдік қонақтармен және дипломаттармен, соның ішінде Вюртемберг-Монбельяр герцогы Людовик Фредерикпен жүзу сақинасында жарысты. Генри 1611 жылы Венеция елшісі Антонио Фоскариниге түрлі жылқы тұқымдарының және өзінің Барбарий жылқыларының артықшылықтары туралы айтты. 1609 жылдың наурыз айында ол бабуинмен көңіл көтерді. Ол Венецияның теңіз күшіне қызығушылық танытты және Пальманова бекінісінің жоспарын жасады. Генри бос уақытында шахмат ойнады.

Мектептегі әдебиеттер

Англияда оның жазу шеберлерінің арасында "кішкентай жазу" тәсілін қолданған және оған патшаның кеңес кітабы – Basilicon Doron-ның миниатюралық көшірмесін жасаған Питер Бейлс болды, оны ол жазба кітапша ретінде тағуға болатын. Бейлс Генриге латын тіліндегі мақал-сөздерді, яғни sententiae деп аталатын сөздерді көшіруге кеңес берді. Генрих Гай Дю Фор, Пибрак мырзасының еңбектерін аударып, анасы Данияның Аннасына жіберді. Ол Гийом де Саллюст Дю Бартастың өлеңдерін аударған Джошуа Сильвестрдің демеушісі болды. Генрих Сильвестрдің аудармасын латын тіліне аударып, әкесіне сыйлық ретінде ұсынды. Ол досы, Келстондық эссеші Джон Харрингтонға жіберілген алмаз сақина үшін Джордж Гериотқа 100 фунт стерлинг төледі, ал Джон Харрингтон оған Энеиданың алтыншы кітабының аудармасын, оның ішінде әкесінің Basilicon Doron кітабына сілтемелермен бірге жіберді. Генрих ежелгі грек авторларын оқыған сияқты көрінбейді, бірақ Венеция елшісіне қазіргі итальян тілін үйренетінін айтты. Эстер Инглис оған Жаңа жыл күні сыйлық ретінде шағын қолжазба кітаптар, соның ішінде "Англияның қару-жарағы туралы кітап" сыйлады, оған ол 5 фунт стерлинг сыйлық берді. Венеция елшісі Николо Молин Генрихтің әкесінің ынтасымен емес, өз ықыласымен үйренгенін айтты, ал оның інісі Йорк герцогы Чарльс оқуға көбірек құлшынды.

Тәрбие және тұлға

Патша атасынан гөрі мектеп мұғалімі болуды артық көретін, ол балаларының білімі үшін мәтіндер жазды. Джеймс Генридің үйі "колледжге еліктегені абзал" дейді, немесе Томас Чалонер 1607 жылы жазғандай, "Оның билігінің үйі корольдік колледж немесе коллегиялық сот ретінде құрылуы тиіс" еді. Ол жауынгерлік, аң ауру, тігі және қылышпен сайыс сияқты дене тәрбиесімен әуестенді, жас кезінен бастап теңіз және әскери істерді, сондай-ақ мемлекеттік мәселелерді зерттеді, олар бойынша көбінесе әкесімен келіспейтін. Ол сондай-ақ әкесінің патшалық сарайын басқаруын жақтырмады, әкесінің сүйіктісі, Сомерсет графы Роберт Каррды ұнатпады және Уолтер Рэлиді құрметтеді, оны Лондон мұнарасынан босатуды тіледі. Аңшылыққа шыққандардың көпшілігі содан кейін Генриді ерді. Чарльз І-нің өмірбаянын жазған Чарльз Карлтонның айтуынша, "ол өзінің қасында ант бергендердің барлығына айып салды". Генри жас кезінде үлкен үміттерге ие болды және көшбасшылық мәселелерде белсенділік таныта бастады. Оның ішінде, ол сэр Томас Дейлді Солтүстік Америкадағы Лондон Виргиния компаниясының қиын жағдайдағы колониясына қайта тағайындауға жауапты болды. 1611 жылы Вирджиниядағы Хенрикус қаласы оның құрметіне аталды; оның есімі Вирджиниядағы Хенрико округінде және Кейп Генриде де сақталған. Ол Солтүстік-Батыс жолын ашушылар компаниясының "Жоғарғы қорғаушысы" және Роберт Харкорттың Гвианаға жасаған экспедициясының демеушісі болды. Инишовеннің ирланд галликалық лорды сэр Каир О'Доэрти Генридің сарайындағы кеңсеге орналасуға өтініш білдірді, бұл оған Ирландиядағы шенеуніктерге қарсы күресте көмектесуіне мүмкіндік береді. Сэр Каирге белгісіз, 1608 жылдың 19 сәуірінде, ол Дерриді өртеп, О'Доэрти көтерілісін басталған күні, оның өтініші мақұлданды. Генри Ирландия Корольдігіне қызығушылық танытты және бұрынғы бүлікші Хью О'Ниллмен келісу идеясын қолдағаны белгілі болды. Осы себепті Тирон және оның жанындағылар ханзаданың ерте қайтысына қайғырды. 1611 жылы король Джеймс Оксфордширдегі Вудсток сарайын ханзада Генриге сыйлады. Генри паркте жапырақты ағаштардан жасалған банкеттік үй салдырды, онда ол ата-анасы мен әпкесі Елизавета үшін кешкі ас берді. Дэвид Мюррей осы шара үшін музыкалық аспаптарды Лондоннан Вудстокқа тасымалдау үшін 110 шиллинг төледі.

Некеге тұру туралы келіссөздер

1610-1612 жылдар аралығында Генриге Еуропаның түкпір-түкпірінен болашақ әйелдер қарастырылды. Атап айтқанда, Медичи үйінен Козимо II де Медичи және қазіргі Италияда орналасқан Тоскананың Ұлы Герцогтығының билеушісі Генрих пен оның қарындасы Катерина де Медичидің патшалық үйленуін ұйымдастыруды көздеді. Осы мақсатта Козимо II 1611 жылы ағылшын сарайына он бес кішкентай қоладан жасалған мүсіндерді, оның ішінде жүгіріп бара жатқан жылқының мүсінін, сондай-ақ танымал мүсінші Джанболоньяны жіберді. Бірақ Генрих 1612 жылы күтпеген жерден қайтыс болды, ал үйлену туралы келіссөздер аяқталуға үлкермеді. Катеринаның орнына 1617 жылы Мантуя және Монферрат герцогы Фердинандо Гонзагаға үйленді. 1612 жылдың мамыр айында Буйон герцогы Францияның жесір патшайымы Мари де Медичидің елшісі ретінде Лондонға келді. Венециялық елші Антонио Фоскаринидің мәлімдемесіне сәйкес, оның тапсырмаларында Франция королі Генрих IV-нің қызы және Франция королі Людовик XIII-нің қарындасы Францияның Кристинасы мен Уэльс ханзадасы Генрих арасындағы неке туралы ұсыныс болды. Дания королевасы Анна, Генридің анасы, герцогтың жоғары лауазымды серіктерінің біріне Генрихтің Флоренциялық ханшайымымен (Катерина де Медичи) қандай да бір алтынмен үйленгенінен гөрі, француз ханшайымына күйеулік сыйлықсыз үйленгенін қалатынын айтты. Генрих Фредерик 1612 жылы қайтыс болғаннан кейін Франция королевасы Кристина 1619 жылдың 10 ақпанында Париждегі Луврде Савой герцогы Виктор Амадейге үйленді. Генридің өлімінен кейін Англия мен Шотландия тағының мұрагері атанған Йорк герцогы Карл, 1625 жылы Франция королевасы Генриетта Марияға үйлену арқылы анасының тілегін орындады.

Өлім

Генрих 1612 жылғы 6 қарашада 18 жасында, әпкесі Елизаветаның үйлену тойына дейін өткен тойларда, обадан қайтыс болды. (Дененің сараптамасының жазбаларынан диагнозды сенімді түрде анықтауға болады, ол улану туралы қауесеттерді жою үшін жүргізілді.) Оның соңғы сөздері әпкесі, ханшайым Елизаветаны сұрағаны болды. Генрихтің қайтысынан кейін, ханзаданың інісі Чарльз ауырып қалды, бірақ ол қабірге қосатын басты аза тұрған адам болды, ал король Джеймс (қабірге қосуды ұнатпайтын) қатысудан бас тартты. Ол күлгін қызыл барқыттан тігілген, жүнмен жиектелген халат киген болатын. Кентербери архиепископы Джордж Аббот екі сағаттық уағыз айтты. Генрихтің денесі жерге түсіріліп жатқанда, оның басты қызметшілері лауазымдық таяқтарын қабір үстінде сындырып тастады. Генрих ханзаданың өлімі ұлт үшін зор қайғыға айналды. Чарльз Карлтонның айтуынша, "Англия тағына мұрагер болғандардың арасында ханзада Генрихтей кеңінен және терең қайғырылғандары кемде-кем". Генрихтің Корнуолл және Ротсе герцогы атақтары сол кезге дейін Генрихтің көлеңкесінде өмір сүрген Чарльзға берілді. Төрт жылдан кейін 16 жастағы Чарльз Уэльс ханзадасы және Честер графы атағын алды.

Музыка

Коперрионың жоғарыда аталған өлеңін жазудан басқа, Томас Томкинс және Томас Велкс екеуі де "Дауыт естігенде" әніне шығарма жазды. Бұл ән Дәуіт патшаның шайқаста ұлы Абессаломды жоғалтуын қайғымен айтады; екеуінің де шығармалары ханзаденің өлімінен тікелей шабыттанғаны саналады. Оксфорд ұлттық өмірбаян сөздігі композитордың өмірінде жарияланбаған Джон Уордтың ханзада Генридің құрметіне арналған аза тұту әнін көрсетеді; бірақ, осы тақырыпта "жаңадан жазылған" ән оның Мадригалдардың бірінші жинағына (1613 ж.) қосылды.

Қарулар

Генрих Фредерик Уэльс ханзадасы патшалықтың гербін тасыды, ол үш нүктелі күміс таспамен ерекшеленді.