Кіріспе

Солтүстік Остроботниядағы қала, Финляндия. Солтүстік Остроботниядағы қала, Финляндия.

Оулу ( /oʊ//l//uː/ OHloo, ; Uleåborg) – Финляндиядағы қала және Солтүстік Остроботнияның аймақтық астанасы. Ол елдің солтүстік-батыс жағалауында, Оулу өзенінің сағасында орналасқан. Оулу халқы шамамен адамды құрайды, ал аймақтың халқы шамамен адамды құрайды. Оулу – Финляндиядағы ең көп халқы бар муниципалитет және елдің төртінші ең көп халқы бар қалалық аймағы. Оулу сонымен қатар Солтүстік Финляндияның ең халқы көп қаласы. Оулумен көршілес муниципалитеттер: Хайлуото, Ии, Кемпеле, Лиминка, Лумийоки, Мухос, Пудасярви, Тирнавэ және Утаjärви. Оулу – 100 000-нан астам халқы бар әлемдегі ең солтүстік қалалардың үшіншісі, Ресейдегі Мурманск және Норильск қалаларынан кейін. Халықтың көптігі және геосаяси, экономикалық және мәдени-тарихи орнының арқасында Оулу «Солтүстік Финляндияның астанасы» деп аталады. Оулу сонымен қатар Еуропаның «тірі зертханаларының» бірі болып саналады, онда тұрғындар жаңа технологияларды (мысалы, NFC тегтері мен ubi экрандары) қоғамдық деңгейде сынап көреді. Университеттердің үздік 2%-ына ғана кірсе де, Оулу университеті ақпараттық технологиялар саласында аймақтық деңгейде танымал. Оулу қаланың имиджін зерттеулерде де үлкен жетістіктерге қол жеткізді. 2008 жылы Финляндия экономикалық зерттеуінде жарияланған зерттеуде Оулу елдің ірі қалалары арасында ең жақсы имидж рейтингіне ие болды, барлық провинциялардағы респонденттердің бағалаулары да осыны көрсетті. 2023 жылғы T Media сауалнамасында Оулу Куопиомен бірге Финляндиядағы ең тартымды қалалардың екіншісі атанды, ал Тампере бірінші орынды иеленді. Бұрын ағаш шайыры және лосось үшін танымал болған Оулу қазіргі таңда жоғары технологиялық орталыққа айналды, әсіресе IT және денсаулық сақтау технологиялары саласында. Басқа маңызды салалар: ағаш өңдеу, химия, фармацевтика, қағаз және болат өндірісі. Оулу 2026 жылға Еуропаның мәдениет астанасы болып таңдалды.

Этимология

Қала Оулуярви көлінен бастау алатын Оулуйоки өзенінің атымен аталған. Оулу атауының шығу тегі туралы бірнеше басқа теориялар да бар. Бұл сөз саам тілінде "тасқын су" деген мағынаны білдіруі мүмкін, бірақ басқа ұсыныстар да бар. Ең болмағанда, сөздің құрылымы егер бастапқыда урал тілінде сөйлейтін адамдар берген болса, атаудың туынды болуын қажет етеді. Көптеген жағдайларда, ол фин халқының қоныстануына дейін пайда болған және сол кездегі, қазір жойылған саам тілдерінің бірінен алынған сөз болуы мүмкін. Ең ықтимал теория – атау фин тілінің диалектілік сөзінен, яғни "тасқын су" мағынасындағы оулу сөзінен шыққан. Бұл сөз, мысалы, оңтүстік саам тіліндегі åulo ("еріген қар") және åulot ("еру") сөздерімен байланысты (түпкі тегі белгісіз). Тағы екі сөз тобының да байланысты болуы мүмкін деген болжам бар. Біріншісі – Солтүстік Саво диалектісіндегі уула және оның саам тіліндегі оалли сөзі, екеуі де "өзен арнасы" дегенді білдіреді. Екіншісі – *uwa деп қайта құрастырылған урал түбірі, "өзен төсегі" мағынасын білдіреді (қазіргі фин тілінде vuo түрінде көрінеді, сондай-ақ vuolas – "құйылыс") сияқты туынды сөздерде де қолданылады. Осы түбірлердің кез келгеніне саам тілінің бір түрі қосымша туынды жұрнақтар қосып өңдеген болуы мүмкін.

Тарих

Оулу Ботания шығанағының жағасында, Оулуйоки өзенінің сағасында орналасқан. Бұл ежелгі сауда орталығы. Қала 1605 жылғы 8 сәуірде Швеция королі Карл IX-тың бұйрығымен Линнансаари аралындағы бекініске қарсы жағында салынды. Бұл Ресеймен жасалған бейбіт келісімдерден кейін болды, ол Оулу өзені арқылы шабуылдау қаупін жойды. Айналасындағы жерлер одан бұрын көптен бері қоныстанған. Оулу 1776 жылдан 2009 жылға дейін Оулу провинциясының астанасы болды. 1822 жылы болған ірі өрт қаланың көп бөлігін қиратты. Хельсинки Сенаты алаңындағы неоклассикалық (империя стиліндегі) ғимараттармен танымал сәулетші Карл Людвиг Энгель қаланы қайта жаңарту жоспарын жасауға шақырылды. Шағын өзгерістермен, бұл жоспар Оулу қаласының орталық бөлігінің қалыптасуына негіз болды. Оулу соборы 1832 жылы оның жобасы бойынша салынды, ал мұнарасы 1844 жылы аяқталды. Қырым соғысының бір бөлігі болған Аланд соғысы кезінде британдық флот Оулу портына шабуыл жасап, кемелерді қиратты және шайыр қоймаларын өртеп жіберді, бұл халықаралық айыптарға әкелді.

География

Оулу Финляндияның солтүстігінде, елдегі басқа қалалардан біршама қашықтықта орналасқан. Ол елорда Хельсинкиден солтүстікке қарай жатыр. Құрлық Финляндиясының ең солтүстік және ең оңтүстік нүктелері Оулудан шамамен бірдей қашықтықта. Оулудың жағалауы Ботния шығанағында (фин тілінде Perämeri) орналасқан, ал Швеция материгі Ботния шығанағы арқылы батысқа қарай 180 шақырымдай жерде. Оулу орталығынан Оулунсало бағытында Кемелеенлахити – кішкентай, бірақ кең, жайылымды белдеуі бар шығанақ орналасқан, оның бір бөлігі табиғатты қорғау аймағы ретінде тізілген. Жақын орналасқан Хайлуото аралы Ботния шығанағында, жағалаудан алыс жатыр. Оңтүстік-батысқа қарай, Оулудан шамамен Раахе (Брахестад) қаласы орналасқан, ол тарихи ағаштан салынған қаласымен белгілі, ал Оулудан шамамен Калайоки қаласы орналасқан, ол танымал құмды жағажайларымен мәшһүр.

Бөлімшелер

Оулу 106 қалалық ауданға бөлінеді. Олардың ішіндегі ең ірілері – Хаукипудас, Оулунсало, Кааккури, Ритахаржу, Туира және Кело (қалалық аудан). 2009 жылдың 1 қаңтарында Ылқыимнки муниципалитеті Оулу қаласымен біріктірілді. 2013 жылдың 1 қаңтарында Оулу және Хаукипудас, Киимнки, Оулунсало және Или Ии муниципалитеттері біріктірілді.

Климат

Оулуда субарктикалық климат (Köppen: Dfc) бар, ылғалды континенталды климатқа (Köppen: Dfb) шектеседі. Бұл климаттық аймақта толығымен орналасқан Финляндияның ең ірі қаласы және әлемдегі осындай ірі қалалардың бірі. Типикалық ерекшеліктері – суық, қарлы қыстар және қысқа, жұмсақ жаздар. Жылдық орташа температурасы – . Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері жылына 105 күн құрайды, көбінесе жаздың соңы мен күзде жауады. Оулуда тіркелген ең жоғары температура 1957 жылдың шілдесінде болса, ең төменгі температура 1966 жылдың ақпан айында тіркелді. Оулудың тым солтүстік орналасқандығы және жиі бұлтты болуы салдарынан, желтоқсан айында күн сәулесі күніне орташа есеппен 15 минутқа ғана жетеді. Қысқы күн тоқырауында күн 3 сағат 34 минутқа созылады, күн көкжиектен 1,9 градусқа көтеріледі. Ал жазғы күн тоқырауында күн 22 сағат 3 минутқа созылады, күн көкжиектен 1 градусқа төмендейді. Бұл Оулуға жазда ақ түндерді сыйлайды. 2021 жылдың 21 маусымында Оулуды Ахти дауылы шарлады, оның салдарынан су тасып, ағаштар құлады, желдің жылдамдығы секундына 30 метрден асты. Дауылдың салдарынан бір адам қаза тауып, екі адам жарақат алды.

Халық саны

Оулу қаласында тұрғын бар, сондықтан ол Финляндиядағы ең көп халқы бар муниципалитет болып табылады. Оулу аймағының халқы – адам, бұл Финляндиядағы Хельсинки, Тампере және Туркудан кейінгі төртінші ірі аймақ. Оулу Финляндия халқының 4%-ына мекенжай болып табылады. Халықтың 6,1%-ы шетелдік текті, бұл Хельсинки, Эспо, Тампере, Вантаа немесе Турку сияқты ірі фин қалаларынан төмен. Оулу – Тампереден кейін Финляндиядағы екінші ірі фин тілінде сөйлейтін муниципалитет. Оулуда швед тілінде сөйлейтін адам бар, немесе халықтың бөлігін құрайды. Оулу қаласында шетелде туған 13 986 тұрғын бар, бұл халықтың 6,5%-ын құрайды. Оулудағы шетелдік азаматтардың саны 9 405. Көптеген шетелде туған азаматтар бұрынғы Кеңес Одағы, Швеция, Ирак, Қытай және Үндістаннан келген. Оулу халқының арасындағы иммигранттардың үлесі ұлттық орташа көрсеткіштен төмен. Дегенмен, қаланың жаңа тұрғындарының арасында шетелдіктердің саны артып келеді. Бұл алдағы жылдары шетелдік тұрғындардың үлесін арттыратын болады.

Дін

2023 жылы Евангелиелік лютеран шіркеуі Оулу тұрғындарының 67,2% құрап, ең ірі діни топ болды. Басқа діни топтар халықтың 1,9% -ын қамтыды. Халықтың 30,9% діни көзқарасы болмады. Оулу, сондай-ақ Солтүстік Остроботнияның басқа аймақтары консервативті Лаестадиандық жаңғыру қозғалысының ықпалды қолдау көрсетілетін айманы ретінде танымал. Құрылыс саласындағы басқарушылық қызметтерде Лаестадиандық түбегейінің кең таралғаны бағаланған. Оулу 2018 жылы балаларға қатысты жыныстық құқық бұзушылықтардың даулы оқиғасына байланысты белгілі болды. Премьер-министр Юха Сипиля: «Балаларға қарсы жыныстық қылмыстар – адамдық емес, түсініксіз зұлымдық» деп мәлімдеді.

Көлік

Оулу қаласын жолаушылар ағыны бойынша Финляндиядағы екінші ірі әуежай – Оулу әуежайы қамтамасыз етеді. Ол қала орталығынан оңтүстік-батысқа қарай орналасқан. Оулу порты – Ботния шығанағындағы ең жұқ жүк айналымы бар порттардың бірі. Оған төрт бөлек порт аймағы кіреді: Вихрейсаари мұнай және жаппай жүктерді тасымалдау терминалы, Нуоттасаари және Оритккари терминалдары. Оулуда Оулунсало мен Хайлуото аралы арасында жүзедітін паром қызметі де бар. VR компаниясы басқаратын Оулу теміржол станциясынан Хельсинки орталық теміржол станциясына дейінгі ең жылдам сапар 5 сағат 34 минутты құрайды. Басқа да бағыттарға Колари, Рованиеми, Сейняйоки және Тампере кіреді. Оулудағы ең маңызды тас жол – Хельсинкиден Утйокиге дейін Лахти, Ювяскюля, Оулу, Кеми және Рованиеми қалалары арқылы өтетін 4-ші тас жол (E8/E75). Оулуға және Оулудан басқа да магистральдар бар: 20-шы тас жол Куусамоға, ал 22-ші тас жол Каяниге дейін созылады. Оулу көліктік желісімен ерекшеленеді, ол жүргіншілер мен велосипедшілерге арналған (Финляндияда «жеңіл» көлік деп аталады). 2022 жылы қалада жаяу және велосипед жолдарының ұзындығы 200 мыңнан астам метрді құрады, сондай-ақ 300-ден астам жер асты жолдары мен көпірлер салынды. Бұл желі жыл бойы қолданылады. Жаяу және велосипед жолдарының тұрғындар санына шаққандағы қатынасы Финляндияда ең жоғары, велосипедпен жүру үлесі 20 пайызды құрайды. Тіпті қыс айларында да Оулуда велосипедпен жүру кең таралған. Қысқы сапарлардың 12 пайызы велосипедпен жасалады, ал мектепке немесе университетке баратын сапарлардың шамамен жартысы велосипедпен жүзеге асырылады. Қалада велосипед жолдарының қардан таза ұсталуын қамтамасыз ететін тиімді жүйе бар, велосипед жолдары мен бағыттары басқа жолдардан бұрын тазартылады. Бұл қаладағы адамдарға ыңғайлы қысқы көлік жүйесін дамытуға ықпал етеді, және қала тұрғындарының 12 пайызы осы мүмкіндікті пайдаланады. 2013 жылы Оулуде Қысқы велосипед федерациясы құрылды және алғашқы Қысқы велосипед конгресі өткізілді. 2015 жылы қала орталығындағы негізгі сауда көшелерінің астында Kivisydän («Тас жүрек») деп аталатын ірі жер асты паркингі ашылды. Автомобильдер мен жаяу жүргіншілерге арналған параллель жолдардың желісі тау жынысына терең бұрғыланып салынды. Паркингке екі пандус, 900 тұрақ орыны (1500-ге дейін ұлғайтуға болады), 19 лифтімен қызмет көрсететін 6 кіру нүктесі (9 және 25 лифтке дейін ұлғайтуға болады), коммерциялық тасымалдау көліктеріне арналған қызмет көрсету орталығы және жүргізушілерге таңдалған кіру нүктесіне бағыт көрсететін және тұраққа қойылған көліктің нөмірі бойынша табуға көмектесетін ubi экраны орнатылған.

Күн энергиясы

2015 жылы Оулудағы Kaleva Media баспа зауыты Финляндиядағы ең қуатты фотоэлектрлік күн станциясы болды, оның шатырында 1604 күн фотоэлектрлік (PV) құрылғысы орнатылған. Арктикалық аймаққа жақын орналасқан Оулу қаласында желтоқсан айында күн сәулесі тек екі сағатқа созылады, бірақ жазда фотоэлектрлік жасушалар күні-түні жұмыс істейді. Суық климат фотоэлектрлік панельдердің сағатына 25%-ға дейін өнімділігін арттырады, себебі олар қызып кетпейді. Күннің осы ендікте аспанда төмен болуына байланысты, ғимараттардың қабырғаларында тік PV орналымдары танымал. Бұл күн қабырғалары қардан шағылысқан сәулені де сіңіреді. Орталық 1979 жылы ашылды және 1983 жылы спидвейден әлем чемпионатының іріктеу кезеңінің аясында көптеген шараларды, соның ішінде Финляндиялық финалды қабылдады.

Білім

Оулу университеті мен Оулу қолданбалы ғылымдар университетінің бас кампустары Оулу қаласында орналасқан. Оулу әлемдегі ең солтүстік архитектура мектебіне үй иесі. Бұл мектеп архитектураны дамытудағы күшті аймақтық идеяларымен танымал. Бұл қозғалыс "Оулу мектебі" ("Oulun koulu") архитектура мектебі деп аталады. Оулу кәсіптік колледжінде 13 000-нан астам студент білім алады. Колледж Оулу және көршілес муниципалитеттерде орналасқан әртүрлі бөлімдерде әртүрлі оқу пәндерін ұсынады. Оулу кәсіптік колледжінің Бизнес оқу мектебі – оқу бағдарламасында ойын бағдарламалауын ұсынатын сирек кәсіптік білім беру орталықтарының бірі. Оулу халықаралық мектебі – Финляндияда негізгі білімді ағылшын тілінде беретін тоғыз мектептің бірі. Сондай-ақ, жоғары сыныпқа дейінгі оқушылар үшін швед тілінде білім беретін жеке мектеп (шведше Svenska Privatskolan i Uleåborg) бар. Бұл мектеп Финляндиядағы ең солтүстік швед тілді мектеп болып табылады.

Халықаралық муниципальді жобалар

Білім беру бөлімі 2007–2013 жылдары Финляндиядағы өмір бойы білім беру бағдарламасының құрамына кірді.