Кіріспе
"Көлеңке мен қараңғылық" – 1996 жылы түсірілген американдық тарихи оқиғаларға негізделген фильм. Режиссері – Стивен Хопкинс, басты рөлдерді Вэл Килмер мен Майкл Дуглас сомдаған. Уильям Голдман жазған сценарий 1898 жылы Шығыс Африкада Уганда-Момбаса теміржолын салу кезінде Кениядағы Цаво аймағында жұмысшыларды қорқытқан екі ер арыстан туралы құрастырылған оқиға. Фильмге сын көздер әртүрлі баға берді, ал түсірілім бюджеті 55 миллион доллар болса, кірісі 75 миллион долларды құрады.
The Ghost and the Darkness is a 1996 American historical adventure film directed by Stephen Hopkins and starring Val Kilmer and Michael Douglas. The screenplay, written by William Goldman, is a fictionalized account of the Tsavo man eaters, a pair of male lions that terrorized workers in and around Tsavo, Kenya during the building of the Uganda Mombasa Railway in East Africa in 1898. The film received mixed reviews and grossed $75 million against a production budget of $55 million.
Сюжет
1898 жылы Кенияның Цаво қаласында темір жол жобасының негізгі қаржыгері Роберт Бомонт, жобаны уақытында аяқтау үшін британиялық-ирландтық инженер-полковник Джон Генри Паттерсонның көмегіне жүгінеді. Паттерсон Англиядан Цавоға сапар шегеді, әйелі Хеленаға көпірді бітіріп, баласының тууына дейін Лондонға қайтатынын уәделейді. Келгеннен кейін көп ұзамай ол британдық бақылаушы Ангус Старлинг, кениялық бригадир Сэмюэл және доктор Дэвид Хоторнмен танысады. Хоторн Паттерсонға жобаға кедергі келтіріп жатқан арыстан шабуылдары туралы хабарлайды. Сол түні Паттерсон бір оқпен жақындап келген арыстанды өлтіріп, жұмысшылардың құрметін жеңіп алады және оларға қауіпсіз жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Бірақ бірнеше аптадан кейін құрылыс шебері Махина шатырынан сүйреліп әкетіледі. Таңертең оның қираған денесі табылады, ал Паттерсон Махинаны жеген арыстанды ұстау үшін тағы бір түнгі аң аулауға шығады. Таңертең Старлинг оған лагерьдің екінші шетінде тағы бір жұмысшының мәйіті табылғанын айтады. Паттерсон Сэмюэлдің кеңесімен жұмысшыларды шатырлардың айналасына тікенді қоршаулар орнатуға жұмылдырады, арыстандардың кірмеуі үшін. Бірнеше күннен кейін күндіз бір арыстан лагерьге шабуыл жасап, тағы бір жұмысшыны өлтіреді. Паттерсон, Старлинг және Сэмюэл арыстанды қоршауға алады, ол өлген адамды жеп жатқанда, екінші арыстан ғимараттың төбесінен секіріп, Старлингтің мойнын тіліп, Паттерсонның сол қолына жарақат келтіреді. Паттерсон жазылып, оларды атуға тырысады, бірақ екі арыстан да қашып кетеді. Сэмюэл бұрын адам жейтін жұп арыстан болған емес дейді, олар әрқашан жалғыз аулайды. Абдулла бастаған жұмысшылар Паттерсонға қарсы шыға бастайды, нәтижесінде көпір құрылысы тоқтап қалады. Паттерсон Англиядан қорғау үшін сарбаздар сұрайды, бірақ оған рұқсат берілмейді. Бомонт жобаға келіп, Паттерсонға тапсырманы уақытында аяқтамаса, оның беделін түсіретінін айтып, қорқытады. Сондай-ақ ол Паттерсонға көмектесу үшін әйгілі аңшы Чарльз Ремингтонмен байланысатынын хабарлайды, өйткені ол бұрынғы әрекеттерінде сәтсіздікке ұшыраған. Біраз уақыттан кейін Ремингтон Цавоға масай жауынгерлерімен бірге жетеді, олар арыстандарды олардың қатыгездігі үшін "Көксіл" және "Қараңғылық" деп атайды. Ремингтонның бір арыстанды тұзаққа түсіруге жасаған алғашқы әрекеті сәтсіз аяқталады, себебі Паттерсонның қарыз алған мылтығы істемейді. Жауынгерлер айуаннан қорқып, кетуге шешім қабылдайды, бірақ Ремингтон қалғанды жөн көреді. Ол ауру және жарақат алған жұмысшылар үшін жаңа аурухана шатырын салады және арыстандарды тастап кеткен ғимаратқа жануарлардың мүшелері мен қанымен жемдейді. Адам жегіштер тұзаққа түседі, бірақ Ремингтон мен Паттерсон оларға оқ атып, олар жаңа ауруханаға қашып, көптеген науқастар мен Хоторнды өлтіреді. Абдулла мен жұмысшылар Паттерсон, Ремингтон және Сэмюэлді жалғыз қалдырып кетеді. Екеуі де жануарлардың қонысын тауып, ондаған құрбандардың сүйектерін көреді, бұл Ремингтонды арыстандардың әрекеттері тек ойын үшін екенін түсінуге жетелейді. Сол күні кешке лагерьге оралған Паттерсон ашық жерде аң аулау үшін тұраққа орналасады және бабуинді жем ретінде пайдаланып, жыртқыш аңдардың біреуін өзіне тартады. Паттерсон тұрақтан құлап түседі, бірақ Ремингтон Паттерсонға секіруге үлкермес бұрын мысықты өлтіреді. Олар, Паттерсон және Сэмюэл түннің қалған бөлігін ішіп-жеп, тойлаумен өткізеді, бірақ келесі күні таңертең Паттерсон оянып, Ремингтонды қалған арыстанның өзі мен Сэмюэл ұйықтап жатқанда жегенін көреді. Екеуі де Ремингтонның сүйегін өртеп, лагерьдің айналасындағы биік шөптерді өртеп, аман қалған арыстанды олар орнатқан тұзаққа қарай итермелейді. Ол оларды жартылай салынған көпірде аңдып алады және ұзақ қуғаннан кейін Паттерсон Сэмюэлдің жақын маңдағы ағаштан лақтырған қос мылтығымен оны өлтіреді. Абдулла мен жұмысшылар оралады, көпір уақытында аяқталады. Паттерсон әйелімен қайта қосылады және ұлын алғаш рет көреді.
Өндіріс
Фильм лейтенант-полковник Джон Генри Паттерсонның "Цавоның адам жегіштері" атты кітабы негізінде түсірілген, ол нақты есімдері белгілі екі арыстанды өлтірген адам.
Сценарий
Уильям Голдман бұл оқиға туралы алғаш рет 1984 жылы Африкаға саяхат жасағанда естіді және одан жақсы сценарий жасауға болатынын ойлады. 1989 жылы ол Paramount компаниясына оқиғаны «Арабияның Лоренсі» мен «Жау» фильмдерінің арасындағы гибрид ретінде ұсынды, олар оған сценарий жазуды тапсырды, ол 1990 жылы дайын болды. «Меніңше, олар шынымен зұлым еді», – деді Голдман арыстандар туралы. «Менің ойымша, тоғыз ай бойы Саво сахарасынан зұлымдық көтерілді». Алғашқы нұсқаларда кейіпкер Қызылсақал деп аталған, Голдманның айтуынша, оның мақсаты арыстандар өлтіретін, ал Паттерсонды батыр көрсететін әсерлі кейіпкер жасау болған; Голдман бұл рөлге Бёрт Ланкастердің өте қолайлы болатынын айтады. Голдманның сөзіне қарағанда, Кевин Костнер Паттерсон рөліне қызығушылық танытқан, бірақ Paramount Том Крузды тартып алуды қалаған, ол кейіннен бас тартқан. Майкл Дуглас өзінің Constellation Films продюсерлік тобын серіктесі Стивен Ройтермен бірге Paramount компаниясына көшіргенге дейін фильм жұмысы баяулаған. Дуглас сценарийді оқып, оған қатты риза болды, оны «нақты оқиғаларға негізделген керемет триллер» деп сипаттады. Сценарийдің алғашқы нұсқаларында Ремингтон бастапқыда жұмбақ кейіпкер болған, бірақ Дуглас оны ойнауды шешкенде кейіпкердің рөлі кеңейтіліп, оған тарих берілді. Голдманның «Мен қандай өтірік айттым?» кітабында сценарийші Дугластың шешімінің кейіпкердің құпиясын жойғанын, оны «әлсіз» және «сәтсіз» еткенін жазады.
Орналасқан жерлер
Фильм негізінен салық заңдарына байланысты Кения емес, Оңтүстік Африкадағы Сонгимвело қорығында түсірілді. Фильмдегі көптеген масай кейіпкерлерін оңтүстікафрикалық актерлер сомдады, алайда аң ауру сахналарындағы масайлар нағыз масай жауынгерлерімен бейнеленді, олар фильмге арнайы шақырылған.
Кассалық жинақ
"Адамдық рух пен қараңғылық" фильмі тұңғыш демалыс күндері 10,3 миллион доллар, ал әлем бойынша 75 миллион доллар тапты. Metacritic, салмақты орташа есептейтін платформа, 26 сыншының бағасына негізделіп, фильмге 100 балдық шкала бойынша 46 балл берді, бұл "аралас немесе орташа пікірлер" екенін көрсетеді. Роджер Эберт фильмді "әдетте нашар фильмдердің әзілге айналатын сүйкімділігінен мүлдем айырылған" деді, сондай-ақ ол "Тарзан фильмдерін нәзік және шынайы етіп көрсететін африкалық шытырман оқиға" екенін атап өтті. Эберт бұл фильмді 1996 жылғы ең нашар фильмдер тізіміне қосты. Ал, Дэвид Р. Эллис бұл фильмді өзінің "10 үздік жануарлар қорқынышы" тізімінде 8-орынға қойды, бұл тізімді ол "Shark Night 3D" фильмінің жарық көруіне байланысты жасаған. Хопкинс 1998 жылғы сұхбатында фильм "нағыз дүрмек болды, мен оны қайта көргім келмейді" деді. 2022 жылдың 10 мамырында Shout! Factory компаниясы "Адамдық рух пен қараңғылық" фильмін Blu-Ray форматында, жаңа 4K сапасында шығарды.
Тарихи ақиқат
Паттерсон арыстандар 135 өлімге себепкер болды деп мәлімдегенмен, адам жейтін арыстандар және осы әйгілі оқиғаның мән-жайларын зерттеген сарапшылардың пікірі бойынша шамамен 28–31 адам өлтірілгені расталған (Кербис Питерханс және Гноске, 2001). Паттерсонның 1907 жылғы кітабында «олар (арыстандар) кемінде 28 үнді кулиін, сондай-ақ ресми тіркелмеген көптеген бақытсыз африкалықтарды» өлтіргені айтылған. Бұл аз санды Кербис Питерханс пен Гноске (2001) адам жеу мінез-құлқы және Цаво арыстандары туралы толыққанды зерттемесінде, содан кейін доктор Брюс Паттерсонның «Цаво арыстандары: Африканың әйгілі адам жегіштерінің мұрасын зерттеу» атты толық кітабында растады. Бұл кітап Макгроу Хилл баспасынан 2004 жылы жарық көрді. Кербис Питерханс пен Гноске көрсеткендей, арыстандарға байланысты үлкен шығын 1925 жылы полковник Паттерсон жазған памфлеттен туындаған, онда «осы екі қатыгез аң 135 үнді және африкалық жұмысшыларды, Уганда теміржолын салуға жұмылдырылғандарды қорқынышты жағдайда өлтіріп, жеген» делінген. Көпір салынған жер қазір Адам жегіштер лагері деп аталады. Ол Кенияның Цаво-Ист Ұлттық паркінде, Килиманджаро тауының шығысында және Найробидің оңтүстік-шығысында орналасқан.