Кіріспе

Осман империясының 28-ші сұлтаны, 1789-1807 жылдары билеген, Қырым ханы Селім III (III. Селим; 24 желтоқсан 1761 – 28 шілде 1808) – Осман империясының сұлтаны болды. Ол ағартушыл билеуші ретінде танылды, бірақ ақырында иеничерлер тарапынан тақтан түсіріліп, түрмеге қамалды. Олар оның туысы Мұстафаны IV Мұстафа болып таққа отырғызды. Кейіннен Селімді өлтірген саскерлер тобы болды.

Ерте өмір

Селім III – Мұстафа III сұлтан мен оның әйелі Михришах сұлтанның ұлы. Оның анасы Михришах Сұлтан Грузиядан шыққан, Валиде сұлтан болғаннан кейін мемлекеттік мектептерді реформалауға және саяси ұйымдар құруға қатысты. Оның әкесі, Осман сұлтаны III Мұстафа өте білімді және реформалардың қажеттілігіне сенді. Мұстафа III бейбіт уақытта кәсіби, жақсы білімді сарбаздармен күшті армия құруға тырысты. Бұл оның негізінен Ресейдің басып кіруінен қорқуынан туындады. Рус-түрік соғысы кезінде ол ауырып, 1774 жылы жүрек талмасынан қайтыс болды. Сұлтан Мұстафа әскери реформаның қажеттілігін жақсы білген. Ол жаңа әскери ережелерді жариялады және теңіз және артиллерия академияларын ашты. Сұлтан Мұстафа мистицизмге қатты әсерленді. Бір болжам оның ұлы Селімнің дүниежүзіне билік ететінін алдын ала айтқандықтан, ол жеті күндік қуанышты той ұйымдастырды. Селім сарайда жақсы білім алды. Мұстафа III өз ұлын мұрагері етіп тағайындады, бірақ Мұстафаның қайтысынан кейін оның інісі Абдул Хамид I таққа отырды. Сұлтан Абдул Хамид I Селімге қамқорлық жасап, оның білімін арттыруға көмектесті. Абдул Хамид қайтыс болғаннан кейін, Селім 1789 жылдың 7 сәуірінде 27 жасында оның орнына отырды. Сұлтан Селім III әдебиет пен каллиграфияны өте жақсы көрді; оның көптеген туындылары мешіттер мен монастырлардың қабырғаларына ілінді. Ол көптеген өлеңдер жазды, әсіресе Ресейдің Қырымды басып алуы туралы. Ол араб, парсы, түрік және ескі болгар тілдерін еркін меңгерді. Селім III патриотизм мен дінге үлкен мән берді. Ол өлең мен музыкадағы шеберлігін көрсетті, сондай-ақ көркем өнер мен әскерге құштарлық танытты.

Реформалар жоспарлары

Селим III-нің таланты мен күші оны халыққа жақындатты, ал оның таққа отыруы зор үміттермен байланысты болды. Ол шетелдіктермен көп қарым-қатынас жасады және мемлекетін реформалаудың қажеттілігіне толық сенімді болды. Бірақ Австрия мен Ресей оған қорғанудан басқа ештеңеге уақыт бермеді, ал Яссы бейбіт шарты (1792) арқылы ғана Еуропада тыныс алуға мүмкіндік алды. Бірақ Наполеонның Мысыр мен Сирияға басып кіруі империяның бар күшін жұмылдыруды талап етті. Мысырдан Сирияға дейінгі Осман провинциялары француз саясатын қабылдай бастады және Наполеонның шабуылынан кейін Стамбулдан алыстады. Селим III, уақытша тыныс алғандықтан, иеліктердің әскери қызметін жойды; әкімшілікке, әсіресе қаржы саласына пайдалы реформалар енгізді, білім беруді кеңейтудің жақсы жоспарларын жасады және оқытушылар ретінде шетелдік офицерлерді шақырды. Олар 1797 жылы Низам-ы Джедид деп аталатын жаңа әскерлердің кішкентай жасағын құрып, жаттықтырды. Бұл жасақ Анатолиядан келген түрік шаруа жастарынан тұрды және заманауи қару-жарақпен жабдықталды. Бұл әскерлер Балқан провинцияларындағы бүлікші янычарларға қарсы тұра алды, мысалы, Смедерево санджағында, тағайындалған визирі Хажы Мустафа-пашаға қарсы, онда наразы губернаторлар оларды реформатор сұлтанға қарсы пайдалануға тырысты. Осы жетістіктен күш алған Селим III, болашақта жыл сайын янычарлардан таңдаулы жігіттерді Низам-ы Джедидке қабылдау туралы жарлық шығарды. Селим III Низам-ы Джедидті армияның қалған бөлігімен біріктіре алмады, бұл оның мемлекетті қорғаудағы рөлін шектеді. Бірақ 1798 жылдың 1 шілдесінде француз әскерлері Мысырға түсті, және Селим Францияға соғыс жариялады. Ресей мен Ұлыбританиямен одақтасып, түріктер 1801 жылдың наурызына дейін құрлықта да, теңізде де француздармен үздіксіз соғысты. 1802 жылдың маусымында бейбітшілік орнады, бірақ келесі жылы Балқанда жаңа қиындықтар туды. Он жылдар бойы сұлтанның сөзі шеткері провинцияларда билікке ие болмады, бұл Селимнің орталық билікті қайта орнату үшін әскери реформалар жасауына себеп болды. Бірақ бұл тілек орындалмады. Көтерілісшілердің бірі – Австрияның қолдауымен Осман Пазвантоғлу болды, оның 1801 жылы Валахияға басып кіруі Ресейдің араласуына әкеп соқты, нәтижесінде Дунай провинцияларының автономиясы артты. Сербиядағы жағдай да нашарлады. Олар сегіз жыл бұрын қуылған жек көрінішті янычарлардың оралуымен тағдырлы бұрылысқа ұшырады. Бұл күштер Селимнің ақылды губернаторын өлтіріп, соңғы 100 жылдағы ең жақсы басқаруды аяқтады. Қару-жарақ та, дипломатия да Осман билігін қайта орната алмады. Француздық ықпал Ұлы Портада (Осман мемлекетінің еуропалық дипломатиялық атауы) қайта жанданбады. Дегенмен, ол сұлтанды Санкт-Петербург пен Лондонға қарсы тұруға итермеледі, және Түркия Наполеонның Континенталдық жүйесіне қосылды. Ресейге 27 желтоқсанда, ал Ұлыбританияға 1807 жылдың наурыз айында соғыс жарияланды.

Янисарлар көтерілісі

Сұлтанның ең маңызды әскери жобасы – Еуропаның соңғы стандарттарына сәйкес толық даярланған және жабдықталған, жаңа жаяу әскер корпусын құру болды. Бұл бөлім Низам-ы Җедит (жаңа тәртіп) деп аталды, ол 1797 жылы құрылды және империялық әскерлер үшін бұрын-соңды болмаған жалдау үлгісін қабылдады; ол Анатолиядан келген түрік шаруа жастарынан құралған, бұл девширме жүйесінің енді тиімді емес екенін анық көрсетті. Еуропалық офицерлердің басшылығымен және олардың оқытуымен Низам-ы Җедит заманауи қару-жарақ және француз стиліндегі форма киімдермен жабдықталды. 1806 жылға қарай жаңа армия шамамен 23 000 әскерден тұрды, оның ішінде заманауи артиллерия корпусы да болды, ал оның бөлімшелері ұсақ қақтығыстарда тиімділік танытты. Бірақ Селим III-нің осы күшті тұрақты армиямен біріктіре алмауы және оны ішкі қарсыластарына қарсы қолдануға тартынғандығы, оның мемлекетті қорғаудағы рөлін шектеді. Селимнің билікке келгенінен бастап, янычарлар осы әскери реформалардың барлық бағдарламасын өз тәуелсіздігіне қауіп деп қарады және жаңа армиямен бірге майданда қызмет етуден бас тартты. Күшті деребейлер солтанның жаңа әскерін қалай қаржыландыратынынан алаңдады – ол тимарларды тәркіледі және басқа кірістерді Низам-ы Җедитке бағыттады. Оларға қарсылық білдіргендердің қатарында уламалар мен басқа да билік елитасының мүшелері де болды, олар Селимнің әскери реформаларының негізіндегі еуропалық үлгілерге қарсы шықты. Көтерілісші янычарлардың жетекшілігімен, осы күштер 1806 жылы бірігіп, Селим III-ні тақтан түсірді және оның артықшылықтарына араласпауға уәде берген мұрагері IV Мұстафаны сайлады. Тақтан түсіру туралы жарлық Селим III-ні ислам дініне және Осман дәстүріне деген құрметсіздік жасады деп айыптады. Келесі жылы Еуропадағы елшіліктер таратылды, Низам-ы Җедит әскерлері таратылды, ал Осман дәстүрін сақтаудан басқа ештеңе жасамайтын, тақтан түсірілген сұлтан өлтірілді.

Австрия-Түрік соғысы (1788-91)

Австрия-Түрік соғысы (1788–1791) – Австрия және Осман империясы арасындағы нәтижесіз күрес болды. Бұл соғыс 1787–1792 жылдардағы орыс-түрік соғысымен бір мезгілде, Осман сұлтаны Селім III билік еткен кезеңде өтті.

Ресей-Түрік соғысы

Бірінші ірі орыс-түрік соғысы (1768–1774) Түркия Ресей билеушісі, Ұлы Екатерина II-ден Польшаның ішкі істеріне араласпауын талап еткеннен кейін басталды. Орыстар түріктерге қарсы айқын жеңістерге қол жеткізді. Олар Азов, Қырым және Бессарабияны жаулап алды, ал фельдмаршал Петр Румянцев басшылығымен Молдавияны басып алып, Болгарияда түріктерді жеңді. Түріктер бейбітшілік іздеуге мәжбүр болды, нәтижесінде Кекіш Қайнарка шарты жасалды. Бұл шарт Крым хандығын түрік сұлтанынан тәуелсіз етіп, Ресей шекарасын кеңейтті. Ресей енді кеңейту үшін күшті жағдайда болды, ал 1783 жылы Екатерина Қырым түбегін толығымен аннексиялады. 1787 жылы Аустрия тағы да Ресей жағында соғысқа қатысты. Генерал Александр Суворов басшылығымен орыстар бірнеше жеңіске жетіп, Төменгі Днестр және Дунай өзендерін бақылауға алды. Орыстардың одан әрі табыстары түріктерді 1792 жылғы 9 қаңтарда Яссы шартын жасауға мәжбүр етті. Осы шарт бойынша Түркия Украинаның бүкіл батыс Қара теңіз жағалауын Ресейге өткізді. Түркия 1806 жылы Молдавия мен Валахияның Ресейге жақын губернаторларын қызметтен шеттетуінен кейін тағы да соғыс басталды, бірақ Ресейдің Наполеон Франциясымен қарым-қатынасы белгісіз болғандықтан, үлкен күштерді Түркияға қарсы шоғырландыруға құлшынбады. Бірақ 1811 жылы Франция мен Ресей арасындағы соғыс қаупі туғанда, соңғысы оңтүстік шекарасында тез шешім қабылдауға тырысты. Ресей фельдмаршалы Михаил Кутузовтың 1811–1812 жылдардағы жеңісті науқаны түріктерді 1812 жылғы 18 мамырда Бухарест шартын жасауға мәжбүр етті. 1806 жылы басталған соғысты аяқтаған бұл бейбіт келісім Осман империясының Бессарабияны Ресейге беруін бекітті. Орыстар сондай-ақ түрік билігіне қарсы көтерілген сербтерге кешірім жасады және автономия уәдесін берді, бірақ түрік гарнизондарына серб бекіністерін басқару құқығы берілді. Бірнеше даулар шартты іске асыруға кедергі келтірді, ал келесі жылы түрік әскерлері Сербияға қайтадан басып кірді.

Типу Сұлтанмен қарым-қатынасы

Типу Сұлтан Мэйсур сұлтандығының тәуелсіз билеушісі болды және Моғол императоры Шах Алам II-ге деген адалдығымен жоғары бағаланды. Ол үшінші англо-майсур соғысында Осман империясынан шұғыл түрде көмек сұрады, онда ол қайталанбас жеңіліске ұшырады. Типу Сұлтан Франциямен қарым-қатынасын нығайта бастады. Типу Сұлтанға қолдау көрсету және онымен байланыс орнату мақсатымен Наполеон 1798 жылы Осман Египтіне шабуыл жасады, бұл Константинопольде қызу пікір-таластарға себеп болды. Британдықтар Селим III-ге жүгініп, Типу Сұлтанға хат жіберіп, Майсур сұлтандығынан Британдық Шығыс Үндістан компаниясына қарсы соғыс жағдайын тоқтатуды сұрады. Селим III кейін Типу Сұлтанға француздарды сынап, хат жазды және Османдықтардың Майсур сұлтандығы мен британдықтар арасында делдалдық қызмет атқаратынын хабарлады. Типу Сұлтан Селим III-ге екі рет хат жазып, Османдықтардың кеңесін қабылдамады; көптеген хаттары Константинопольге жетпей тұрып, төртінші англо-майсур соғысы басталды және Типу Сұлтан Серингапатамды қоршау кезінде (1799 ж.) қаза тапты.

Алкогольге тыйым салу

Көптеген Осман сұлтандары алкогольге тыйым салды (көбінесе сәл табысқа ғана жетті). Селім III алкоголь ішімдігіне қатысты қатал позиция алғанмен және мұсылмандарға шарап немесе рақы сатқан христиандар мен яһудилерді өлім жазасына кесумен қорқытқанмен, Истанбұл қаласында алкоголь тұтынуды тоқтату өте қиын болды. Себебі, шараптар сол жерде өндіріліп, қалада мұсылман емес тұрғындарына арналған көптеген шарапханалар жұмыс істеді.

1806 жылы Эдирне оқиғасы

1806 жылғы Эдирне оқиғасы – Осман сұлтан Селим III-нің Жаңа тәртіп әскерлері (Низам-ы Җевид) мен Балқан аристократиясы, аймақтың иандары және яничар гарнизондары арасындағы қарулы қақтығыс. Оқиғаның себебі – Селим III-нің Румелияда Жаңа тәртіптің тұрақты орналасуын кеңейту әрекеті, аймақтың қалаларында Жаңа тәртіп казармаларын құру арқылы. Бұл қақтығыстың нәтижесінде императорлық әскерлер Стамбул мен Анатолияға шегінді, бұл Селим III-нің реформаланған армиясын кеңейту жоспақтарына және оның билігіне ауыр соққы болды. Оның беделінің төмендеуі келесі мамыр айында оның тақтан алынуына әкелді.

Төңкерісі мен өлтірілуі

Селім III алайда Портадағы француз елшісі Горас Себастианидің күшті ықпалында болды, сол себепті флот өз мақсатына жете алмай кері қайтуға мәжбүр болды. Дегенмен, провинциялардың барлығында болған, ашық немесе жасырын анархия Селім III-тің күшіне жетпеді. Яничарлар тағы да көтеріліс ұйымдастырып, шейх-ул-Исламды реформаларға қарсы фетва беруге көндірді, Селім III-ті тақтан түсіріп түрмеге қамады және оның туысы Мұстафаны 1807 жылдың 29 мамырында IV Мұстафа (1807–08) ретінде таққа отырғызды. Рустчук аяны, реформалардың жақтасы болған Әлемдар Мұстафа 40 000 сарбаздан әскер жинап, Селім III-ті қайта таққа отырғызу үшін Константинопольге жорық жасады, бірақ ол кешігіп келді. Тағдырына қапа болған реформашы сұлтанды қара евнухтар мен олардың адалдары сарайда пышақтап өлтірді. Әлемдар елордаға келген соң, оның жалғыз мүмкіндігі IV Мұстафадан кек алу және Осман әулетінің жалғыз тірі қалған мүшесі Махмұд II-ні (1808–1839) таққа отырғызу болды. Оның өлтірілуі туралы тағы бір нұсқада Селім тақтан шеттетілген кезде гаремде болған делінеді. 1808 жылдың 28 шілдесі, бейсенбі күні түнде ол екі сүйіктісі, Рефет Кадын мен Пакизе Ханыммен бірге болды. Селімге адал Әлемдар Мұстафа паша Селімді қайта билікке келтіру үшін әскерімен қалаға жақындады. Сондықтан IV Мұстафа оны және оның бауыры, ханзада Махмұдты өлтіруге бұйрық берді. Қастандық жасағандардың арасында киім-кешек шебері, грузин Феттах, қазынашы Эбе Селім және Незир Аға есімді қара евнух болды. Селім олардың қылыштарын көріп, өлімі жақын екенін сезді. Пакизе Ханым олардың арасына тығылып, қолына жарақат алды. Рефет Кадын қорқыныштан айқайлады, ал оған асығып келген бір құл қыз болып жатқан оқиғаны көргенде есінен таныды. Күрес басталды, бұрынғы сұлтан қылышпен қаза тауып, соңғы сөзі "Аллаху Акбар" ("Алла - ұлы") болды. Рефет Кадын мәйіттің үстіне құлап, оны сүйреп әкетті. Мәйіт дереу көрпеге оралып, ханзада Махмұдты іздеп, оны да өлтіруге тырысты. Ол өмір сүріп, кейін қастандық жасағандарды жазалауға бұйрық берді. Селім III қылыштан қаза тапқан жалғыз Осман сұлтаны болды. Ол әкесінің мазарының жанындағы Ләләли мешітіне жерленді.

Өлең мен өнерге қызығушылық

Ұлы музыка сүйгіш, Селім III сұлтан талантты композитор және орындаушы болған. Ол он төрт мақам (мелодиялық түрлер) жасады, олардың үшеуі бүгінге дейін қолданылып келеді. Селім III-нің 64 шығармасы белгілі, олардың кейбіреулері түрік классикалық музыкасының тұрақты репертуарына енген. Музыка шығарумен қатар, Селім III ней (қамыс сыбызғысы) мен танбурда (ұзын мойынды, таспалы аспап) ойнаған. Селім III-нің музыкаға деген қызығушылығы шаһзада кезінде, Крымдық Ахмет Камил Эфенди мен Танбури Изак Эфендиден дәріс алғанда басталады. Ол Танбури Изак Эфендіге ерекше құрметпен қараған, айтуынша, сұлтан Танбури Изак Эфенди сарайға кіргенде құрмет көрсетіп тұрған. Өнерді қолдаушы ретінде Селім III замандас музыканттарды, оның ішінде Деде Эфенди мен Баба Хампарсумды ынталандырған. Селім III-нің тапсырысымен жасалған Хампарсум нотациясы түрік және армян музыкасы үшін басты нотацияға айналды. Оның есімі классикалық түрік музыкасы мектебімен байланысты, себебі оның сарайында музыка қайта жанданып, дамыды. Селім III батыс музыкасына да қызығушылық танытып, 1797 жылы Осман империясында алғашқы опера қойылымын өткізу үшін опера труппасын шақырды. "Илхами" псевдонимімен жазған Селімнің өлеңдері диванға жинақталған. Оның сарайының тұрақты қатысушыларының бірі – төрт ұлы Осман ақынының бірі саналатын Шейх Галиб болды. Қазір Галиб сұлтанның жақын досы ғана емес, сонымен қатар оның поэзиясы арқылы сұлтанның жаңа әскери реформаларына зор қолдау көрсетілгені анықталды. Селім III суфилік айналмалы дервиштердің Мевлеви орденінің мүшесі болды және "Селим Деде" деген атпен Галата Мевлевиханесіне кірді. Ол белгілі композитор, көптеген музыкалық шығармалардың авторы, соның ішінде Мевлеви айн – ұзақ және күрделі литургиялық форма, мевлана (Жалал ад-Дин Мухаммед Балхи Руми) тариқатының сема (діни рәсімдері) кезінде орындалады, бұл шығарма Сузидилара мақамында жазылған. Ол 1795 жылы сарай сәулетшісі болып тағайындалған Антуан Игнас Мелингке де демеушілік көрсетті. Мелинг сұлтан үшін бірнеше сарайлар мен басқа да ғимараттар салды және қазіргі Константинопольдің гравюраларын жасады.

Отбасы

Селім III-нің көптеген әйелдері болды, бірақ баласы болмады.