Кіріспе
Шотланд геральды және ақыны сэр Дэвид Линдсей (шамамен 1486 – 1555; тегі кейде Линдсей деп жазылады) – Шотландияның жоғары геральдикалық лауазымына, Арыстан Королінің геральдына ие болған рыцарь, ақын және геральд. Ол өте құрметті ақын болып қала береді, оның шығармалары Ренессанс дәуірінің рухын, әсіресе макар ретінде көрсетеді.
Sir David Lyndsay of the Mount (c. 1486 – c. 1555; surname sometimes transcribed as Lindsay) was a Scottish knight, poet, and herald who gained the highest heraldic office of Lyon King of Arms. He remains a well regarded poet whose works reflect the spirit of the Renaissance, specifically as a makar.
Өмірбаян
Ол Дэвид Линдсейдің (Файф) екінші Маунт және Гармилтонның (Хаддингтоншир) 1503 жыл шамасында қайтыс болған ұлы болды. Жас Линдсейдің туған жері мен алғашқы білімі белгісіз, бірақ ол Сент-Эндрюс университетінде оқыған болуы мүмкін, онда 1508–1509 оқу жылына «Да Линдсей» деген жазба бар. Ол Корольдік сарайда сарай қызметкері ретінде қызмет етті; біріншіде атбасар, содан кейін Шотландияның болашақ королі Джеймс V-тің бас ұстазының көмекшісі ретінде. Оның өлеңдерінде Джеймс V-тің біліміне қатысқандығы айтылады, ал кейбіреулерінде жас патшаға кеңес берілген. Қазынашының есептері 1518 жылдың қыркүйегінен 1522 жылдың маусымына дейін жоғалған. Олар қайта жаңғырылғанда, «Дэвид Линдсейдің әйелі, корольге майстер Ишаре» атымен тіркелген Жанет Дуглас, сарайда тігінші болған. Осылайша, Линдсейдің 1522 жылы немесе оның шамасында Жанет Дугласқа үйленгені болжануы мүмкін. Оның алғашқы геральдикалық тағайындамасы Сноудон геральды болды, ал 1529 жылы ол Лорд Лион қарулы король болып тағайындалды және рыцарь атағына ие болды. (Кейбір дереккөздер оның рыцарь атағын 1542 жылы алғанын көрсетеді.) Ол дипломатиялық істермен айналысты (Нидерланды мен Францияға екі рет шетелге барды) және геральдикалық лауазымына байланысты жалпы рәсімдер шебері болды. Ол Джеймс V-тің француздық келіндерін – 1537 жылы Мадлен де Валуа мен 1539 жылы Мари де Гизді қарсы алу рәсімдерін және мерекелерін ұйымдастыруға қатысты. Линдсей осы кезеңнен сақталған жалғыз хатқа «Давид Линдсей» деп қол қойды. Оның қолжазымында шетелде білім алған шотландтар қолданған италикалық әріптердің ешқандай іздері жоқ. 1542 жылы Джеймс V қайтыс болғаннан кейін Линдсей Файфтың Купар қаласының комиссары ретінде Шотландия Парламентінде отыруын жалғастырды. 1548 жылы ол шотланд саудагерлеріне белгілі бір жеңілдіктер берген Данияға жіберілген миссияның мүшесі болды. Оның 1555 жылы немесе оның шамасында қайтыс болғанына сенуге негіз бар.
Janet Douglas, a court seamstress. His first heraldic appointment was as Snowdon Herald and in 1529 he was appointed Lord Lyon King of Arms, and knighted. (Some sources cite 1542 as the year of his knighthood.) He was engaged in diplomatic business (twice abroad in the Netherlands and France), and was, in virtue of his heraldic office, a general master of ceremonies. He was involved in organising the ceremonies and celebrations welcoming the French brides of James V, Madeleine of Valois in 1537, and Mary of Guise in 1539. Lyndsay signed the only surviving letter from this time, "Dauid Lyndsay". His handwriting shows no trace of the italic forms used by those Scots who had finished their education abroad. After the death of James V, in 1542, Lyndsay continued to sit in Parliament of Scotland as commissioner for Cupar, Fife. In 1548, he was member of a mission to Denmark which obtained certain privileges for Scottish merchants. There is reason to believe that he died in or about 1555.
Геральдикалық шығармалар
1542 жылы ол «Линдсейдің Тауы» деп белгілі шотландтық елтаңбалар тізімін жасады. Онда 400 шотланд гербі бар, олардың кейбіреулері 16 ғасырда қосылған, және ол бүгінгі күні қолданылып жүрген шотландтың ресми геральдикалық тіркелімінің негізін құрайды. Оның өзі салған суреттердің дәл қайта суреттелуін қамтитын факсимиле 1878 жылы Эдинбургте жарияланды.
Әдеби шығармалары
Линдсейдің көптеген әдеби туындылары, оның өз заманында зор беделге ие болуына және бүгінге дейін сақталғандығына себеп болды, сарайдағы гүлдену кезеңінде жазылған. Осы тұрғыдан ол, әдебиеттен қол үзген саясаткерге айналған Гевин Дугластан ерекшеленеді. Бұл айырмашылықтың себебі, ішінара Линдсейдің поэзиясының көбінесе жағдайдай және сатирикалық сипатта болуымен, сондай-ақ оның ерекше қабілеттерін көрсетуге қолайлы уақыт болғандығымен байланысты. Оның осылайша сөз бостандығына ие болғанын түсіндіру қиын. Ол, патшасынан бастап, ең қарапайым адамдарға дейін барлық топты сынады. Оның католицизмнен бас тартқанына ешқандай дәлел жоқ, бірақ оның басты мақсаты – оның қателіктері мен кемшіліктерін әшкерелеу болды. Оның көмегін реформаторлар ынталы түрде қабылдады, ал олардың оның еңбектерін пайдалануы арқасында ол көптеген буын бойы олардың жетекшілерімен бірге болды. Макар Линдсей, Джеффри Чосерге деген құрметте өзінің әріптес ақындарынан кем емес. Олар сияқты, ол да ұстазының формаларын қайталайды, бірақ оның туындыларындағы сезім мен көзқарас өзгерген. Чосерге ең жақын туындысы – «Жас сквайрдың» суретін еске түсіретін «Сквайр Мелдрумның тарихы мен өсиеті», бірақ бұл естелік көбінесе сөздік, рухани емес. Басқа туындыларында оның естелігі оған аз көмектеседі, мысалы, ол өзінің еріншегі Friar-дың көздерін сипаттағанда Чосер қолданған сөздерді еске түсіреді, ал олар бұрын патшайым Магдалинаға қатысты болған. Сонымен қатар, «Арман» поэмасында аллегориялық дәстүр тек формада ғана сақталған. «Еске алу» ақынды ескі әлемнің жолдарымен жүргізеді, бірақ оны Шотландияның қайғы-қасіреті туралы ойларға және «Патшаның құрметіне шақыруға» апарады. Бұл ойды «Вулгатадан» алынған ұран жақсы көрсетеді: «Prophetias nolite spernere. Omnia autem probate: quod bonum est tenete». Бұл дидактикалық бейімділік «Тәжірибе мен сарай адамы арасындағы әңгіме» (кейде «Монархия» деп аталады) атты ұзақ поэмасында кеңінен қолданылады, бұл ортағасырлық типтегі әмбебап тарих, онда княздардың жемқорлықтан құлауы оның заманындағы реформаланбаған шіркеуге сабақ болады. «Үш қабаттың ләззатты сатирасы» шіркеулік зұлымдыққа қарсы шабуылда тікелей болады, ал оның драмалық формасы оны жанды түрде бейнелеуге мүмкіндік береді. Бұл туындының тарихи маңызы зор, өйткені ол шотландтық моральдық пьесасының толыққанды мысалы. Линдсейдің бұл туындысы әдеби сапасы жағынан ең жақсы туындысы болып табылады, ал драмалық құрылымы мен кейіпкерлерді бейнелеуі осы жанрда жоғары орынға ие. Фарсқа толы интерлюдиялар (қазіргі талғамға сәйкес келмейтін жерлері де бар) шынайы комедияның көптеген элементтерін ұсынады, ал пьесаның ішінде, мысалы, бірінші бөлімдегі Veritie және «Су тасымалдаушы мен тігіш арасындағы интерлюдиядағы» Dame Chastitie сөздерінде сөз бен шумақтар шеберлікпен үйлесім тапқан. «Папуганың өсиеті» ортағасырлық дәстүрде жазылған, сол кездегі сот пен дін қызметкерлеріне арналған насихатқа толы туынды. Оның қысқа туындыларының ішінде «Бәке» деп аталған «Патшаның ескі итінің шағымдары мен ашық мойындауы», патшаның ең сүйікті иті Баутиге және оның серіктеріне арналған, сондай-ақ «Патшаның тілдесуіне жауап» осындай уағыздық сипатқа ие. Біріншісі Бернстің «Екі иттің» туындысындағы құрылғысының алға басушысы ретінде қызығушылық тудырады. Магдалина патшайымының өліміне арналған «Жағымсыз жыр» Дунбардың лорд Обиньиге арналған элегиясындағы естелік стильінде жазылған. Джеймс Уотсон мен Джон Барбор арасындағы «Жақсылық» халықтың көңілін көтеруге бағытталған, формасы болмаса, Грендегі Кристис Киркке ұқсас, ал жанама түрде Дунбардың «Турнир» және «Қара мори» туындыларымен, сарай турнирінің пародиясын ұсынады. Линдсей өзінің «Етектерге деген жеккүршілік» сатирасында Дунбарға жақын, бұл ескі ақынның қала көшелерінің лас жағдайы туралы реалистік жолдарынан естелік қалдырады. Линдсейдің «Педдерлердің сипаттамасында» біз кейінірек шотланд әдебиетінде жиі кездесетін қарапайым өмірді зерттеудің алғашқы мысалын көреміз. «Киттеис мойындауында» ол шіркеуге қарсы шабуылына қайта оралады, бірақ одан да жанданумен.
Сыни әдебиет
Линдсейдің поэзиялық шығармаларының толық жинағы Дэвид Лэйнг тарапынан 1879 жылы 3 томдық түрінде жарияланды. E.E.T.S. 1865 жылы толық жинақтың бірінші бөлігін шығарды (редакциялаған Ф. Холл). Бес бөлім жарық көрді, олардың төртеуін Ф. Холл, ал бесіншісін Дж. А. Х. Мюррей дайындады. Библиография үшін Лэйнгтің 3 томдық басылымын қараңыз, а.қ. III. 222 және одан кейінгі беттер, сондай-ақ E.E.T.S. басылымын тұтас қараңыз. Шотланд әдебиетін зерттеу қауымдастығы Джанет Хэдли Уильямс, Дэвид Линдсей, «Таңдалған өлеңдер» (2000) кітабын, егжей-тегжейлі түсіндірмелермен жаңа мәтіндер негізінде шығарды. Сондай-ақ Пинкертонның (1792), Сиббальдтың (1803) және Джордж Чалмерстің (1806) басылымдарын, сонымен қатар Хендерсонның «Шотландия халық әдебиеті» (1898), Грегори Смиттің «Көшкін кезеңі» (1900) және Дж. Х. Миллердің «Шотландия әдеби тарихы» (1903) кітаптарындағы сындық шолуларды қараңыз. Линдсейдің Лион кеңсесінде дайындаған кәсіби жұмысы, «Шотландия гербтерінің тізімі» (қазір Адвокаттар кітапханасында қолжазба түрінде сақталуда) 1821 жылы басылып, 1878 жылы қайта басылды. Ол шотланд геральдикасы бойынша ең сенімді құжат болып табылады. 1561 жылдың қазан айында Ротсей геральды ағылшын дипломаты Томас Рэндольфқа «Шотландиядағы барлық ақсүйектер мен барондардың, жаңа да, ескі де, барлық гербтерін» көрсетуге ұсыныс жасады.
1531 жылдың маусым айындағы миссиясы
Сноудон хабаршысы ретінде Линдсей 1531 жылдың маусым айының соңында император Карл V-ге жіберілді. Оның міндеті – 100 жылға есептелген мәңгілік бейбітшілік шартын жасау еді. Бұл шарт 100 жыл бұрын жасалған келісімді алмастыруға тиіс болды. Басқа мәселелердің ішінде 1519 жылы Англия жағалауларында испандық қарақшылар тәркілеген Роберт Бартонның «Блэк Барк» кемесіне қатысты ұзақ жылдардан бері шешілмей келе жатқан мәселе де қарастырылды. Латын тілінде Карл V-ге жазған хаттарында Джеймс V Линдсейді «бас хабаршы» немесе «біздің орденіміздің алғашқысы» деп атады. Линдсей император мен Венгрия королевасымен бірге Брюссельде 7 апта бойы болды.
1532 жылдың наурыз айындағы миссиясы
1532 жылдың қаңтар айында Линдсей Францияға Томас Эрскин Хэлтун мен Росс епископымен бірге хабаршы ретінде аттануға дайын тұрды. Бірақ шотланд елшілігі 1532 жылдың наурыз айына дейін кешіктірілді. Елшілердің міндеті – Францияның Франциск I-імен Яков V-тің Валуа әулетінен Мадленге үйленуі жөнінде келісім жасау еді.
Англия 1535 жыл
Линдсей Арслан патшасы ретінде лорд Эрскинді Роберт Харт, Ротсей Геральдымен бірге Виндзор қамалына сүйемелдеді, онда олар Джеймс V-ті Гартер орденінің рыцары етіп тағайындау рәсімінде өкілдік етті. Генрих VIII-мен Торнбери қамалында кездескен соң, олар Лондонға қайтып келді, онда Томас Кромвельдің қызметшісі Линдсейге 20 фунт стерлинг берді.
Эдинбург 1540 жыл
Линдсей 1540 жылдың ақпанында Холирудхауста ағылшын елшісі Ральф Садлерді, өзінің көмекшісі Ротсей Геральдымен бірге қабылдады. Олар Садлермен кездесіп, оны Сарайдағы Корольдік капелге жеткізіп, содан кейін оның тұрғынжайына қайтарды және онымен бірге тамақтанды. Кейін Линдсей Садлердің Маргарет Тюдормен кездесуін ұйымдастырып, келесі жексенбіде оны тағы да капелге алып барды.
Англия 1543 жыл
Джеймс V қайтыс болғаннан кейін Линдсейді Арран регенті Англияға, қайтыс болған корольдің мойындықтарын, гатерларын және Гатер орденінің ережелерін орденнің басшысы Винчестер епискобы Стивен Гарднерге қайтару үшін жіберді. Генрих VIII Арранға Линдсей өзіне жүктелген міндетті "өте сақтықпен" орындағанын жазды.
Басқа әдебиеттер
Таудың Линдсейі Найджел Трантердің мұқият зерттелген Джеймс V трилогиясында: The Riven Realm (1984), James by the Grace of God (1985) және Rough Wooing (1987) – ізгілікпен көзге түсетін басты кейіпкер ретінде бейнеленеді. Линдсейдің «Диалог» еңбегіндегі Бабил мұнарасының сипаттамасы («Сол құдіретті Бабил мұнарасының көлеңкесі, ал ұзындығы алты шақырымнан да асады») К.С. Льюистің «Осы қорқынышты күш» романының ұраны ретінде пайдаланылады, сонымен қатар кітаптың аты да осыдан алынған. Линдсей Сэр Уолтер Скоттың «Мармион» дастанындағы кейіпкер ретінде де кездеседі. Ол Эдинбургтағы Принцс-стриттегі Скотт монументінің төменгі бөлігіндегі он алты шотланд жазушысы мен ақынының арасында бейнеленген. Ол монументтің оңтүстік жағының сол жағында көрсетілген. Таулық Линдсей – Джон Арденнің 16 ғасырдағы Шотландияда өтетін «Армстронгтың соңғы жақсы түні» пьесасының маңызды кейіпкері.
Early English Text Society басылымы
Холл, Фитцдвард, ред., Үш рудың сатирасы (1602), Трюбнер / EETS
Мюррей, Дж. А. Х., ред., Линдсейдің ұсақ өлеңдері, Трюбнер / EETS (1871)
Холл, Фитцдвард, ред., Мельдрумның тарихы мен өсиетнамасы, Трюбнер / EETS (1868)
Murray, J. A. H., ed., The Minor Poems of Lyndesay, Trübner / EETS (1871)
Hall, Fitzedward, ed., Historie and Testament of Meldrum, Trübner / EETS (1868)