Кіріспе

Құстар туысы

Фулмарлар – Procellariidae тұқымдасына жататын түтікшелі теңіз құстары. Бұл тұқымдасқа миоцен дәуірінен табылған екі қазіргі және екі жойылған түр кіреді. Фулмарлар сырттан қарағанда шағалаларға ұқсаса да, қатаң қанаттарымен ұшуы және түтікшелі мұрындарымен оңай ажыратылады. Олар жартастарда көбейеді, әдетте жалаңаш жартастың шетіне немесе шөпті жартасқа бір, сирек екі жұмыртқа салады. Көбею маусымынан тыс уақытта олар ашық теңізде балық, кальмар және креветкалармен қоректенеді. Құстардың арасында ұзақ өмір сүретін түрлердің бірі, 40 жылға дейін өмір сүруі мүмкін. Тарихи мағлұматтар бойынша, солтүстік фулмар Сент-Килда аралында мекендеген, онда оны көптеп аулаған. Бүгінде бұл түрдің қоныстану аймағы оңтүстікке қарай Англия және Солтүстік Францияның жағалауларына дейін кеңейді.

Таксономия

Fulmarus тұқымдасын 1826 жылы ағылшын натуралисі Джеймс Стивенс енгізді. Бұл атау көне скандинав тіліндегі Fúlmár сөзінен шыққан, мағынасы "жаман меу" немесе "жаман шағала" дегенді білдіреді, себебі бұл құстардың жаман иісті майды шығару қабилетіне байланысты. Түрлік түрін Джордж Грей 1855 жылы солтүстік фулмар деп белгіледі. Procellaridae отбасының және содан кейін Procellariiformes қатарының мүшелері ретінде олар белгілі бір ерекшеліктерді бөліседі. Біріншіден, олардың жоғарғы мүсігіне жалғасатын мұрын жолдары бар, олар норикорн деп аталады. Procellariiformes құстарындағы мүсіктер жетіден тоғызға дейін мүйізді тақталарға бөлінгендіктен ерекшеленеді. Соңында, олар балауыз эфирлері мен триглицеридтерден тұратын асқазан майын өндіреді, ол провентрикулда сақталады. Бұл майды жыртқыштардан қорғану үшін және балапандар мен ересектердің ұзақ ұшуларында энергияға бай азық ретінде ауыздарынан шашырата алады. Ол жыртқыш құстардың қауырсындарын бітістіріп, олардың өліміне әкелуі мүмкін. Фулмарларда мұрын жолының үстінде тұз безі орналасқан, ол денесінен тұзды кетіруге көмектеседі, себебі олар көп мөлшерде теңіз суын ішеді. Ол мұрындарынан күшті тұзды ерітінді шығарады.

Қазіргі кездегі түрлер

Бұл туысқа төмендегі екі түр кіреді.

Қалдықтар

Калифорнияның Тынық мұхиты жағалауында табылған сүйек қалдықтарынан екі ежелгі түр сипатталған: Фулмарус миокаенус (Темблор формациясы) және Миоцен дәуірінен Фулмарус Хаммери.

Сипаттама

Екі фулмар - әр түрлі мұхиттарда бірдей экологиялық орынды мекендейтін жақын туыс теңіз құстары. Солтүстік фулмар (Fulmarus glacialis) немесе жай ғана фулмар Солтүстік Атлант және Солтүстік Тынық мұхитында тіршілік етеді, ал оңтүстік фулмар (Fulmarus glacialoides) – атынан көрініп тұрғанындай, Оңтүстік мұхитының құсы. Бұл құстар сырт көрінісімен шағалаларға ұқсаса да, олармен тығыз байланысты емес, шын мәнінде – проворлықтар (петрельдер) отрядына жатады. Солтүстік түрінің реңі сұр және ақ, тұмсығы сары, ұзындығы және қанаттарының жайылуы (қанат ені) белгілі. Оңтүстік түрі ақшыл, қанаттарының ұштары қара, ұзындығы және қанаттарының жайылуы (қанат ені) зор.

Өсіру

Бұл екі түр де жартастарда көбейеді, бір ақ жұмыртқа туады.

Тамақтандыру

Фулмарлар көбейту маусымынан тыс, көптеген түтік мұрындылар сияқты, теңізде кеңінен таралған, балық, кішкентай кальмар, креветка, қабықтылылар, теңіз құрттары және өліктермен қоректенеді. 20-шы ғасырда коммерциялық флоттардан қалған балық қалдықтарының көп болуына байланысты осы түрлердің ареалы кеңейді, бірақ азық көзінің азаюы және климаттың өзгеруі салдарынан тарылуы мүмкін. Басқа петельдер сияқты, олардың жерде жүру қабілеті шектеулі, бірақ олар күшті ұшқыштар, қанат соғуы шағалақтардан мүлдем өзгеше. Олар шағалақтармен салыстырғанда мойны жуан, ал тұмсықтары қысқа және жуан болады. Олар ұзақ өмір сүреді, F. glacialis үшін тіркелген ең ұзақ өмір сүру мерзімі – 40 жыл, 10 ай және 16 күн.

Адамдармен қарым-қатынасы

Фулмарлар ғасырлар бойы тамақ үшін ауландырылып келген. 1804 жылы Томас Бевик жазғандай, "Пеннант Сент-Килда аралында көбейетін немесе тұратын құстар туралы былай дейді: "Бұл құс арал тұрғындарына басқа ешбір құстан артық пайда келтіреді: Фулмар оларды шамдарына маймен, төсек-орынға қауырсынмен, дастарқандарына дәмді тағаммен, жараларына емдік маймен және ауруларына дәрімен қамтамасыз етеді". Джордж Вашингтон Уилсонның 1886 жыл шамасында түсірген суреті "Сент-Килданың жағасындағы ерлер мен әйелдер фулмардың ауын бөлісіп отырғандағы көрінісін" көрсетеді. Джеймс Фишер, "Фулмар" (1952) кітабының авторы, Сент-Килдадағы әрбір адам жылына 100-ден астам фулмар жегенін есептеген; ет олардың негізгі тағамы болған, және олар жылына шамамен 12 000 құс аулаған. Фулмар жұмыртқалары Сент-Килда аралдарында 1920 жылдардың соңына дейін олардың адамдары биік жартастарға өрмелеп шығып жинаған. Жұмыртқалар Сент-Килданың шөптесіне көміліп, суық, солтүстік қыстарында жеуге арналған. Жұмыртқаның дәмі мен қоректік құндылығы қаз жұмыртқасына ұқсас деп есептелген. Алайда, 1930 жылы адамдар Сент-Килданы тастап кеткен кезде, фулмар популяциясы күрт өспеді. Оңтүстік фулмар және солтүстік фулмар екеуі де Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) бойынша "Түсініксіздей" (Least Concern) санатында тізімделген.