Жорж Батай: Француз философы мен жазушысы

Кіріспе

Француз зиялы және әдеби қайраткері (1897–1962)

Жорж Альберт Морис Виктор Батайл (/b//ɑː/'/t//aɪ/; ʒɔʁʒ batɑj; 10 қыркүйек 1897 – 9 шілде 1962) – философия, әдебиет, социология, антропология және өнер тарихы салаларында қызмет еткен француз философы және зиялы. Оның эсселер, романдар мен поэзиядан тұратын шығармалары эротизм, мистика, сюрреализм және шектен шығу сияқты тақырыптарды зерттеді. Оның еңбектері философия мен әлеуметтік теорияның кейінгі мектептеріне, оның ішінде постструктурализмге әсер етті.

Ерте өмір

Жорж Батайл Жозеф Аристид Батайлдың ұлы (1851 ж.т.), салық жинаушы (кейіннен соқыр болып, нейросифилис салдарынан паралич болған), және Антуанетта Аглаэ Турнард (1865 ж.т.) отбасында дүниеге келді. 1897 жылдың 10 қыркүйегінде Овернь аймағындағы Билом қаласында туған ол, 1898 жылы отбасымен Реймс қаласына көшіп келді, онда крещениеден өтті. Реймсте және содан кейін Эпернейде оқыды. Діни сенімдерден алыс болғанымен, 1914 жылы католик дініне кіріп, шамамен тоғыз жыл бойы берілген католик болды. Ол дін қызметкері болуды ойлап, қысқа мерзімге католик семинариясына түсті. Бірақ, анасын асырай алатын жұмыс табу үшін, оқудан бас тартты. 1920 жылдардың басында христиан дінінен жаңылды. Батайл Париждегі École Nationale des Chartes мектебін бітіріп, 1922 жылдың ақпанында диплом алды. Оның бакалаврлық диссертациясы “L'ordre de la chevalerie, conte en vers du xiiie siècle, avec introduction et notes” тақырыбында болды. Ол көбінесе Ұлттық кітапханадағы қызметіне байланысты архивші және кітапханашы ретінде танымал болғанымен, онда ол медальон коллекцияларымен айналысты (сонымен қатар нумизматика саласында ғылыми мақалалар жариялады). École des Chartes мектебіндегі диссертациясы – ол поэманы қайта құрастыру үшін жіктеген сегіз қолжазбаға негізделген ортағасырлық “L'Ordre de chevalerie” поэмасының сындық басылымы болды. Бітіргеннен кейін Мадридтегі Испан тіліндегі жоғары мектепке оқуға түсті. Жастығында орыс экзистенциалисті Лев Шестовпен танысып, оның ықпалына ішті, ол оған Ницше, Достоевский және Платонның еңбектерін, сондай-ақ Шестовтың ақыл-ойына жасаған сындық талдауларын және философиялық жүйелеуді үйретті.

Мансап

Негізін бірнеше журналдар мен әдеби үйірмелер құрған Батайль зор және алуан түрлі туындылардың авторы: оқулар, өлеңдер, сансыз тақырыптар бойынша эсселер (экономика мистикасы, поэзия, философия, өнер және эротизм). Ол кейде псевдонимдермен жариялаған, ал кейбір туындыларына тыйым салынған. Өмірінде көбінесе назарсыз қалған және Жан-Поль Сартр сияқты замандастары мистицизмді жақтаушы деп сынаған, бірақ қайтыс болғаннан кейін Мишель Фуко, Филипп Сольерс және Жак Деррида сияқты авторларға елеулі әсер еткен, олардың барлығы «Тел Квель» журналымен байланысты болған. Оның ықпалы Жан-Люк Нансидің феноменологиялық еңбектерінде айқын сезіледі, сонымен қатар Жан Бодриярдың еңбектері, Жак Лаканның психоаналитикалық теориялары, Джулия Кристева және Майкл Тауссигтің соңғы антропологиялық зерттеулері үшін де маңызды. Бастапқыда сюрреализмге қызығған Батайль оның негізін қалаушы Андре Бретонмен тез арада қарым-қатынасын үзген, бірақ Батайль мен сюрреалистер Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін сақтықпен жылы қарым-қатынасты қайта жаңартқан. Батайль өте ықпалды Социология колледжінің мүшесі болған, онда бас тартқан сюрреалистердің бірнеше өкілдері де болған. Оған Гегель, Фрейд, Маркс, Марсель Мосс, Маркиз де Сад, Александр Кожев және Фридрих Ницше зор әсер еткен, соңғысын нацистердің иеленуіне қарсы маңызды эссесінде қорғаған. Адам құрбандығына құмарлық танытқан ол «Ацефале» деген құпия қоғам құрған, оның символы басы жоқ адам болған. Аңыз бойынша, Батайль мен «Ацефале» мүшелерінің әрқайсысы бастапқы рәсім ретінде құрбандыққа шалынуға келіскен; ешқайсысы жазалаушы болуға келіспеген. Жазалаушы табуға сыйақы ұсынылған, бірақ соғысқа дейін «Ацефале» таратылғанға дейін ешкім табылмаған. Топ Ницше философиясы туралы аталған шолуды да жариялаған, ол Деррида «қарапайым билікке қарсы» деп атаған тұжырымды жасауға тырысқан. Бұл жобаларға Андре Массон, Пьер Клоссовский, Роже Кайлуа, Жюль Моннеро, Жан Роллен және Жан Валь қатысқан. Неміс философы және мәдени сыншысы Вальтер Бенджамин Батайль мен «Ацефале» құрбандығына деген құштарлығын «фашистікке дейінгі эстетизм» деп сипаттаған. Батайль алуан түрлі ықпалдардан пайдаланып, өз туындыларын жасау үшін әртүрлі сөйлеу тәсілдерін қолданған. Оның «Көз тарихы» (Histoire de l'oeil) атты романы, «Лорд Ош» (сөзбе-сөз, «сүпханаға» Лорд, «ош» — «aux chiottes» сөзінің қысқартылған түрі, біреуді дәретханаға жіберіп, оны сөккенде қолданылатын сленг) деген псевдониммен жарияланған, бастапқыда таза порнография ретінде қабылданып, ал туындының интерпретациясы біртіндеп жетіліп, «әдебиеттің бұзылуы» санатындағы басқа жазушыларға тән философиялық және эмоционалдық тереңдікті ашып көрсеткен. Романның образдылығы оның еңбектерінде дамыған философиялық құрылымдарға сілтеме жасайтын метафоралар сериясына негізделген: көз, жұмыртқа, күн, жер, ұрық. Басқа да танымал романдарға постхумалды жарық көрген «Анасы» (Кристоф Оноренің «Ма-Мер» фильміне негіз болған), «Көк түстің мүмкін еместігі», онда инцест, некрофилия, саясат және автобиографиялық мән-жайлар қазіргі тарихи шындыққа көбірек қараңғылық әкеледі. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Батайль Томас Аквиннің «Теологияның жиынтығына» ұқсас тақырыппен «Атеологияның жиынтығын» жазған. Соғыстан кейін ол «Қарсы үлес» атты еңбегін жазған, ол отыз жылдық еңбектің нәтижесі екенін айтқан. «Егемендік» туралы бірегей тұжырым Деррида, Джорджо Агамбен, Жан-Люк Нанси және басқалар үшін маңызды талқылау тақырыбына айналған. Батайль сонымен қатар ықпалды «Критика» журналын құрған.

Founder of several journals and literary groups, Bataille is the author of a large and diverse body of work: readings, poems, essays on innumerable subjects (on the mysticism of economy, poetry, philosophy, the arts and eroticism). He sometimes published under pseudonyms, and some of his publications were banned. He was relatively ignored during his lifetime and scorned by contemporaries such as Jean Paul Sartre as an advocate of mysticism, but after his death had considerable influence on authors such as Michel Foucault, Philippe Sollers, and Jacques Derrida, all of whom were affiliated with the journal Tel Quel. His influence is felt most explicitly in the phenomenological work of Jean Luc Nancy, but is also significant for the work of Jean Baudrillard, the psychoanalytic theories of Jacques Lacan, Julia Kristeva, and recent anthropological work from the likes of Michael Taussig. Initially attracted to Surrealism, Bataille quickly fell out with its founder André Breton, although Bataille and the Surrealists resumed cautiously cordial relations after World War II. Bataille was a member of the extremely influential College of Sociology which included several other renegade surrealists. He was heavily influenced by Hegel, Freud, Marx, Marcel Mauss, the Marquis de Sade, Alexandre Kojève, and Friedrich Nietzsche, the last of whom he defended in a notable essay against appropriation by the Nazis. Fascinated by human sacrifice, he founded a secret society, Acéphale, the symbol of which was a headless man. According to legend, Bataille and the other members of Acéphale each agreed to be the sacrificial victim as an inauguration; none of them would agree to be the executioner. An indemnity was offered for an executioner, but none was found before the dissolution of Acéphale shortly before the war. The group also published an eponymous review of Nietzsche's philosophy which attempted to postulate what Derrida has called an "anti sovereignty". Collaborators in these projects included André Masson, Pierre Klossowski, Roger Caillois, Jules Monnerot, Jean Rollin and Jean Wahl. The German philosopher and cultural critic, Walter Benjamin, described Bataille and Acéphale’s fascination with sacrifice as a “pre fascist aestheticism”. Bataille drew from diverse influences and used various modes of discourse to create his work. His novel Story of the Eye (Histoire de l'oeil), published under the pseudonym Lord Auch (literally, Lord "to the shithouse" — "auch" being short for "aux chiottes," slang for telling somebody off by sending him to the toilet), was initially read as pure pornography, while interpretation of the work has gradually matured to reveal the same considerable philosophical and emotional depth that is characteristic of other writers who have been categorized within "literature of transgression". The imagery of the novel is built upon a series of metaphors which in turn refer to philosophical constructs developed in his work: the eye, the egg, the sun, the earth, the testicle. Other famous novels include the posthumously published My Mother (which would become the basis of Christophe Honoré's film Ma Mère), The Impossible and Blue of Noon, which, with its incest, necrophilia, politics, and autobiographical undertones, is a much darker treatment of contemporary historical reality. During World War II Bataille produced Summa Atheologica (the title parallels Thomas Aquinas' Summa Theologica) which comprises his works Inner Experience, Guilty, and On Nietzsche. After the war he composed The Accursed Share, which he said represented thirty years' work. The singular conception of "sovereignty" expounded there would become an important topic of discussion for Derrida, Giorgio Agamben, Jean Luc Nancy and others. Bataille also founded the influential journal Critique.

Жеке өмір

Батайдің алғашқы некесі 1928 жылы актриса Сильвия Маклеспен болды; олар 1934 жылы ажырасты, ал кейін ол психоаналитик Жак Лаканға үйленді. Батай 1938 жылы қайтыс болған Колетт Пиньомен де махаббатқа түсті. 1946 жылы Батай Диана де Боарна (жазушы, псевдоним, Селена Уорфилд) атты әйелге үйленді, олардан қызы дүниеге келді. 1955 жылы Батайға ми артериосклерозы деген диагноз қойылды, бірақ ол ауруының өлімге алып келетіні туралы сол кезде білмеді. Ол жеті жыл өткен соң, 1962 жылдың 9 шілдесінде қайтыс болды. Батай дінге сенбеуші еді.

Материализм

Батайль 1920 жылдардың соңы мен 1930 жылдардың басында бағытталған материализмнен үзілу үшін базалық материализмді дамытты, оны ол идеализмнің айлалы түрі деп есептеді. Ол жоғары мен төмен арасындағы қарама-қайшылықты бұзып, барлық негіздерді шайқалысқа түсіретін белсенді базалық материя тұжырымын қорғайды. Гностикалық идеялармен шабыттанған бұл материализмнің түсінігі қатаң анықтама беруге және рационалдауға келмейді. Базалық материализм Дерриданың деконструкциясына зор ықпал етті, және екі ойшыл да тұрақсыз "үшінші элемент" арқылы философиялық қарама-қайшылықтарды тұрақсыздандыруға тырысады. Батайльдің материализм туралы көзқарасы Луи Альтюссердің кездейсоқ материализмі немесе "кездесу материализмі" тұжырымын болжағандай болып көрінеді, ол себеп-салдақтық байланыс пен шындықтың орнына шексіз әрекет мүмкіндіктерін ұсынатын әлемді бейнелеу үшін ұқсас атомистік метафораларды пайдаланады.

"Қаралған үлес"

La Part maudite – Батайльдың 1946-1949 жылдар аралығында жазған кітабы, ол Les Éditions de Minuit баспасынан шықты. 1991 жылы ол ағылшын тіліне аударылып, "The Accursed Share" деген атпен жарық көрді. Кітап Батайльдің "жалпы экономика" деп атаған жаңа экономикалық теориясын ұсынады, ол экономикалық теорияның көпшілігінің "шектелген" экономикалық көзқарасынан өзгеше. Сондықтан, теориялық кіріспеде Батайль былай деп жазады: Мен одан әрі күтпей, экономикалық өсімнің кеңеюі экономикалық принциптерді, оларды негіздеген этиканы жоққа шығаруды талап ететінін айтайын. Шектелген экономикадан жалпы экономикаға көшу, шын мәнінде, Коперник тұғырлы трансформацияны жүзеге асырады: ойлау мен этиканың өзгеруі. Егер байлықтың бір бөлігі (шамамен есептеу бойынша) жойылуға немесе кем дегенде пайдасыз пайдалануға арналса, онда тауарды қайтарымсыз беру логикалық, тіпті қажетті. Пирамидалар салуға ұқсас қарапайым ысыраптан басқа, өсуді іске асыру мүмкіндігі өзі сыйлық беруге бағынады: бүкіл әлемнің индустриялық дамуы американдықтардан өздеріне тән экономика үшін пайдасыз операциялардың қажеттілігін түсінуді талап етеді. Үлкен өнеркәсіптік желіні дөңгелекті ауыстыру сияқты басқаруға болмайды. Ол өзіне байланысты, оны шектеуге болмайтын және заңдарын ескермеудің салдары болатын ғаламдық энергия айналымын білдіреді. Өздері үшін тым ауыр қозғалысты реттеуге тырысатын, дөңгелекті ауыстыратын механик сияқты тар ойлы адамдардың жағдайы қандай болмақ! Осылайша, Батайльдің тұтыну теориясына сәйкес, қарғысқа ұшыраған үлес – кез келген экономиканың шамадан тыс және қалпына келтірілмейтін бөлігі, ол экономикалық және әлеуметтік шығындардың екі түрінің біріне арналған. Ол сән-салтанатпен, пайдасыз, ұрпақ жаратпайтын жыныстық қатынастармен, көрермендерге арналған шаралармен және сәнді ескерткіштермен жұмсалуы керек немесе соғыс кезінде қасіретке ұшырауы мүмкін. Хёрлидің ағылшын тіліндегі аудармасында бұл айырмашылық көрінбейді, бірақ Батайль бұл артық шығындарды "тұтынудан" (шектелген экономика теориясында жиі кездеспейтін шығындардан) ерекшелеу үшін "тұтыну" (өрттің жануына ұқсас) деген жаңа сөзді енгізеді. "Артық" энергия тұжырымы Батайльдің ойлауының орталық бөлігін құрайды. Батайльдің зерттеуі энергияның шамадан тыс мол болуын, күн энергиясының шексіз ағылуынан бастап, тіршіліктің негізгі химиялық реакцияларынан туындаған артықшылықтарды организмдер үшін норма ретінде қарастырады. Басқаша айтқанда, Батайльдің жалпы экономикасындағы организм, классикалық экономиканың жетіспеушіліктен туған рационалды актерлерінен айырмашылығы, әдетте оған "артық" энергия беріледі. Бұл қосымша энергия организмнің өсуіне пайдалы болуы мүмкін немесе ол ысырапқа жұмсалуы мүмкін. Батайль организмнің өсуі немесе кеңеюі әрқашан шектерге тіреліп, мүмкін емес болып кететінін айтады. Бұл энергияны ысырап ету – "сән-салтанат". Бір қоғамда сән-салтанаттың формасы мен рөлі сол қоғамның ерекшелігін көрсетеді. "Қарғысқа ұшыраған үлес" – бұл ысырапқа арналған, "шығын" деп аталатын артықшылық. Өмір сүру үшін қажеттіліктен тыс энергияны өндірудің бұл түрі дәстүрлі экономикалық парадигмаларға қарсы шығып, тек экономикалық өсімге емес, сонымен қатар әлеуметтік және мәдени байытуға үлес қосатын артық энергияны өнімсіз пайдаланудың маңыздылығын көрсетеді. Батайльдің шығын туралы зерттеуі қоғамның артық ресурстарды қалай пайдаланғанының философиялық және экзистенциалдық аспектілерін көрсетеді. Теорияны қалыптастыруда Батайльдің поплач құбылысы туралы ойлары маңызды болды. Оған Марсель Маустың "Дарын" және Фридрих Ницшенің "Әдептің генеалогиясы" еңбектері әсер еткен.

La Part maudite is a book written by Bataille between 1946 and 1949, when it was published by Les Éditions de Minuit. It was translated into English and published in 1991, with the title The Accursed Share. It presents a new economic theory, which Bataille calls "general economy," as distinct from the "restricted" economic perspective of most economic theory. Thus, in the theoretical introduction, Bataille writes the following:

I will simply state, without waiting further, that the extension of economic growth itself requires the overturning of economic principles—the overturning of the ethics that grounds them. Changing from the perspectives of restrictive economy to those of general economy actually accomplishes a Copernican transformation: a reversal of thinking—and of ethics. If a part of wealth (subject to a rough estimate) is doomed to destruction or at least to unproductive use without any possible profit, it is logical, even inescapable, to surrender commodities without return. Henceforth, leaving aside pure and simple dissipation, analogous to the construction of the Pyramids, the possibility of pursuing growth is itself subordinated to giving: The industrial development of the entire world demands of Americans that they lucidly grasp the necessity, for an economy such as theirs, of having a margin of profitless operations. An immense industrial network cannot be managed in the same way that one changes a tire It expresses a circuit of cosmic energy on which it depends, which it cannot limit, and whose laws it cannot ignore without consequences. Woe to those who, to the very end, insist on regulating the movement that exceeds them with the narrow mind of the mechanic who changes a tire. Thus, according to Bataille's theory of consumption, the accursed share is that excessive and non recuperable part of any economy which is destined to one of two modes of economic and social expenditure. This must either be spent luxuriously and knowingly without gain in the arts, in non procreative sexuality, in spectacles and sumptuous monuments, or it is obliviously destined to an outrageous and catastrophic outpouring in war. Though the distinction is less apparent in Hurley's English translation, Bataille introduces the neologism "consummation" (akin to a fire's burning) to signal this excess expenditure as distinct from "consommation" (the non excess expenditure more familiarly treated in theories of "restricted" economy). The notion of "excess" energy is central to Bataille's thinking. Bataille's inquiry takes the superabundance of energy, beginning from the infinite outpouring of solar energy or the surpluses produced by life's basic chemical reactions, as the norm for organisms. In other words, an organism in Bataille's general economy, unlike the rational actors of classical economy who are motivated by scarcity, normally has an "excess" of energy available to it. This extra energy can be used productively for the organism's growth or it can be lavishly expended. Bataille insists that an organism's growth or expansion always runs up against limits and becomes impossible. The wasting of this energy is "luxury." The form and role luxury assumes in a society, are characteristic of that society. "The accursed share" refers to this excess, destined for waste, which he calls "dépense" (French for expenditure). This non productive expenditure of excess energy, which transcends the mere requirements for survival, challenges traditional economic paradigms by emphasizing the importance of unproductive uses of surplus that contribute to societal and cultural enrichment, rather than mere economic growth. Bataille's exploration of dépense highlights the philosophical and existential dimensions of how societies utilize their surplus resources. Crucial to the formulation of the theory was Bataille's reflection upon the phenomenon of potlatch. It is influenced by Marcel Mauss's The Gift, as well as by Friedrich Nietzsche's On the Genealogy of Morals.