Кіріспе

Шотланд ақыны және мемлекеттік қызметкер Уильям Данбар (1459 немесе 1460 – 1530 жылға дейін) – шотландтық макар, яғни сарай ақыны, 15-шы ғасырдың соңы мен 16-шы ғасырдың басында шығармашылықпен айналысқан. Ол король Джеймс IV сарайымен тығыз байланыста болды және шотланд тілінде әртүрлі тақырыптар мен әдеби стильдерде көптеген шығармалар жазды. Ол, болжам бойынша, Шығыс Лотианда туған, бұл туралы Данбар мен Кеннедидің айқасынан сатирикалық деректерге сүйене отырып айтуға болады. Оның тегі Дүмбар деп те жазылуы мүмкін.

Өмірбаян

Данбар алғаш рет 1474 жылы Санкт-Эндрюс университетінің өнер факультетіне жаңа студент ретінде немесе факультет мүшесі ретінде тарихи құжаттарда кездеседі. Шотландия университетіне қабылдану үшін қалыпты жас он төрт болғандықтан, оның 1459 немесе 1460 жылы туған болуы мүмкін деп есептеледі. Санкт-Эндрюс университетінде ол 1477 жылы бакалавр, ал 1479 жылы магистр дәрежесін алды. 1501 және 1502 жылдары ол Морей епископы Эндрю Форманның құрамында Англияға жасалған елшілікке қатысты. 1510 жылы оның зейнетақысы жылына сексен шотланд фунты сомасында белгіленді. Ортағасырлық қала сипаттамасы жанрында жазылған "In Honour of the City of London" поэмасы 1937 жылы Уильям Уолтонның осы аттас кантатасына негіз болды.

Діни және моральдық шығармалар

Дунбар Шотландиядағы Рим-католик шіркеуінің қасиетті дін қызметкері болды және оның көптеген шығармалары діни тақырыптарға арналған. "Rorate Celi Desuper", "Of the Passioun of Christ" және "Done is a Battell on the Dragon Blak" туындылары сәйкесінше Рождество, Ұлы Жұма және Қайта тірілу туралы баяндайды. "Біздің Анамыздың балладасы" - Қасиетті Марияға арналған мадақ ән. "Күнә мойындау кестесі" күнә және оны мойындау туралы мәселелерді қамтиды.

Сот ойын-сауығы

Көптеген ақынның шығармалары патша, патшайым және оның сарайлас әріптестерін көңіл көтеру үшін жазылған сияқты, қайта-қайта комикалық элементтер орын алады. Квенис Чалмердегі танымал «Ане биі» – сарай өмірінің күлкілі сатирасы. Кеннедимен болған атақты «ұшқырлық» – ол әріптесі Уолтер Кеннедимен өлеңмен қорлау алмасу болды, ал «Жеті өлімдік күнә биі» тозақтағы комикалық көріністер тізбегі. Дунбардың бірқатар сатирикалық өлеңдері Баннатин қолжазбасында сақталған, оның ішінде «Дунбардың жоқтауы», «Екі дос» және «Дунбар мен Кеннедидің ұшқырлығы» бар. Басқа жерде Дунбар жеке өмірінің басқа жақтарын да ашқандай көрінеді. Оның танымал «Memento mori» («Макарилерге арналған жоқтау») өлеңі қайтыс болған шотланд ақындарын мақтайды. «Қыста ойлау» жасқа толу және ақынның қанағаттануға жетпеген армандары туралы толғанады, ал «Басында ауру» – мигреньге байланысты өнімсіздікке түсіндіру әрекеті сияқты. Дунбардың маңызды аллегориялық өлеңдері – «Алтын қалқан» және «Триссил мен Гүл». Біріншісінде ақын арман күйінде Ақылдың «алтын қалқанымен» Сұлулық әйелдің жебелерін тойтаруға тырысады. Жарақаттанып, тұтқынға түскен соң, ол әйелдің нағыз сұлулығын табады: ол кеткенде, ол Қайғыға тапсырылады. Кемедегі қарудың шуы, серіктердің келіп бара жатқанда, ақынды мамыр таңының нағыз қуанышына оятады. Дунбар осы тақырыпты «Қауіп пен тұтқын» атты қысқа өлеңінде де қамтиды. «Триссил мен Гүл» король Джеймс пен королева Маргарет құрметіне жазылған той өлеңі. Дунбардың шығармаларының көп бөлігі жағдайына қарай жазылған – жеке және әлеуметтік сатира, шағымдар, дұғалар және әзіл-қалжыңдар. Оның ең танымал дұғасы, әдетте «Timor mortis conturbat me» деп еске алынады, ол әр шумақтың төртінші жолы ретінде қайталанады, «Макарилерге арналған жоқтау» деп аталады және ортағасырлық шотланд ақындарының естелігіне арналған дұға нысанында жазылған. Оның әзіл-қалжыңдық туындылары Дунбардың ең жақсы жағын көрсетеді. Бұл туындының ең жақсы үлгісі, оның ерекше белгілері – таза ойшаулық және дөңгелек әзіл, «Кинд Китток балладасы». Бұл үрдіс көптеген жағдайына қарай жазылған өлеңдерде кездеседі және Дунбардың замандастарынан да табылады; сонымен қатар, ол кейінгі шотланд ақындарымен, әсіресе Роберт Бернспен тікелей тарихи байланысын көрсетудің қосымша қызығушылығын ұсынады. Дунбардың сатирасы көбінесе жамандауға айналады. Бұл типтің мысалдары: «Эдинбургке арналған сатира», «Жалпы сатира», Дональд Оуэрге арналған эпитафия және «Жеті өлімдік күнә биінің» күшті көрінісі. Екі сатирикалық баллада соттағы әріптесі, авиатор Джон Дэмианды мазақтайды. «Дунбар мен Кеннедидің ұшқырлығында», континенттік эстрифке немесе тензонаға ұқсас, сүйікті солтүстік форманың керемет үлгісінде, ол және оның қарсыласы ағылшын әдебиетінде теңдесі жоқ әдепсіздікке жетеді. Бұл өлең Лотиандағы орта шотланд тілінде сөйлейтіндер мен Уолтер Кеннедидің туған жері, Айрширдің оңтүстігіндегі Карриктегі галвегиялық гэль тілінде сөйлейтін халық арасындағы қарым-қатынастың керісін көрсетудің қосымша қызығушылығын ұсынады.

"Данбарға қайта оралу"

Шотландияның әдеби жаңаруы үшін ХХ ғасырдың ортасында Дунбар – өлшем тасы болды. Көптегендер оның стилін және "ақылға сыймас" тақырыптарын, мысалы Хью МакДиармид пен Сидней Гудсир Смит сияқты қайталауға тырысты. МакДиармидтің өзі айтқандай, олар "Дунбарға оралуға" тиіс болды. Дунбарды заманауи оқырманға жақындату үшін Уильям Дунбардың таңдамалы өлеңдері: Интерлинейлік аудармасы 2010 жылы Лоуренс Сиглер тарапынан жарияланды. Дунбар Жазушылар мұражайының сыртындағы Макарлар алаңында еске алынады.