Төртінші регби: Қолмен ұстау спортының тарихы мен ерекшеліктері

Кіріспе

Регби футболынан туындаған спорт – формалды бәсекелестік спорт.

Тейіш (сондай-ақ сенсорлық футбол немесе сенсорлық регби деп те аталады) – Халықаралық тейіш федерациясының (FIT) басшылығымен өткізілетін регби лигасының түрі. Регби лигасымен ұқсастықтары мен тарихы болғанымен, спорттың даму барысында қалыптасқан ерекшеліктеріне байланысты ол жеке спорт түрі ретінде танылады. Тейіш – қарсылас ойыншыларды ұстаудың орнына қолмен ұстау арқылы ойналатын регби лигасының нұсқасы. Қолмен ұстауға мүмкіндігінше аз күш жұмсалуы керек болғандықтан, тейіш – шектеулі контактілі спорт түрі саналады. Тейіштің бастапқы негізгі ережелері 1960 жылдары Австралияның Сидней қаласындағы Оңтүстік Сиднейдің жасөспірімдер регби лигасы клубының мүшелерімен әзірленген. Тейіштің ерекшеліктері – оны оңай үйренуге болады, аз жабдық қажет, ауыр жарақат алу қаупі болмай ойнау мүмкіндігі және ерлер мен әйелдердің бірге ойнауының жиілігі. Әдетте, екі командадан алты ойыншы алаңда ойнаса, кейбір әлеуметтік жарыстарда командалардың құрамындағы ойыншылар саны өзгеше болуы мүмкін. Оны екі жыныста да, бастауыш сынып оқушыларынан бастап 60 жасқа дейінгі жас топтары арасында ойнайды. Спорттың аралас нұсқасы (бір уақытта алаңда ерлер мен әйелдердің қатысуы) әлеуметтік ойыншылар арасында ерекше танымал, сонымен қатар халықаралық деңгейде де ойналады.

Шығу тегі

Touch ойынының 1963 жылы Австралияда әлеуметтік немесе "парк" ойыны ретінде және регби лигасының жаттығу әдісі ретінде басталуы жиі айтылса да, кем дегенде 1956 жылдан бастап, Солтүстік Англияның бірнеше қалалық мектептерінде "ұстап беру және пас беру" ойыны қадағалау астында ойналған. Асфальт алаңдар регби лигасының қалыпты ойынын тым қауіпті еткендіктен, осы мектептерде осы ойынға көбірек мүмкіндік болды. Ережелер мектеп спорт мұғалімдерімен белгіленгенімен, ол кезде бұл спорттың жеке түрі ретінде қарастырылмаған. Touch ойынын ресми спорт түріне айналдырғандар – "Touch ойынының негізін қалаушылар" аталған Оңтүстік Сиднейдің регби лигасы клубынан Боб Дайк және Рей Водон болды. 1968 жылдың 13 шілдесінде "Оңтүстік Сидней Touch футбол клубы" атты ұйым құрылды, соның арқасында Touch футбол спорты ресми түрде дүниеге келді. Алғашқы ресми Touch матчы 1968 жылдың соңында өтті, ал Дайк пен Водон ұйымдастырған алғашқы ресми жарыс 1968 жылы Сиднейдің Роуленд паркінде өткізілді. 1968 жылы ресми түрде құрылғаннан бастап, бұл ойын Австралияда толыққанды реттелген және кодификацияланған спорт түріне айналды. Бастапқыда регби лигасының ережелеріне енгізілген жеңіл өзгертулер арқылы қатаң физикалық қақтығыстар алынып тасталды, бірақ содан бері спорт өзінің ерекше ережелері бойынша дамыды, ол қазір регби лигасынан едәуір өзгеше. Алаңның мөлшерін регби лигасы алаңының жартысына дейін қысқарту, әсіресе, Австралияның регби лигасы бекінісі саналатын аймақтарда спорттың жылдам өсуіне көмектесті, себебі бұл бірдей географиялық аумақта көбірек адамның қатысуына мүмкіндік берді. 1975 жылы Жаңа Зеландияға тарады, ал 1978 жылы алғашқы ұлттық ұйым – Австралия Touch футбол қауымдастығы (ATFA), қазіргі Touch футбол Австралия (TFA) құрылды.

Ойын режімі

Топ командаластар арасында (шабуылшылар деп аталады) бүйірге немесе артқа беріліп немесе итеріліп (бірақ тебілмей) жіберіледі, олар қарсыластардан (қорғаушылар деп аталады) қашып, әрекет етіп, ойынды ұпайға жеткізуге тырысады.

Қамқорлық

Команда әдетте алты қатарынан доңғалақ ұстап тұрады (регби лигасындағыдай), содан кейін допты ұстау құқығы қарсы командаға өтеді. Бұл "допты алмастыру" деп аталады. Бұл алты доңғалақ аяқталғаннан кейін, шабуылдаушы команда допты құлатса немесе төреші ойын ережелерін бұзғаны үшін шабуылдаушы командаға айып тағайындаса орын алуы мүмкін.

Нәрселеу

Трай (бұрынғы Touchdown) – қарсыластың бағана сызығына немесе одан асып түскенде, жартысы емес, шабуылдаушы ойыншының допты қоюымен беріледі. Әрбір трай бір ұпайға бағаланады, алайда кейбір аралас әлеуметтік жарыстарда допты бөлісуді ынталандыру үшін әйел ойыншыларға екі ұпай берілуі мүмкін.

Бірлескен алмасулар

Ойыншылар ойын барысында шексіз рет алмаса алады, команда алаңдағы ойыншылардың максималды санынан аспаса, бұл сан FIT ережелері бойынша әдетте алтыға тең. Ойын үздіксіз жалғасады және ойыншыларды алмастыру үшін тоқталмайды. Алаңға кіретін ойыншылар, олармен алмасатын ойыншы алаңнан шығып, белгіленген алмасу аймағына кіргенше күтуі керек. Бұл талап орындалмаса, төреші дұрыс емес алмасу үшін пенальти тағайындауы мүмкін. Алаңда жоқ команда ойыншылары алаңға кіргенше өздеріне бөлінген алмасу аймағында (кейде ауыстыру қорабы деп аталады) болуға тиіс.

Командалардың құрамы

Командалар барлық ерлер ойыншыларынан (ерлер мен ұлдар сайыстары), барлық әйел ойыншыларынан (әйелдер немесе қыздар сайыстары) немесе екеуінің де үйлесімінен (аралас сайыстар) құралуы мүмкін. Стандартты FIT ережелеріне сәйкес, әр командада 14-ке дейін ойыншы болуы мүмкін, олардың ішінде бір уақытта алты ойыншы алаңда болуы мүмкін. Аралас командалар әдетте бір уақытта алаңда үш әйел және үш еркек ойыншыдан тұрады. Стандартты FIT ережелеріне сәйкес, алаңда кем дегенде бір еркек және бір әйел болуы керек, сондай-ақ кез келген уақытта үштен артық еркек ойыншы болмауы тиіс.

Ойынның ұзақтығы

Стандартты матч ұзақтығы 40 минутты құрайды (екі 20 минуттық кезең), сондай-ақ 5 минуттық үзіліс қарастырылған. Дегенмен, жергілікті жағдайлар мен жарыстарға байланысты басқа уақыт белгілері де жиі қолданылады.

Дүниежүзілік регби

World Rugby, регби одағының халықаралық басқару органы 2010 жылдың қараша айында Touch Rugby IRB ойын-сауық ережелерінің жобасын дамыту мақсатында жариялады. Бұл ережелер Touch спорты бойынша FIT ережелеріне негізделген. Құжатта былай делінген: "Кеңес осы ойын-сауық регби ережелерінің дамыту мақсатындағы нұсқаулық ретінде шығарылатынына және одақтардың осы ережелерді қолдануға міндетті еместігіне келісті" және "IRB ойын-сауық регби ережелері одақтарға контактісіз регбиді дамытуға мүмкіндік беру үшін жасалған. Осы ережелер IRB ойын-сауық регбиі үшін белгілі бір нұсқаулар мен принциптерді қамтамасыз ету мақсатында әзірленді. Даму процестері, матчтар, жарыстар және фестивальдер саласындағы құзыреттілікке ие одақтар осы ережелерді қажет деп санаған жағдайда өзгерте алады. Бұл отандық регби клубтарына FIT ережелеріне бейімделуге мүмкіндік береді, егер отандық Touch қауымдастықтары келіссе". World Rugby ұсынған ойын-сауық регби ережелері Халықаралық Touch федерациясымен қолдау көрсетілмейді және мойындалмайды.

Әлем кубогы

Touch World Cup тұңғыш рет 1988 жылы Австралияның Голд-Кост қаласында өтті. Содан бері бұл шара Жаңа Зеландияның Окленд қаласында (1991), Гавайидің Вайкики жағажайында (1995), Австралияның Сидней қаласында (1999), Жапонияның Камагая қаласында (2003), Оңтүстік Африканың Стелленбош қаласында (2007), Шотландияның Эдинбург қаласында (2011), Австралияның Коффс-Харбор қаласында (2015) және Малайзияның Путраджая қаласында (2019) ұйымдастырылды. Келесі әлем чемпионаты 2024 жылы болады.

Жастар арасындағы әлем чемпионаты

FIT 2001 жылғы қаңтарда Жаңа Зеландияның Окленд қаласында бірінші жастар арасындағы Touch әлем чемпионатын өткізді, ал 2005 жылы Австралияның Саншайн-Кост қаласында екінші турнир өтті. Үшінші шара 2009 жылға жоспарланған, алайда бюджеттік шектеулерге байланысты өткізілмеді. Жастар арасындағы Touch әлем чемпионаты 2018 жылы қайта жандандырылып, Малайзияның Путраджая қаласында өткізілді және келесі жылы қалада өткен Touch Football әлем чемпионатының сынақ репетициясы болды. Төртінші жастар арасындағы Touch әлем чемпионаты 2021 жылы Англияның Манчестер қаласында өткізу жоспарланған, бірақ COVID-19 пандемиясының салдарынан 2023 жылға ауыстырылды.

Тынық мұхит ойындары

Тынық мұхит ойындарында қолмен тиісу ойыны 2003 жылдан бері өткізіліп келеді. Басшы орган 1978 жылы Австралияның Touch Football Association ретінде құрылды. 1981 жылы атаудан "футбол" сөзі алынып, ұйым Австралияның Touch Association болып өзгерді. 2004 жылы ұлттық ұйымды қайта құрылымдау және мемлекеттік деңгейдегі басқару органдарымен біріктіру (Квинсленд және Жаңа Оңтүстік Уэльс қауымдастықтарын қоспағанда) нәтижесінде "футбол" сөзі ұйым атауына қайта енгізіліп, Touch Football Australia аталды. 1997 жылдан 2018 жылға дейін Австралиядағы басты отандық жарыс Ұлттық сенс лигасы (NTL) болды. Австралияның барлық аймақтарын ұсынатын он үш команда ерлер, әйелдер және аралас санаттардағы ашық жастағы, 20 жасқа дейінгі және одан үлкен (Мастерс) дивизиондарында бақ сынасты. Бұл командалар бастапқыда Квинсленд пен Жаңа Оңтүстік Уэльс штаттары арасындағы бәсекелестікті теңестіру үшін құрылған. 2013 жылы NTL-мен бір уақытта өткізілетін Elite 8 сериясы құрылды, бұл спорттың элиталық деңгейін арттыруға бағытталған қосымша жарыс болды. Соның салдарынан, сол жылғы NTL-дің 20 жасқа дейінгі дивизионы жойылды. Elite 8 сериясы 2018 жылы NRL Touch Premiership-пен алмастырылды, бірақ NTL өз жұмысын жалғастыруда. Ұлттық 18 жастағылар лигасының жастар нұсқасы, бұрын Ұлттық 18 жастағылар лигасы деп аталған, қазір Ұлттық жастар чемпионаты деп аталады. Бастапқыда Ұлттық 18 жастағылар лигасына 18 жасқа дейінгілер дивизионы ғана кірген, бірақ 2013 жылы ол 20 жасқа дейінгілер дивизионына да ие болды, осы дивизион Elite 8 сериясының нәтижесінде NTL-ден алынып тасталғаннан кейін қосылды. 20 жасқа дейінгілер дивизионы 2014 жылы NTL-ге қайта оралды және содан бері сол жерде қалып отыр. Бұл шара әр штаттың үздік мектеп командалары қатысатын Ұлттық мектеп кубогымен бірге өткізілді. 2020 жылы COVID-19 пандемиясының салдарынан Ұлттық жастар чемпионаты Квинслендтің жастар чемпионатымен бірге өткізіліп, жас топтары 12, 14 және 16 жасқа дейінгілерге дейін кеңейтілді. 2021 жылы бұл формат одан әрі кеңейтіліп, осы жас топтарына Квинслендтен тыс командалар да қатыса алды. Квинсленд пен Жаңа Оңтүстік Уэльс штаттары арасындағы алғашқы штаттық серия 1995 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльстің Порт Маккуари қаласында өткізілді және содан бері екі жылда бір рет ұйымдастырылып келеді. Бастапқыда серияда ерлер мен әйелдер дивизиондары болды, бірақ 1999 жылы аралас дивизион мен жасқа шектеу қойылған дивизиондар қосылды. School Sport Australia жыл сайын Ұлттық чемпионат өткізеді, онда Бастауыш мектеп (12 жасқа дейінгілер) және Орта мектеп (15 жасқа дейінгілер) командалары үшін дивизиондар бар. Іс-шараның орны жыл сайын штаттар арасында ауысады, ал Австралияның көптеген штаттары мен аумақтары әр дивизионда ұлдар мен қыздар командаларын тіркеді. Touch Football Australia (TFA) және Ұлттық регби лигасы (NRL) 2013 жылдың тамызында спортты екі код бойынша дамыту үшін серіктестік туралы меморандумға қол қойды. Келісімде Touch және регби лигасының ұқсастықтары, сондай-ақ екі жолды жүйе арқылы екеуіне де тиетін пайдалар атап көрсетілді. Бұл келісімнің нәтижесінде Австралияда біріктірілген "NRL Touch Football" бренді құрылды, бұл елдегі спорттың танымалдылығы мен қаржыландыруын арттырды, соның ішінде екі ұйым арасындағы коммерциялық серіктестік келісіміне қол қойылды және бастапқыда Harvey Norman, кейін Doordash болған "ойынның жалпы демеушісі" принципі енгізілді. 2018 жылдың мамырында NRL Touch Football серіктестігі аясында ұйым NRL Touch Premiership-ті іске қосты, бұл NRL матчтарына дейін өткізілетін отандық сериялық жарыс болды. Бастапқы командалар Elite 8 сериясынан таңдалды және NRL клубтарымен байланысты болды.

Touch has been played at the Pacific Games since 2003. The peak governing body was formed in 1978 as the Australian Touch Football Association. In 1981 the word "football" was dropped from the name and the organisation became the Australian Touch Association. After a restructure and merger of the national body with the state level governing bodies (except the Queensland and New South Wales associations) in 2004, the word "football" was re incorporated into the organisations new name Touch Football Australia. From 1997 until 2018, Australia's main domestic competition was the National Touch League (NTL). Thirteen permits, representing all parts of Australia, compete in open age, under 20 and over age (Masters) divisions in men's, women's and mixed categories. The permits were originally designed to equalise competition between the traditionally strong Touch states of Queensland and NSW, and the remainder of the country. The Elite 8 series, an additional competition played at the same time as the NTL, was created in 2013 to provide a further elite domestic level to the sport. As a result, the 20 Years & Under division for that year's NTL was removed. The Elite 8 was eventually replaced in 2018 by the NRL Touch Premiership though the NTL continues. A youth version of the National Touch League, formerly known as the National 18's and now known as the National Youth Championships, is held annually. The original National 18's event included only an 18 Years & Under division but was expanded and renamed in 2013 to accommodate the 20 Years & Under division after it was removed from the NTL as a result of the Elite 8 Series. The 20 Years & Under division reverted back to the NTL in 2014 where it has remained since. The event has simultaneously been held with the National Schools Cup, an event featuring the best school based teams from each state. In 2020, the COVID 19 pandemic affected National Youth Championships was run simultaneously with the Queensland Junior State Championships to expand the event to include 12 Years & Under, 14 Years & Under, and 16 Years & Under, a format which was further expanded in 2021 when entry to those age divisions was opened to teams from outside of Queensland. The first state of origin series between the stronghold states of Queensland and New South Wales was played in Port Macquarie, New South Wales in 1995 and has been played every two years since. The series originally featured a single Men's and Women's divisions, but was expanded in 1999 to include a Mixed division, and age restricted divisions. School Sport Australia conducts an annual National Championships, which includes division for both Primary School (Under 12) and Middle School (Under 15) sides. The location of the event rotates between states each year, and most Australian States and Territories enter Boys and Girls teams in every division. Touch Football Australia (TFA) and the National Rugby League (NRL) signed a memorandum of understanding in August 2013, bringing the two entities together to form a partnership to develop the sport across both codes. The agreement recognised the similarities between both Touch and Rugby league and that the significant benefits to both through a dual track pathway. The agreement resulted in the creation of a unified "NRL Touch Football" brand in Australia, which resulted in a major profile and funding boost for the sport within the country, including the signing of a commercial partnership agreement between the two entities and the principle "whole of game sponsor", initially Harvey Norman and later Doordash. In May 2018, under the NRL Touch Football partnership, the organisation launched the NRL Touch Premiership, a domestic home and away series played as curtain raisers to NRL matches. The initial teams were drawn from the Elite 8 Series and aligned to NRL clubs.

Австрия

Touch Austria қауымдастығы 2009 жылдың қазан айында 3 ресми мүше клубпен (Touch Rugby Vienna, ACC Touch, Touch Voralberg) F.I.T (Federation International Touch) федерациясының қосымша мүшесі атанды. 2009 жылы Австрия Touch лигасы (ATL) құрылды, сондай-ақ 2009 жылғы Материк кубогында бақ сынаған тұңғыш ұлттық командалар (аралас және ерлер) құрылды. Touch Austria сонымен қатар Еуропадағы басқа турнирлерде үнемі қатысатын командаларды жібереді.

Англия

Англияның Touch Association (ETA) 1995 жылы құрылды және 2021 жылдың соңына қарай 106 мүше клуб пен 2000-нан астам жеке мүшеге жетті. ETA жазда бір жынысты және аралас командалар үшін элиталық және дамуға бағытталған Ұлттық Touch Series жарыстарын ұйымдастырады және қадағалайды. Сонымен қатар, жыл сайынғы Touch Nationals ашық, жасөспірімдер, ересектер және ветерандар дивизиондарында өңірлік командалар арасында жарыс өткізеді. Барлық ETA турнирлері YouTube арнасында тікелей эфирде көрсетіледі. ETA-ның ұлттық жоғары деңгейдегі бағдарламасына Англияның алты ерлер құрамасы, төрт әйелдер құрамасы және екі аралас құрама кіреді.

Франция

Touch France – Франциядағы тач спортын дамытумен айналысатын ұлттық қауымдастық. Францияның 30 жастан асқан ерлер құрамасы – Тревизода өткен 2012 жылғы Еуропа чемпионатында халықаралық жарыста жеңіске жеткен алғашқы француз құрамасы. Осы жас санатында Францияның 30 жастан асқан ерлер құрамасы Малайзияның Путраджая қаласында өткен 9-шы тач футбол әлем чемпионатында қола жүлде алды.

Германия

Германияда 2003 жылдан бері шамамен 500 белсенді ойыншы Touch ойынымен айналысады. 2005 жылы ресми ұлттық басқару органы Touch Deutschland Sportverein (TDSV) құрылды, ол FIT-тің толық құқықты мүшесі болып табылады және Еуропа кубогы мен Әлем чемпионатына командаларды жіберді. Қазір Берлин, Бонн, Франкфурт, Фрайбург, Гийсен, Гамбург, Гейдельберг, Кельн (Кёльн), Лейпциг, Мюнхен, Оснабрюк, Падерборн және Рютен қалаларында клубтар бар. Германия чемпионаты 2005 жылдан бері жыл сайын өткізіліп келеді. Рекордтық титул иегері – Мюнхен клубы.

Италия

Touch Rugby Italia (TRI) – Италиядағы тач-регбиді дамыту бойынша FIT-тің ресми ұйымы. Қазіргі таңда ТРИ-ге 14 команда тіркелген. ТРИ Еуропадағы халықаралық жарыстарға ұлттық құрамаларын тұрақты түрде қатыстырады.

Жапония

Жапония Touch қауымдастығы (JTA) – Жапонияда Touch спортын дамыту бойынша FIT-тің ресми мойындаған органы. 2016 жылы JTA мойындаған 32 клуб болды, ал 55 команда Токио Touch турниріне қатысты. Мойындау деңгейі 40% деп есептесек, 110 клубта шамамен 2000 белсенді ойыншы бар.

Малайзия

Touch Malaysia (TM) – Малайзиядағы спорттың ресми ұйымы және Халықаралық Touch (FIT) Федерациясының Малайзия мүшесі. Малайзияда, оның ішінде Пенанг Пантерс командасы сияқты, көптеген тач-футбол командаларын кездестіруге болады. «Пантерлер» командасы 2011 жылы Бирмингемде туған қайырымдылықпен айналысатын және педагог Кристофер Вудхамспен құрылған. Австралияның жұлдыз ойыншысы Мэтт Ли клубты басқаруға көмектеседі. Мэтт 2013 жылғы маусымда Куала-Лумпурда өткен Азия клубтық чемпионатында қарсыластарын жылдамдығымен және ойдағыдай пас беру қабілетімен басып озды. «Пантерлер» Азия клубтық чемпионатында ең жақсы нәтиже көрсеткен малайзиялық команда болды және «Ерлер мастерс» сынында күміс жүлдегер атанды.

Оңтүстік Африка

Түстік Африкада Touch спорты [Оңтүстік Африка Touch қауымдастығы] бақылауында және көбінесе "Six Down" деп аталады. Оңтүстік Африка 1995 жылдан бері барлық Touch әлем чемпионаттарында ұлттық құрамамен қатысып келеді. Қазіргі таңда Оңтүстік Африкада 6000-нан астам тіркелген ойыншы бар.

Швейцария

Touch Switzerland (TS) - Швейцарияда Touch спортын дамыту үшін FIT-тің ресми мойындаған органы. Швейцария 2006 жылдан бері барлық Еуропа чемпионаттарында және 2007 және 2011 жылғы Әлем кубкаларында қатысты. Швейцария Еуропадағы басқа турнирлерде үнемі өтетін жарыстарға командалар жібереді. Ең үлкен жетістігі – 2009 жылы Гейдельбергте өткен Mainland Cup-ты жеңіп алу. Ол әйелдер арасындағы ашық сында үшінші, ал ерлер арасындағы ашық сында бірінші орынды иеленді. 2020 жылғы мәліметтер бойынша, TS-қа Баден, Багнес, Базель, Берн, Эгг, Женева, Лозанна, Люцерн, Цуг және Цюрих қалаларындағы клубтар қосылған.

Америка Құрама Штаттары

Форт-Лодердейлде, Флоридада, Орландода, Флоридада, Флорида штатының Вест-Палм-Бич қаласында, Портлендте, Орегон штатында, Финиксте, Аризона штатында, Лос-Анджелесте, Сан-Францискода, Вашингтон, Колумбия округінде, Нью-Йорк қаласында, Чикагода, Хьюстон қаласында, Далласта, Сан-Диегода, Бостонда және Сандиде, Юта штатында «сенсорлық» қауымдастықтар бар. АҚШ Тетр федерациясының қазіргі президенті – О.Дж. Хавеа.

Тайланд

Таиландтың әртүрлі аймақтарында «тач» регбиі жиі ойналады, көбінесе шетелдіктер ойнайды, олардың көпшілігі Таиландта тұратын мұғалімдер. «Тач» регбиі әсіресе Пхукет және Бангкокта танымал, сонымен қатар жыл сайын күшейіп келе жатқан қызығушылықтың арқасында тайлықтардың арасында да кең таралған.