Кіріспе

Күндізгі сағат 12:00. Түскі уақыт – күндізгі сағат 12:00. Ол 12:00, 12:00 m (meridiem үшін, әдеби мағынасында 12:00 түскі), 12 p. m. (post meridiem үшін, әдеби мағынасында "түстен кейін"), 12 pm немесе 12:00 (24 сағаттық форматты пайдаланып) немесе 1200 (әскери уақыт) деп жазылуы мүмкін. Күннің түскі уақыты – Күннің жергілікті аспан меридианымен жанасқан сәті. Осы кезде Күн аспандағы ең жоғары нүктесіне жетеді, шамамен сағат 12-де, және күн сағаты арқылы байқауға болады. Күннің жергілікті уақыты күнінің мерзіміне, бойлыққа және уақыт белдеуіне байланысты өзгереді. Жазғы уақытқа ауысу кезінде күннің түскі уақыты сағат 13:00-ге жақын болуы мүмкін.

Этимология

Түскі уақыт сөзі латын тіліндегі "nona hora" – күннің тоғызыншы каноникалық сағатынан шыққан, ол батыс христиандық литургиялық термин "Nones" (литургия, тоғыз саны) – дәстүрлі христиан дінтеріндегі жеті белгілі дұға уақытының біріне сілтеме жасайды. Римдік және Батыс Еуропаның ортағасырлық монастырь күні қазіргі есептеу бойынша таңғы сағат 6:00-де (06:00) күн мен түннің теңелу кезінде басталатын болған, сондықтан тоғызыншы сағат күн мен түннің теңелу кезінде қазіргі уақыт бойынша сағат 15:00-де басталатын. Ағылшын тілінде бұл сөздің мағынасы түскі уақытқа қарай өзгеріп, уақыт біртіндеп жергілікті уақыт бойынша сағат 12:00-ге жылжыды, яғни қазіргі уақыт белдеулері ескерілмейді. Бұл өзгеріс 12 ғасырда басталып, 14 ғасырда бекітілді.

Күннің түскі уақыты

Күн түскісі, сондай-ақ жергілікті көрінетін күн түскісі және Күннің транзит уақыты (жай сөзбен айтқанда күндіз), Күннің бақылаушының меридианына (кульминация немесе меридиандық транзит) тиетін сәт, сол күні көкжиектен жоғары ең биік орнына жетеді және ең қысқа көлеңке береді. Осыдан "ante meridiem" (а. м.) және "post meridiem" (p. м.) терминдерінің шығуы да басталады, төменде көрсетілгендей. Күн түскісінде экваторда күн мен түн теңесетін күндерде, маусым айындағы күн тоғысында Қатерлі ісік тропигінде (N ендігінде) және желтоқсан айындағы күн тоғысында Козерог тропигінде (S ендігінде) тікелей жоғары орналасады. Солтүстік жарты шарда, Қатерлі ісік тропигінің солтүстігінде, Күн түскісінде бақылаушының оңтүстігінде болады; Оңтүстік жарты шарда, Козерог тропигінің оңтүстігінде, солтүстікте болады. Бір күндік жергілікті күн түскісінен келесі күндік күн түскісіне дейінгі уақыт жыл ішінде тек төрт рет 24 сағатқа тең болады. Бұл Жердің эклиптикаға қатысты көлбеулігі және оның Күнді айналу жылдамдығы бір-бірін өтестіргенде болады. Ағымдағы кезеңдегі бұл төрт күн 11 ақпан, 13 мамыр, 26 шілде және 3 қарашаға сәйкес келеді. Бұл оқиға әр жолы тек бір бойлық сызығында ғана орын алады. Бұл сызық жылдан жылға өзгереді, себебі Жердің нақты жылы күндердің толық саны емес. Оқиғаның уақыты мен орны да планеталардың Жер орбитасына күш түсіруіне байланысты өзгеріп отырады. Бұл төрт 24 сағаттық күн екі жарты шардың әрқайсысында бірдей уақытта болады. Осы төрт күндегі нақты UTC уақыты 180° қашықтықтағы қарама-қарсы бойлық сызығындағы жергілікті түнгі жарты сағаттан келесі күнгі жергілікті түнгі жарты сағатқа дейін нақты 24 сағатты бастан кешіретінін көрсетеді. Осылайша, жыл сайын 24 сағаттық күнді (түстен түске дейін немесе түнгі жарты сағаттан түнгі жарты сағатқа дейін) анықтайтын төрт түрлі ұзындық шеңберлері бар. Күннің түстен түске дейінгі ең ұзақ аралығы жылына екі рет, 20 маусымда (24 сағат 13 секундпен) және 21 желтоқсанда (24 сағат 30 секундпен) болады. Ең қысқа аралық жылына екі рет, 25 наурызда (24 сағат 18 секундқа кем) және 13 қыркүйекте (24 сағат 22 секундқа кем) болады. Осы себептерге байланысты, күннің түскі уақыты мен "сағат түскісі" көбінесе сәйкес келмейді. Уақыт теңдеуі күннің түскісіндегі сағаттың көрсеткіші 12:00-ден 16 минутқа дейін жоғары немесе төмен болуын көрсетеді. Сонымен қатар, уақыт белдеулерінің саяси сипаты және жазғы уақытты қолдануға байланысты, бұл айырма бір сағаттан да артық болуы мүмкін.